تیر خلاص

۵۵آنلاین :

آن طور که در خبرها منعکس شده، اخیراً شورای عالی هماهنگی اقتصادی مجوز تضمین سپرده‌ها را به بانک مرکزی داده است. با توجه به اینکه جزئیات این خبر منتشر نشده است، نمی‌توانیم اظهارنظر جامعی در این باره داشته باشیم. به رغم این موضوع، نحوه خبررسانی این تصمیم را می‌توان آسیب شناسی کرد. این تصمیم در حالی در رسانه‌ها، عمومی شده است که جامعه علمی و حرفه‌ای اطلاع چندانی از این مقررات ندارند. در صورتی که تصویب قوانین و مقررات مربوط به بخش مالی در دنیا، روند کاملاً متفاوتی را طی می‌کنند. معمولاً روند رایج بدین شکل است که در مرحله نخست، پیش نویس مقررات تهیه می‌شود و سپس در یک فرآیند منظم، به نظر خواهی گذاشته می‌شود. در این مرحله نظرات گوناگون از جامعه علمی، حرفه‌ای، مصرف کنندگان و تمامی گروه‌های ذینفع جمع آوری می‌شود. در انتهای فرآیند نیز تمامی بحث‌ها در دولت و پارلمان به تفصیل مورد بررسی قرار می‌گیرند و در نهایت، خروجی از برآیند این مراحل حاصل می‌شود. نتیجه چه خوب باشد چه بد، حداقل از شفافیت کافی برخوردار است و قابلیت اتکای نظری، حرفه‌ای و فنی دارد.

موضوع بعدی که باید بررسی شود، آسیب شناسی مساله ضمانت سپرده‌هاست. مساله ای که در دنیا سابقه‌ای طولانی دارد ولی در ایران ابتدا در دهه ۱۳۸۰ مطرح شد و در دهه ۱۳۹۰ منجر به تأسیس صندوق ضمانت سپرده‌ها شد و در سال‌های اخیر دارای اهمیت ویژهای است. اینکه چرا ضمانت سپرده‌ها از ریل حرفه‌ای خود در ایران خارج شده است را باید در سابقه واکنش سیاستگذار در برابر مؤسسات بحران زده جست وجو کرد. می‌توان گفت خشت تاریخی این مساله در ایران، از ابتدا کج گذاشته شده است. مثلاً صندوق قرض الحسنه محمد رسول الله (ص) را در نظر بگیرید که در ابتدای دهه ۸۰ دچار بحران شد یا ده‌ها مورد دیگر که در طول دو دهه اخیر لیست بلندی از مؤسسات بحران زده را به وجود آوردند. نکته جالب در مورد این مؤسسات آنجاست که دولت و بانک مرکزی نه تنها سپرده‌های آنها را تضمین نکرده بودند، بلکه بانک مرکزی حتی مجوز فعالیتی نیز برای آنها صادر نکرده بود. اما هنگامی که این صندوق‌ها دچار مشکل شدند، از منابع بانک مرکزی برای حل بحران استفاده شده است. با تسامح می‌توان گفت که این رویکرد، یک ضمانت ضمنی (و نه صریح) و خارج از قوانین ناظر بر بخش مالی اقتصاد و چارچوب‌های بانکداری مرکزی را در جامعه ما به وجود آورده است. جامعه شاهد این است که در دهه‌های گذشته، این ضمانت ضمنی در مقام عمل، ناجی سپرده‌ها شده است. طبق اعلام مسوولان رسمی تنها در دو سال اخیر، بیش از ۳۵ هزار میلیارد تومان منابع بانک مرکزی برای حل و فصل بحران برآمده از مؤسسات غیرمجاز پرداخت شده است. همه اینها در حالی اتفاق افتاده که تاکنون تنها ضمانت ضمنی وجود داشته است. در شرایطی که ضمانت ضمنی وجود دارد، چنین مخاطراتی فضای اقتصاد کلان و منابع بانک مرکزی را تهدید می‌کند، حال اگر تضمین ضمنی تبدیل به تضمین صریح شود، در حقیقت کل ساختار نظری، حقوقی، حرفه‌ای، اقتصادی، مالی و روابط گروه‌های ذی نفع در بخش مالی، دچار یک تحول بنیادین در جهت منفی یا بهتر بگویم دچار انحطاط خواهند شد. چراکه وجود و قدرت ضمانت صریح، باعث ایجاد انگیزه شدید و بروز تمام عیار مخاطره اخلاقی یا کژمنشی می‌شود. این مساله تقریباً از طرف تمامی گروه‌های ذی نفع، چه توسط سپرده گذاران، چه تسهیلات گیرندگان، مدیران و س هامداران بانک‌ها، با تشدید فرآیند تضاد منافع و مخاطره اخلاقی به نفع دیگران و به ضرر بانک مرکزی و دولت تمام می‌شود. اما باید توجه داشت که در تحلیل نهایی، این دولت است که باید از بانک مرکزی حمایت کند. شاید یک سؤال اساسی این باشد که چرا اگر دولت ملاحظه سیاسی و اجتماعی دارد، راساً سپرده‌ها را ضمانت نمی‌کند و چرا باید از بانک مرکزی و منابعش مایه بگذارد. منابعی که موجب مخاطرات و بی ثباتی شدید از طریق گسترش پایه پولی، گسترش نقدینگی و تشدید تورم، بی اعتمادی و به هم ریختن سازوکار بانکداری و بخش مالی در کشور می‌شوند. پرسش این است که چرا دولت این ملاحظات را در نظر نمی‌گیرد. چرا به جای اصلاحات به تداوم و تشدید سرکوب نظام بانکی و استفاده ناصواب از بانکداری دامن می زند.

• آسیب شناسی صندوق ضمانت سپرده‌ها

اساساً چرا در بانکداری دنیا ضمانت سپرده‌ها انجام می‌شود و آستانه این ضمانت چقدر است؟ از اهداف اصلی بانکداری مرکزی مدرن حفظ ثبات بازار و همچنین حفظ حقوق مصرف کنندگان است. صندوق ضمانت سپرده‌ها از دهه ۱۹۳۰ میلادی در صنعت بانکداری دنیا به عنوان ابزاری برای ثبات بخشی در بازار پول و اطمینان سپرده گذاران از محفوظ بودن سپرده‌های بانکی، رواج یافت. با توجه به عدم تقارن اطلاعاتی و ضعف تحلیل حرفه‌ای خیل عظیم سپرده گذاران ناشی (در مقام مصرف کننده خدمات سپرده بانک‌ها)، ضمانت سپرده‌ها برای مصرف کنندگان کوچک که قدرت حفاظت از خود در برابر نهادهای بزرگ بانکی را ندارند، تدبیری پیشینی و پسینی برای حفظ ثبات و حمایت از سپرده گذاران خرد است. ذکر شد که فلسفه این رویکرد از مجرای حمایت از حقوق مصرف کننده و ارتقای ثبات مالی است؛ چراکه اطمینان دادن به سپرده گذاران و به خصوص سپرده گذاران خرد از امنیت سپرده‌های خود در شبکه بانکی، نقش غیرقابل انکاری در ثبات بخشی به نظام مالی ایفا می‌کند. در سمت منابع بانک مرکزی، مصرف کنندگان خدمات عرضه سپرده در نظام بانکداری سپرده گذاران هستند، که در سطح کلان به دو دسته تقسیم بندی می‌شوند: سپرده گذاران کوچک و بزرگ. گروه اول اطلاعات و تواناییهای لازم برای تجزیه و تحلیل سلامت و پایداری بانک‌ها را ندارند، از این جهت برای رعایت منافع عمومی جامعه و جلوگیری از به هم ریختن محیط کسب و کار و اقتصاد در بحران‌ها، با سازوکار منظم و منقحی، سپرده‌های کوچک مورد تضمین قرار می‌گیرند. انتظار این است که گروه دوم، یعنی سپرده گذاران کلان به واسطه اثرگذاری قابل توجه بر ترازنامه‌های بانکی، رفتار مسوولانه تری در قبال سلامت ترازنامه بانکها داشته باشند و در این باره ریسک اشتباه یا عدم نظارت کافی خود را بپذیرند. اختصاص منابع تضمینی به سپرده گذاران خرد، در عمل بیش از ۹۰ درصد از سپرده گذاران را پوشش می‌دهد و این چتر پوششی، احتمال بروز «رفتار توده‌ای» در شرایط ورشکستگی بانکی را به حداقل خواهد رساند، تعیین یک مرز بین سپرده گذار خرد و کلان، همچنین موجب می‌شود تا سپرده گذار کلان به دنبال سرمایه گذاری پرریسک در بانک‌های ناسالم برای کسب سود بیشتر نرود یا حداقل ریسک آن را بپذیرد. در حال حاضر سقف تضمین برای صندوق ضمانت سپرده در ایران معادل صد میلیون تومان در نظر گرفته شده است. این آستانه در اروپا معادل ۱۰ هزار یورو است.

تضمین سپرده‌ها از محل منابعی است که برای صدور این تضمین‌ها از خود بانک‌ها جمع آوری شده است. ضمانت سپرده‌ها در ایران از طریق تأسیس صندوق ضمانت سپرده‌ها پیگیری شده است. تأسیس صندوق ضمانت سپرده‌ها در ایران به سال ۱۳۹۲ و الزام قانونی برنامه پنجم توسعه بازمی گردد. اما شواهد حاکی از این است که در سالهای ابتدایی، این صندوق ناکارآمد و ناتوان بوده و حتی مقررات آن کاملاً اجرایی نشده است. مثلاً اینکه حق ضمانت‌ها توسط بانک‌های مربوطه در سالهای اولیه اجراء عمدتاً پرداخت نشده است. البته در سالهای اخیر وضعیت صندوق ضمانت سپرده‌ها تا حدودی تقویت شده است اما به نظر می‌رسد، همچنان بنیه لازم را برای عمل به وظیفه ضمانتی خود ندارد که شورای عالی هماهنگی اقتصادی ضروری دیده است که مقررات جدیدی را وضع کند. چرا که اگر صندوق و فرآیند درستی وجود داشت و به درستی کار می‌کرد، طبیعتاً نباید نیازی به مقررات و ابلاغیه جدیدی می‌بود.

اما علت چیست؟ چرا این فرآیند برای نظام بانکی کشور به درستی کار نمی‌کند؟ می‌توان گفت این نقصان، ذیل ضعف کشور در حکمرانی و از جمله نهادسازی قرار می‌گیرد. به نظر یک مشکل کلی در نهادسازی، به خصوص در نهادهای مدرن اقتصادی وجود دارد. تقریباً در ساخت همه نهادهایی که از دنیا اقتباس شده، در درجه اول مشمول تغییرات زیادی شده‌اند تا احیاناً متناسب با شرایط داخلی کشور در آیند. گاهی این تغییرات به حدی بوده که نهاد اقتباس شده، کارکرد اولیه خود را از دست داده است. نمونه‌اش صندوق ثروت ملی است که در دنیا وجود دارد و نمونه‌هایش که در ایران عملی شده است، کارآمدی و کارکردی را که در دنیا داشته ندارد. حداقل ۲۵ سال است که برای تأسیس صندوق ثروت ملی کار قانونی شده است، اما اکنون متاسفانه حتی نزدیک به حداقل کارکردهای شناخته شده و پذیرفته شده بین المللی در این رابطه به هم نرسیده‌ایم. یک شاهد قوی در شکست این پدیده در ایران تغییرات پی در پی در آن است که از تأسیس حساب ذخیره ارزی شروع شد و به صندوق ذخیره ارزی و نهایتاً صندوق توسعه ملی تغییر نام و ماهیت یافت. این تحولات عمدتاً منفی بود و قرینه‌ای بر عدم توفیق نهادهای ایجاد شده است.

صندوق ضمانت سپرده‌ها نیز مشمول همین تجربه شده است. مهم‌ترین مشکل این صندوق، ایراد نهادی است. به نظر در نهادسازی، توانایی، آشنایی و قابلیت تئوریک و عملی لازم را نداریم. اگر در حد لازم هم توانایی وجود داشت، کفایت نمی‌کرد، زیرا اساساً پدیده‌های مربوط به بخش مالی همراه با بحران بی ثباتی هستند، چه رسد به اینکه بد هم متولد شوند و کفایت نظری و حرفه‌ای نداشته باشند، در نتیجه کارهایی هم که در زمینه تضمین سپرده‌ها انجام داده‌ایم، همانند صندوق ضمانت سپرده‌ها، به جنینی شباهت دارند که نطفه‌اش بد، بسته شده و بد متولد می‌شود.

• فرآیند ضمانت سپرده‌ها

کشورهای مختلفی در دنیا به منظور کاهش تأثیر بحران‌های بانکی و اقتصاد از بیمه سپرده استفاده می‌کنند. در دنیا معمولاً موسسانی که مجوز دریافت س پرده از مردم دارند، باید طبق قانون عضو صندوق ضمانت سپرده‌ها باشند (در ایران نیز چنین است). بانک‌ها موظف هستند و قرار داد مالی خود با مشتری حد تضمین شدن سپرده‌های مشتریان اره اطلاع سپرده گذاران برسانند. متناسب با حجم سپرده‌هایی که مشمول این تضمین است، سالانه حق بیمه از سوی بانک به صندوق ضمانت سپرده‌ها پرداخت می‌شود و سپرده‌ها از این طریق بیمه می‌شوند بر مبنای دستورالعمل بانک مرکزی ایران، بانک‌ها و مؤسسات اعتباری موظف به پرداخت حق عضویت سالانه مشخصی به صندوق ضمانت سپرده هستند. اما در بسیاری از کشورهای دیگر، حق عضویت سالانه با توجه به منطق هزینه و ریسک، برای هر بانک جداگانه و متناسب با ویسی که ساختاری در بانک تعیین می‌شود. این ریسک وابسته به نقدینگی دارایی‌های بانکی، نسبت بدهی و کارایی محیط کنترلی و مکانیسم کنترل داخلی بانک‌ها خواهد بود. اما در حال حاضر در ایران بانک‌ها هشت میلیارد تومان، مؤسسات اعتباری شش میلیارد تومان و بانک‌های قرض الحسنه یک میلیارد تومان حق عضویت، ثابت می پردازنده حق عضویت دوم نیز متناسب با میزان سپرده‌ای تحت تضمین هر بانک است.

در نهایت این حق بیمه‌ها اندوخته شده و هنگام بروز مشکل در موسسه مالی و با رعایت مقررات بسیار منضبط و مدون، این منابع صرف حل و فصل بحران خواهد شد. در این مرحله تنظیم گران یا رگولاتورها (بانک مرکزی صندوق ضمانت سپرده‌ها و کلیه نهادهای تنظیم گر) به این نتیجه می‌رسند که برای موسسه دچار بحران، باید عملیات نجات و البته در ممنون مقررات انجام شود. البته امکان دارد شرکت‌های بیمه خصوصی هم در دنیا، انواع محصولات مالی (از جمله سپرده‌ها) را بیمه کنند که این خارج از الزامات قانونی است. این در واقع موضوع قرارداد بین اشخاص ثالت است که قانوناً مجاز است. اما یک فرآیند حمایتی اجباری از طرف دولت، قانونگذار یا تنظیم گرهای مختلف، نیست. عموم کشورها هم معمولاً از صندوق ضمانت سپرده دولتی به عنوان محور اصلی ثبات بخشی در کنار بیمه‌های خصوصی استفاده می‌کنند. البته در اکثر کشورها حوزه فعالیت صندوق‌های ضمانت سپرده در این کشور می‌تواند هنگام بروز اختلال اقتصاید یک بانک وارد عمل شود و عملیات احیای بانک پیش از مرحله ورشکستگی را انجام می‌دهد. نظام تضمین سپرده‌ها با نام احيا و فیصله (Recovery and Resolution) ارتباط تنگاتنگی دارد که موضوع این یادداشت نیست.

• تبعات حرفه‌ای تصمیم جدید

تا جایی که قابل حدس است، شورای عالی هماهنگی اقتصادی در مصوبه اخیر خود به بانک مرکزی اجازه تضمین می‌دهد ولی این نهاد را مکلف نمی‌کند. در نگاه اول این طور به نظر می‌آید که هنگامی که وظیفه‌ای به بانک مرکزی سپرده می‌شود، از منابع بانک مرکزی برای انجام وظیفه استفاده شود. اگر این فرض اولیه به واقعیت تبدیل شود، باید گفت شورای عالی هماهنگی اقتصادی سیاست خطرناکی تصویب کرده است. در جامعه‌ای مانند جامعه ما که به رغم عدم مجوز برای برخی مؤسسات دولت و بانک مرکزی مجبور به جبران زیان مؤسسات شده‌اند و از یک بحران اجتماعی سیاسی از این طریق جلوگیری شده است، می‌شود گفت که ضمانت ضمنی به شکل قوی وجود دارد. بنابر این تجربه و تاریخچه، تمامی ذینفعان روی مساله حساب می‌کنند و به همین دلیل است که رفتار ذی نفعان از جمله مدیریت بانک‌ها، بی کیفیت، نازل و مشمول کژمنشی است. در چنین جامعه‌ای، ضمانت صریح همانند تیر خلاصی به کل فرآیند تئوریک و حرفه‌ای بانکداری است. اما موضوع مهم دیگر، نحوه اجرای این سیاست است. تجربه نشان داده که معمولاً در این موارد (که درگیر وسائل سیاسی اجتماعی می‌شویم)، تمام فرآیندهای حرفه‌ای، تئوریک و اقتصادی زیر پا گذاشته می‌شوند رسی کردن این دوسری است باعث می‌شود که در آینده در مورد بسیاری از مفاهیم از قبیل استقلال بانک مرکزی، هدف گذاری و قاعده مندی سیاست‌های پولی و امثال اینها، یا نبات و سلامت نهادها و بازارهای مالی، رفتار اخلاقی و حرفه‌ای ذی نفعان بخش دورانی اعم از سپرده گذار، س پرده پذیر، تسهیلات گیرنده، سهامداران، مدیریت و کل نظام حکمرانی این مؤسسات و حتی نظارت بانک مرکزی و تنظیم گری بخش مالی، انتظار کیفیت بسیار نازل‌تری را داشته باشیم.

• شدت کارایی سیاست جدید

اما این تصمیم تا چه حد می‌تواند در برابر هراس بانکی مؤثر عمل کند؟ اگر به صورت صریح گفته شود که بانک مرکزی تمام سپرده‌های ریالی را تضمین می‌کند، همین طور که به طور صریح در طول یک سال اخیر در مورد سپرده‌های ارزی اعلام شد، دیگر جایی برای هراس بانکی وجود ندارد؛ در این حالت اگر سپرده گذاران با مشکلی از سوی بانک یا بانکها مواجه شوند، این بار با حمایت و استناد قانونی برای وصول مطالبات خود در مقابل ساختمان بانک مرکزی صف می‌کشند. چراکه بانک مرکزی قانوناً متعهد است و اگر هم عمل نکند، حتی به صورت قضایی قابل پیگیری است. اما از طرف دیگر، این رویکرد اقتصاد و کشور را دچار مشکلات به مراتب بزرگتری مانند مشکلات امثال کشورهای زیمبابوه و ونزوئلا خواهد کرد. در این حالت شیر حساب‌های بانک‌ها به دریای بیکران قدرت کیمیاگری و خلق اسکناس بانک مرکزی، متصل خواهد شد و نه با چاپ مکانیکی پول که هزینه‌هایی دارد، بلکه با نیروی الکتریسیته، صدها و هزاران میلیارد تومان در حساب‌ها می‌نشیند و پرداخت می‌شوند و با گسترش پایه پولی، کل اقتصاد را دچار مشکلات خیلی شدیدتری از آنچه تجربه کردیم، خواهد کرد.

• راهکار جایگزین

اگر دولت و بانک مرکزی به دنبال حل مسائل نظام بانکی هستند، قطعاً باید به دنبال راه حل‌های ریشه‌ای و نه میانبر باشند. ابزارهایی که اکنون به عنوان راه حل شاهدش هستیم، مصداق نواختن شیپور از سمت گشادش استہ اصلاحات نظام بانکی و بخش مالی اقتصاد، به فرآیندهای کاملاً معکوسی نسبت به آنچه می‌بینیم، نیاز دارند. در این موارد، بحث و گفت و گو و مطالعات زیادی در سال‌های گذشته انجام شده است اما دولت ثابت کرد که از این مسیر قصد عبور ندارد. تاکنون هیچ کدام از اجزای این مسیر کارشناسی مورد سیاستگذاری و تصمیم گیری قرار نگرفته است. باید ایزارهای این چنینی (همچون تضمین صریح سپرده‌ها) را کنار گذاشت؛ توصیه من این است که مؤسسات ناسالم و ناشایست مالی، موقتاً و با هدف بازسازی و واگذاری صحیح بعدی ملی شوند. در حقیقت باید برای دولت عاقل و خیرخواه (با امید به خیرخواهی و عقلانیت در دولت)، از ازدحام گروه‌های شیعی که شاید تعدادشان خیلی کم باشد، جلوگیری شود. مثلاً در مورد گیرندگان تسهیلات، عدم بازپرداخت تسهیلات کلان است که فشار زیادی را به منابع بانک‌ها وارد می‌کند. فرآیند سیاسی و فساد و رانت در این زمینه‌ها پررنگ است. به همین دلیل باید از ازدحام مشکلات موجود در بخش بانکداری است تا این امکان برای دولت و بانک مرکزی مهیا شود که با فراغ بال بیشتر و تمرکز پسر تعداد متغیرهای کمتری، حداقل برای یک دوره موقتی، جلو تخریب بیشتر و زیاندهی بیشتر مؤسسات مالی را بگیرند. پس از آن سیاستگذار با تدابیری، می‌تواند مجدداً مؤسسات را به سهامدارانی بفروشد و مدیریت را به مدیرانی بسیاری که صلاحیت لازم، هم به لحاظ اخلاقی و هم به لحاظ حرفه‌ای، برای مالکیت و مدیریت بانک را داشته باشند. اما راه‌هایی که اکنون طی می‌شود، جز افزایش هزینه و بی اعتمادی به دولت و سیاستگذار، بهره و میتونه دیگری ندارد و ایران هم به صورت پیشرس، حتی بخش مالی را دچار نشسته به بحران کند چرا که می‌تواند این تصور را برای عده‌ای به وجود آورد که اتفاق ویژه‌ای در حال وقوع است که دولت و بانک مرکزی مجبور به تضمین کل سپرده‌ها شده‌اند. شاید اینکه بانک مرکزی به دنبال چنین محوری از شورای عالی هماهنگی است. خود موجب تشدید هراس و بی ثباتی مالی شود.