ارسال به دیگران پرینت

آیا راه اندازی بازار آب ، بحران مایه حیات را رقیق تر خواهد کرد؟

| بحران آب یکی از کلید واژه های پر فرکانس در اخبار و اظهار نظر های مربوط به چالش های پیش روی کشور است .

آیا راه اندازی بازار آب ، بحران مایه حیات را رقیق تر خواهد کرد؟

۵۵آنلاین :

بحران آب یکی از کلید واژه های پر فرکانس در اخبار و اظهار نظر های مربوط به چالش های پیش روی کشور است . اگرچه ریشه یابی علل فرسایش منابع آبی کشور باید با توجه به حوضه آبریز و مختصات جغرافیایی مورد بررسی قرار گیرد ، اما بررسی های بسیاری نشان می دهد که در حال حاضر مساله اصلی آب در بسیاری از حوضه های آبی کشور ایران نه خشکسالی که برداشت بی رویه منابعی است که طی سال ها در سفره های زیرزمینی ذخیره شده و حالا چه به صورت مجاز و چه به صورت غیرمجاز، با دبی بالایی در حال استخراج و مصرف است. روندی که می توان آن را نتیجه مجموعه ای از عوامل از جمله سوء مدیریت ، نبود چارچوب بازدارنده و مستقل نظارتی ، عوامل فرهنگی و نگاه غیراقتصادی به آب دانست .

در ادبیات زیست محیطی برای توصیف سناریوی رقابت ذی نفعان در برداشت از منابع طبیعی از عبارت «تراژدی منابع » استفاده می شود. در تراژدی منابع آبی، بیشترین تلاش هریک از ذی نفعان این است که سهم خود را از میزان برداشت منابع آبی به حداکثر برسانند. در صورت تداوم این خط داستانی، در نهایت منابع تا حد فرسایش کامل یا عدم امکان بهره برداری مصرف خواهند شد .

یکی از راهکارهای مقابله با تراژدی منابع ، کاهش انگیزه بهره برداری از منابع از طریق افزایش هزینه بهره برداری و ایجاد تناسب میان محدودیت و هزینه تمام شده بهره برداری از منابع طبیعی است . این در حالی است که در ایران به واسطه نگاه غیراقتصادی به آب و قیمت پایین آب از یک سو مصرف آب هزینه چندانی برای ذینفعان ندارد و از سوی دیگر به واسطه یارانه سنگین سوخت ، هزینه تمام شده استخراج آب ، حتی از عمیق ترین سفره های آبی برای بهره برداران توجیه پذیر خواهد بود .

بنابراین به نظر می رسد که یکی از مهم ترین عوامل وجود انگیزه برای غارت منابع آبی در کشور ریشه در معادلات قیمتی دارد . اقتصاد آب و انرژی اگرچه به تنهایی تمام ناترازی منابع آبی در کشور را نمایندگی نمی کند ، اما نگاه غیراقتصادی به آب ، که خیلی وقتها نه به عنوان یک کالا که به عنوان یک حق طبیعی تفسیر می شود ، یکی از مهم ترین دلایل عدم تجانس بین نرخ انباشت و برداشت آب در ایران است .

بی بهرگی آب

اقتصاد آب یعنی نگاه به آب به عنوان یک کالا که قابل ارزش گذاری از طریق مکانیسم عرضه و تقاضاست . در چنین مکانیسمی قیمت آب بر مبنای عرضه و تقاضا در هر حوضه آبریز تعیین خواهد شد. اگرچه آب تنها جنبه اقتصادی ندارد ولی یکی از مهم ترین وجوه آب به عنوان یک کالای محدود وجهه اقتصادی آن است . گاهی این مغلطه میشود که مثلا آب یک حق است یا آب یک مساله محیط زیستی است . اینها درست است با این موارد نمی شود مساله «اقتصاد آب» را نفی کرد .

چون هر جایی با منبعی سر و کار داریم که محدود است و تقاضا برای آن هم زیاد است با موضوع اقتصاد و تخصیص بهینه و ارزش گذاری سر و کار داریم . این در حالی است که نگاه غیراقتصادی به منابع محدود آبی در ایران باعث شده است که هارمونی تخصیص منابع آبی در کشور، بیش از هر چیز معرف نابهنگی باشد. بر مبنای آمارهای وزارت جهاد کشاورزی میزان بهره وری آب در ایران آورده اقتصادی هر متر مکعب آب در ایران تقریبا برابر با ۵۰ درصد میانگین جهانی است. بر مبنای آمارهای وزارت نیرو در حال حاضر چیزی حدود ۳۰ درصد منابع آبی در ایران به هدر می رود این در حالی است که این نسبت در جهان کمتر از ۱۰ درصد است . آمارهایی که به روشنی نشان دهنده فاصله بعید شیوه فعلی تخصیص منابع آبی در کشور از نقطه بهینگی است .

اقتصاد علمی است که برای تخصیص منابع محدود در حضور نیازهای نامحدود انسان ایجاد شده است . این کمپایی عموما خود را در قیمت نشان می دهد، به نحوی که رابطه تنگاتنگی بین میزان محدودیت و قیمت ایجاد می شود، اختلال در روند قیمت گذاری همواره این مشکل را ایجاد می کند که بهای یک محصول نتواند درست و به خوبی، کمیابی آن محصول را منعکس کند و سیگنالی که به مصرف کننده می دهد این باشد که به دلیل ارزان بودن و بهای پایین آن محصول می تواند به میزان زیادی از آن کالا استفاده کند تا در رقابت برای مصرف آن کالا بازنده نباشد. این در حالی است که راه اندازی بازار آب و تناسب بین میزان محدودیت و قیمت آب می تواند با به هم زدن این روند منابع آبی را به سمت تخصیص بهینه جریان دهد.

راهکاری که به شکل راه اندازی « بورس آب» برای معامله آب در کشورهایی مانند استراليا، شیلی و آمریکا مورد استفاده قرار گرفته است در چنین مکانیسمی، مالکان آب بر مبنای تعریف قانون مشخص شده و هر یک از این مالکان با نرخ مطلوب خود اقدام به فروش آب به متقاضیان می کند. در بازار آب هدف سود و زیان نیست و دولت ها به خاطر رفاه اجتماعی وارد چرخه تشکیل بازار آب می شوند. به همین خاطر بازار شکست خورده آب وجود ندارد دولت ها معمولا تنها در شرایطی که بازار زیانده می شود برای مثال در مواقع خشکسالی) به آن کمک می کنند. بررسی ها نشان می دهد که در صورت اجرای صحیح بازار آب هم رفاه عمومی را افزایش خواهد داد و هم بهره وری منابع آبی را افزایش خواهد داد. به همین واسطه راه اندازی بازار آب طی سال های اخیر به عنوان یکی از راه حل های رقیق کردن معضل آب در کشور معرفی شده استند. مکانیسمی که حتی در برنامه سوم توسعه نیز به عنوان یک الزام مطرح شده بود .

راه اقتصادی شدن آب

البته راه اندازی بازار آب به تنهایی تمامی مشکل ناترازی منابع آبی کشور را حل نخواهد کرد. چرا که ریشه شکل گیری برخی از چرخه های فرساینده منابع آبی غیر اقتصادی است ثانیا این راه حل تاکنون در کشورهای محدودی از جمله استرالیا، اسپانیا و برخی از کشورهای آمریکای جنوبی اجرایی شده است و در برخی از موارد پیامدهایی مانند «کاهش سهم محیط زیست از آب» و «ایجاد انحصار» را به همراه داشته است. تجربه نشان داده است که موفقیت در طراحی و پیاده سازی مکانیسم بازار محور در رابطه با تخصیص منابع آبی، نیازمند پیش زمینه هایی از جمله آزادی ورود و خروج بازیگران به بازار آبی بدون نیاز به دریافت مجوز، شفافیت اطلاعاتی، تعریف حقوق مالکیت و به روزرسانی چارچوب حقوقی و نظارتی برای صیانت از حقوق مالکان است .

تعریف ضابطه مند حقوق مالکیت آب به خصوص در رابطه با منابع آبی زیرزمینی از اهمیت زیادی برخوردار است، چراکه برخلاف آبهای سطحی در چنین حالتی مرز تفکیکی میان مالکیت زمین و مالکیت منابع آبی زیرزمینی وجود خواهد داشت. در حالی که بازار سنتی و محلی در رابطه با آبهای س طحی برای مدتها حتی در ایران نیز وجود داشته است، اما راه اندازی بازار آب برای خرید و فروش آب و امتیاز آب در رابطه با منابع زیرزمینی نیازمند وجود قوانین شفاف برای تعیین و صیانت از حقوق مالکان است .

علاوه بر این پیش زمینه ها راه اندازی بازار آب با چالش های فنی، فرهنگی و اقتصادی دیگری نیز همراه خواهد بود؟ تخصیص بهینه آب، برخی از مصارف آبی (از جمله تولید برخی از محصولات کشاورزی) را از جریان مایه حیات بی بهره خواهد گذاشت ، بنابراین باید دولت اصطکاک های موجود در مسیر تطبيق فرهنگی و اقتصادی متناسب با اقتصادی شدن» آب را کاهش دهد.

منبع : تجارت فردا
به این خبر امتیاز دهید:
بر اساس رای ۰ نفر از بازدیدکنندگان
با دوستان خود به اشتراک بگذارید:
کپی شد

پیشنهاد ویژه

    دیدگاه تان را بنویسید

     

    دیدگاه

    توسعه