دیپلماسی بدون ظرافت

۵۵آنلاین :

تحلیل عبدالله ناصری، محمد عطریانفر و امیر محبیان در گفت‌وگو با «شهروند»: ظریف چرا استعفا داد و حالا چه می‌شود؟

در شبی که اغلب خانواده‌های ایرانی سرگرم دورهمی‌های روز مادر بودند، خبرهای مهمی به دستشان رسید. نخستین خبر به سفر بشار اسد به ایران مربوط می‌شد که مردم ایران و جهان از طریق انتشار تصاویر دیدار او با رهبری از آن با خبر شدند، اما دومین خبر کاری کرد که همه در شوک فرو بروند: «ظریف استعفا کرد.» این خبر که از طریق یکی از پست‌های اینستاگرامی وزیر امور خارجه ایران شروع شد و دست‌به‌دست چرخید، آن‌قدر غیرقابل باور بود که خیلی‌ها احتمال هک‌شدن صفحه اینستاگرام او را مطرح کردند اما کمی بعد واکنش مقام‌های رسمی به این خبر و پیگیری اهالی رسانه مردم را مطمئن کرد که ظریف عطای وزارت امور خارجه را به لقایش بخشیده است. بنابراین نوبت گمانه‌زنی‌ها درباره دلیل استعفای او رسید. دسته‌ای رفتن ظریف را به بی‌خبر گذاشتن او از سفر بشار اسد ربط دادند و عده‌ای دیگر دعوت‌نشدنش برای دیدارهای بشار اسد از طریق مقامات ایران را عامل دلخوری‌اش دانستند، اما علت قطعی و اصلی درنهایت هم نامعلوم ماند. اگرچه بعضی از خبرنگاران سعی کردند با گرفتن اظهارنظر از ظریف یک دلیل قطعی ارایه کنند. مثلا خبرنگار سایت خبری انتخاب ادعا کرد که به صورت پیامکی از او صحت و دلیل استعفایش را پرسیده و ظریف هم در جواب گفته: «بعد از عکس‌های ملاقات‌های امروز دیگر جواد ظریف به‌عنوان وزیر خارجه در جهان اعتباری ندارد.» یا همه یا هیچ کس خبری که انتخاب درباره ارتباط پیامکی خبرنگارش و ظریف منتشر کرد برای کمتر از یک ساعت فضای پرالتهاب ناشی از استعفای ظریف را به خود مشغول کرده بود تا این‌که یکی از خبرنگاران قدیمی روزنامه اعتماد هم خبر داد که بسیاری از سفرا و دیپلمات‌های وزارت امور خارجه در ایران و کشورهای مختلف تصمیم گرفته‌اند که به تبعیت از ظریف از ماموریت‌هایشان استعفا کنند؛ خبری که به التهاب فضا اضافه کرد اما بلافاصله با پیامی که از سوی ظریف مخابره شد، این التهاب فرونشست. در این پیام آمده بود: «تاکید بنده به همه برادران و خواهران عزیز در وزارت خارجه و نمایندگی‌ها این است که با کمال صلابت وظایف خود در دفاع از کشور را دنبال کنند و از چنین اقداماتی بشدت پرهیز کنند. برای بنده خدمت در کنار شما افتخار بود و امیدوارم استعفای بنده تلنگری برای بازگشت وزارت امور خارجه به جایگاه قانونی‌اش در روابط خارجی باشد. از همه شما ممنونم.» موافقت نشده با قطعی‌شدن استعفای ظریف، چشم خیلی‌ها به رئیس‌جمهوری و نزدیکانش بود که خبری از پذیرش یا عدم پذیرش استعفای او بدهند، اما بی‌خبری کم‌کم بازار شایعات را داغ کرد تا جایی که محمود واعظی در توییتی خبرهای مربوط به پذیرش استعفا را رد کرد و نوشت: «اخبار منتشرشده مبنی بر پذیرش استعفای دکتر ظریف از سوی رئیس‌جمهوری قویا تکذیب می‌شود.» ایران یک وزیر امور خارجه دارد تا میانه‌های دیروز گمانه‌زنی‌ها درباره دلیل استعفای ظریف وارد مرحله تازه‌ای شد و به اختلاف نظر میان او و رئیس‌جمهوری کشید. شایعه‌ای که این‌بار هم واعظی توانست تا حدی از اوج‌گرفتنش کم کند. او در اینستاگرامش درحالی‌که تصویری از روحانی و ظریف کنار هم منتشر و به سخنرانی روحانی هم اشاره کرد، نوشت: «سخنان امروز رئیس‌جمهوری در تجلیل از وزیر امور خارجه‌اش گواهی روشن بر رضایت کامل نماینده ملت ایران از مواضع و عملکرد هوشمندانه و موثر دکتر ظریف و پاسخ محکمی به برخی تحلیل‌های نادرست و مغرضانه است. از نظر دکتر روحانی جمهوری اسلامی ایران تنها یک سیاست خارجی و وزیر امور خارجه دارد.» انفعال رسانه ملی در حالی که از همان ساعات انتهایی دوشنبه شب و بلافاصله بعد از خبری شدن استعفای ظریف رسانه‌های مجازی و غیرمجازی خارجی شروع به تولید محتوا درباره این اتفاق کرده بودند، رسانه ملی تا عصر روز سه‌شنبه حتی به این موضوع اشاره هم نکرد. اتفاقی که باز هم واکنش‌های تند کاربران فضای مجازی را علیه صداوسیما برانگیخت و خیلی‌ها اعلام کردند که با شنیدن خبر استعفا فورا دست به دامن شبکه خبر و سایر شبکه‌های سراسری شده‌اند تا ببینند ماجرا از چه قرار است اما درنهایت مجبور شده‌اند از منابع دیگر برای خبر گرفتن استفاده کنند. خوشحالی پنهان‌نشدنی خبر استعفای ظریف اگرچه افکار عمومی را دچار تنش کرد و حتی خیلی از سیاستمداران را در بهت و نگرانی فرو برد، اما چنان شبِ برخی منتقدان داخلی و خارجی دولت را ساخت که بعضی‌هایشان نتوانستند خوشحالی‌شان را پنهان کنند. در جمع خوشحالان از نخست‌وزیر رژیم صهیونیستی و براندازان تا مخالفان داخلی و حتی چهره‌های سیاسی سابق دولت و مجلس دیده می‌شد. در مقابل رفتار بسیاری از چهره‌های سیاسی و مردم عادی در شبکه‌های اجتماعی انعکاس‌دهنده ناراحتی آنها بود. دلجویی نمی‌خواهم احتمالا خود ظریف وقتی که حجم گمانه‌زنی‌ها و نتیجه‌گیری‌ها از استعفایش را دید، تصمیم گرفت که کمی بیشتر درباره دلیل این اتفاق توضیح بدهد. او به خبرگزاری آریا گفت: «استعفاي من صرفا به منظور دفاع از شأن و جايگاه وزارت امور خارجه در روابط خارجي بوده است که آن را در کنار ساير توانمندي‌ها براي امنيت ملي ايران حياتي مي‌دانم.» او تأکید کرد که نیاز به دلجویی ندارد و گفت: «من ناراحتي و دلخوري شخصي ندارم و نيازي به دلجويي ندارم.» بعد هم گمانه‌زنی‌های مختلف را رد کرد و ادامه داد: «به عنوان وزير خارجه وظيفه داشتم به خاطر منافع ملي و اقتدار کشور در برابر رعايت‌نشدن جايگاه وزارت خارجه واکنش نشان دهم. بقيه گمانه‌زني‌ها صرفا زاييده تخيلات افراد است.» ظریف بمان تقریبا تا عصر دیروز طول کشید تا افکار عمومی با خبر استعفای ظریف کنار بیاید و شروع به پیدا کردن راه حل کند. با وجود این‌که ظریف گفته بود نیاز به دلجویی ندارم، اما موج درخواست‌های مردم برای برگشت او و پس گرفتن استعفایش در شبکه‌های مجازی راه افتاد، آن هم با هشتگ «ظریف بمان». خیلی از کاربران با استفاده از این هشتگ به دلایل اهمیت حضور ظریف در سیاست خارجی ایران اشاره می‌کردند و از نگرانی‌شان برای رفتن او می‌گفتند. کاربران قرار گذاشتند که رأس ساعتی برای بازگشت ظریف و با همین هشتگ طوفان توییتری راه بیندازند.

عدم همراهی منتقدان به خاطر لوایح چهار گانه عبدالله ناصری، عضو بنیاد باران| استعفای آقای ظریف می‌تواند مشکلاتی را در روند تصمیم‌گیری‌های کلان حوزه سیاست خارجی به وجود آورد. در طول پنج‌سال و اندی که از سکان هدایت دستگاه دیپلماسی توسط محمدجواد ظریف می‌گذرد، نه‌تنها همراهی از سوی منتقدان او صورت نگرفته، بلکه تا توانسته‌اند موانع و انسدادهای جدی را در مسیر او قرار داده‌اند. مواضع و مخالفت‌خوانی‌های مخالفان در برابر لوایح چهارگانه را می‌توان جدی‌ترین ادله برای ابراز مخالفت و ایجاد سد راه در مسیر مرد شماره یک دستگاه دیپلماسی ارزیابی کرد. مورد ورود بشار اسد، رئیس‌جمهوری سوریه به تهران بدون هماهنگی با وزارت خارجه و شخص ظریف نیز ازجمله دلایل جدی کناره‌گیری اولیه ظریف از وزارت خارجه است. این مسأله به‌حدی جدی بوده که برخی منابع خبری اذعان کرده‌اند در سفری که وزیر امور خارجه به سوریه داشته، مقدمات این سفر آن‌جا فراهم شده، پس چگونه و چرا زمان ورود اسد به تهران هیچ‌گونه هماهنگی با وزارت خارجه نشده است.

روند موفقیت آمیز دیپلماسی با ابقای ظریف امیر محبیان، تحلیلگر سیاسی اصولگرا| طبیعتا نهادی چون وزارت امور خارجه مرکز ثقل بررسی سیاست‌های برون‌مرزی نظام جمهوری اسلامی است و بدون تردید با پذیرش استعفای وزیر امور خارجه در سیاست و خط‌مشی و تصمیم‌گیری‌های کلان این نهاد ایجاد نخواهد شد. اما برحسب قابلیت‌ها و توانایی‌هایی که محمدجواد ظریف، به‌عنوان وزیر امور خارجه در پیشبرد و تسهیل امور مرتبط با اهداف کلی و کلان سیاست‌های منطقه‌ای و جهانی که در این سمت برعهده او گذاشته شده، نقش کلیدی را ایفا کرده و در این زمینه موفقیت‌های چشمگیری را به دست آورده، در بین وزرای حال حاضر جهان به چهره‌ای نام آشنا تبدیل شده است. امیدوارم با تثبیت جایگاه او این روند موفقیت‌آمیز و کارآمد ادامه داشته باشد.

رایزنی برای ابقا محمد عطریان‌فر، دبیر کمیته سیاسی حزب کارگزاران| روحانی باید شرایط را به گونه‌ای نمایندگی کند که ظریف در ‌دولت بماند، تا بتواند با استفاده از توانایی‌های خود، مسائل روز دیپلماسی را حل‌وفصل کند.‌ حتی مخالفان دولت هم می‌دانند که ‌ایشان شخصیتی اثرگذار در مناسبات بین‌الملل است و پیدا کردن فردی در قواره او کار ‌دشواری است. گروهی در ‌داخل، نسبت به چنین شخصیتی هجمه‌های زیادی را وارد می‌‌کردند و به جای قدردانی از ظریف سعی داشتند به شکل‌های ‌مختلف تخطئه‌شان کنند. درحالی‌که خودِ آقای ظریف در یکی ‌از آخرین گفت‌وگوهایش اعلام کردند که همراهی و همدلی می‌‌تواند هم در تعامل با جهان و هم در راستای کاهش مشکلات ‌داخلی نقش و سهم مهمی داشته باشد و باید «در کنار هم ‌بودن» را ضرورتی مهم و غیرقابل انکار بدانیم. ناگفته نماند که رایزنی‌ها برای ممانعت از استعفای مرد شماره یک دستگاه دیپلماسی ادامه دارد و به احتمال زیاد او در سمت خود ابقا خواهد شد.