آشنایی با گرمابۀ گپ در خرم‌آباد

۵۵آنلاین :

حمیدرضا سروری

گرمابه،گرماوه،گرمابان یا گرماوان جاییست که برای شستن بدن ساخته شده و دارای آب گرم با حوضی بزرگ برای گردآوری آب بوده است. از کهنترین نمونه‌هایی که می‌شود به آنها نام گرمابه داد یکی در تخت جمشید است و دیگری در کاخ آشور از دورۀ اشکانی که امروزه در خاک عراق جای گرفته است. در شاهنامه به گرمابه اشاره شده است: بدو گفت بابک به گرمابه شو- همی باش تا خلعت آرند نو. گرمابه‌ها محلهایی برای دیدار عمومی بودند،نقشی مانند باشگاههای امروزی داشتند و جایگاهی برای سرگرمی و تفریح افراد بودند و گاهی حتی نقش یک رسانه را بازی می‌کردند.گاسپار دروویل افسر فرانسوی که در زمان فتحعلی‌شاه و پس از دورۀ اول جنگهای ایران و روسیه به ایران سفر کرد در سفرنامه‌اش که بیشتر درآن به آداب و رسمهای مردم ایران پرداخته در مورد گرمابه‌های ایران می‌نویسد:"گرمابۀ ایرانی بنای زیر زمینی گسترده‌ و با عظمتی است که گنبدهای بزرگی سقف آن را شکل می‌دهد. بر این گنبدها حفره‌هایی تعبیه و ورقه‌های نازکی از سنگ مرمر بر آن قرار داده‌اند تا نور بتواند به خوبی از آن گذشته و درون حمام را روشن نماید. نخستین سالن حمامها معمولاً گرد و بسیار گسترده است و بر اطراف آن نیمکتها و تاقچه‌هایی برای درآوردن جامه نهاده‌اند،در میان سالن حوض بزرگی از مرمر یا سنگ عادی با فواره‌های چندی ساخته شده است تا مشتریان به هنگام ورود با منظرۀ زیبایی روبرو شوند. بیگانگان و بازرگانان برای آشنایی با هم و یا گفتگو دربارۀ معامله‌ها به گرمابه می‌روند،مردم درحمام چپق و قلیان کشیده و یا قهوه می‌نوشند،ایرانیان گاهی حتی ساعتها وقت خود را در حمام می‌گذرانند تا خبری داده و یا خبرهایی گرفته و آنها را به نقطه‌های دیگر نقل کنند".گرمابه‌های گروهی درکنار مسجد،بازار و کاروانسراهای درون شهری یکی از عنصرهای اصلی شکل‌دهندۀ شهر بود و از دورۀ صفوی و به ویژه قاجار گرمابه‎هایی در سراسر ایران برجای مانده که یکی از آنها گرمابۀ گپ در خرم‌آباد است. بین گرمابه‌های قدیمی شهرخرم‌آباد،گرمابۀ گپ گرمابۀ اصلی شهر بوده است و از نظر بزرگی و اعتبار از دیگرگرمابه‌های خرم‌آباد متمایز بوده است و به همین دلیل به این گرمابه گپ که در گویش بومی به معنی بزرگ است می‌گفتند. گرمابه در محل برخورد دو خیابان حافظ و فردوسی(راسته بروجردیها) که از مهمترین مرکزهای بازار شهری هستند جای گرفته است. مسیر دسترسی به گرمابه از گوشۀ جنوب شرقی از راه خیابان فردوسی بوده و از راه یک راهرو به هشتی راه پیدا می‌کند که راه خصوصی برای ورود زنان و چه بسا حاکم شهر بوده است. راه دیگر راه کاروانسرا در جهت شمال است که امروزه بسته شده است. گرمابۀ گپ همانند دیگرگرمابه‌های تاریخی دارای بخشهای گوناگونیست،از جمله بخشهای گرمابه می‌توان به سربینه،گرمخانه و تون اشاره کرد. در ساخت گرمابه از پوششهای تاق،گنبد و البته ستونهای سنگی استفاده شده است. به دلیل اختلاف سطح گرمابه با کف خیابان باید از12پله پایین برویم تا بتوانیم وارد گرمابه شویم. پس از ورودی وارد فضای سربینه می‌شویم که دارای4ستون سنگی است. در مرکز سربینه حوض آبی قرار دارد که در مرمتهای سپسین صورت گرفته با کاشی تزیین شده است. بخش دیگرگرمابه،گرمخانه است که شامل فضایی مرکزی و دارای گنبد است. اصولاً شکل،ساختار و چگونگی تزیینات درون گرمابه با توجه به مرمتهای فراوان آن طی سالهای گذشته چندان روشن نیست و به درستی نمی‌دانیم که آیا دیوارهای گرمابه دارای تزیین بوده‌اند یا خیر. گرمابۀ گپ از نظر پلان و شکل ظاهری همانند گرمابه‌های دورۀ صفوی است و شاید بتوان زمان ساخت آن را دورۀ صفوی دانست،هرچند حتی اگر این گمان را بپذیریم روشن است که گرمابه در دورۀ قاجار دستخوش بازسازی عمده شده است. گرمابۀ گپ در تاریخ 17خرداد سال1378خورشیدی به شمارۀ 2357 به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. گرمابۀ گپ مدتها به حال خود رها شده بود! ولی پس از مرمت به وسیلۀ بخش خصوصی!در نوروز1395خورشیدی درهایش به روی بازدیدکنندگان گشوده شد.