چطور بازار درستکار را درستکار نگه داریم؟
| شاید تصمیمهایی به بزرگی چندنرخی کردن ارز باید مدت زیادی بین اقتصاددانان و دولت به طرح و بررسی گذاشته شود. باید حسابداری ذهنی افراد بازار در قبال تغییر ارز بررسی شود.
۵۵آنلاین :
پروفسور دن آریلی Dan Ariely) ) در کتاب پشت پرده ریاکاری (The Honest Truth About Dishonesty) در صفحه ۳۵ داستانی تاملبرانگیز درباره یکی از دانشجویانش نقل میکند: روزی پیتر کلید منزلش را گم میکند و به دنبال یک قفلساز میرود. قفلساز زمانی که به خانه میرسد، در کمتر از یک دقیقه درب خانه را باز میکند. پیتر میگوید از سرعت و راحتی این کار شگفت زده شده است. قفلساز در جواب تعجب پیتر به او نکته ای اخلاقی را توضیح میدهد. او میگوید که قفلها تنها برای این روی درب هستند تا آدمهای درستکار را درستکار نگه دارند. قفلساز درس اخلاقش را اینطور ادامه میدهد: «یک درصد مردم همیشه درستکارند و دزدی نمیکنند. یک درصد دیگر همیشه ریاکارند و همیشه میکوشند تا قفل درب را باز کنند و تلویزیون شما را بدزدند. بقیه هم تا زمانی درستکارند که وضعیت درست باشد ولی اگر به حد کافی وسوسه شوند، آنان نیز ریاکار میشوند. قفلها شما را از دزدها در امان نگه نمیدارند، چون اگر واقعا بخواهند میتوانند وارد خانه تان شوند. قفلها برای حفاظت شما از مردم عمدتا درستکار است، زیرا اگر قفلی در کار نباشد، شاید وسوسه شوند تا درب را بگشایند.»
پروفسور آریلی در ادامه توضیح میدهد که نتیجه این داستان این نیست که ۹۸ درصد مردم انسانهایی به دور از اخلاق هستند، یا اینکه هر زمانی فرصت دست دهد، دست به تقلب میزنند. این داستان به ما میآموزد که ما نیازمند گوشزدهایی هستیم تا خودمان را در مسیر درست نگه داریم.
بگذارید به سراغ اصل موضوع برویم. اخيرا اخباری منتشر شده است که تولیدکنندگان اسنک در تولیدات خود از ذرت دامی استفاده کرده اند. مشهودترین مساله ای که در تمام اظهارات مسوولان و صاحبنظران به چشم میخورد، شگفتی از عدم صداقت این تولیدکنندگان بوده است. اما بگذارید فضا را احساسی نکنیم و به دور از اطلاعات در دسترس اخبار تلخ به تحلیل ماجرا بپردازیم. برای اینکه اندکی تقصیر را از دوش تولید کننده برداریم بیایید برای چند لحظه یک داستان خیالی را تصور کنید.
فرض کنید فردی کارخانه تولید اسنک دارد. صبح که به کارخانه اش می رود متوجه میشود بر اساس مصوبه جدید دولت برای واردات ذرت مخصوص تولید مواد غذایی نیاز به استفاده از سامانه نیما و استفاده از ارز ۸۰۰۰ تومانی دارد. در حالی که مشاورانش به او میگویند که می توانند به جای ذرت مواد غذایی، ذرت دامی را که ارز ۴۲۰۰ به آن تعلق میگیرد وارد کنند. اندکی جلسه به طول میانجامد و یکی از مشاوران قول میدهد ذرتهای دامی ضرر زیادی هم برای سلامتی ندارد.
از طرف دیگر کسی که اسنک میخورد خودش را برای اندکی به خطر انداختن سلامتی آماده کرده است (احتمالا این قسمت داستان را دوست ندارید، ولی این کارکرد مغز انسان است که چطور بیاخلاقی اش را توجیه کند). در نهایت تصمیم به وارد کردن ذرت دامی گرفته میشود. تولید کننده ظهر که به خانه اش برمیگردد متوجه میشود فرزندش یک مداد اضافی در جامدادی اش دارد.
زمانی که از فرزندش سوال میکند، متوجه میشود فرزندش آن مداد را بدون اجازه دوستش برداشته است. تولیدکننده ناراحت میشود و به پسرش توضیح میدهد که این کار دزدی است و بهتر است فردا این مداد را به دوستش برگرداند و به جای آن از همسرش میخواهد برای فرزندشان چند مداد جدید بخرد.
شاید این داستان خندهدار به نظر بیاید، اما مغز انسان برای ریاکاری و دروغگویی سطحهای متفاوتی را در نظر میگیرد. بدون اجازه برداشتن یک مداد در مدرسه که تمام دارایی بچه ها به لوازم تحریرشان محدود است به طور واضح دزدی محسوب میشود. اما برای همین مغز تغییر واردات ذرت غذایی به ذرت دامی (چون چند مرحله از پول نقد فاصله گرفته است) ریاکاری زیادی به نظر نمیرسد. قصد ندارم گناه تولیدکنندگان را کم جلوه دهم. به خوبی میدانم به هیچ عنوان آنها حق انجام چنین کاری را نداشته اند، اما بیایید واقع گرا باشیم، چون آنها این کار را انجام دادهاند و قطعا برای خودشان دلایل محکمی داشته اند. شاید بهتر باشد به دنبال عامل دروغگو شدن تولید کنندگانمان بگردیم. دیالوگی در فیلم مارمولک وجود دارد که ارتباط جالبی با بحث ما دارد. در سکانسی از فیلم، زندانبان به زندانیان میگوید:
«به زور هم که شده شما را به بهشت میفرستم.» بحثی علمی در اقتصاد رفتاری به نام Nudge یا تلنگر داریم. تلنگر میگوید که چطور بدون استفاده از زور مسیر بهشت را برای افراد، در دسترستر و هموارتر کنیم، اما در نهایت بگذاریم خودشان به بهشت رفتن انتخاب کنند.
بعد از سالها پروفسور ریچارد تالر (Richard Thaler) ) به این نتیجه رسید که خود واژه تلنگر نیز نیاز به تلنگر دارد. به دلیل آنکه مردم گاهی اوقات تلنگرهایی را در جهت ضرر مردم طراحی می کنند. در نتیجه اصطلاح Sludge را که شاید بتوانیم در فارسی آن را به لجن ترجمه کنیم، به وجود آورد.
پروفسور تالر معتقد است اگر گزینه ها و پروسه تصمیم گیری افراد را طوری طراحی کنیم که آنها تصمیمهای بد بگیرند، برای آنها یک Sludge طراحی کرده ایم. در Sludge نیز درست است که ما انسانها را به زور به جهنم نمیفرستیم، اما مسیر جهنم را برایشان هموار کرده ایم.
به نظر شما چطور مسیر جهنم را برای تولیدکنندگانمان هموار کرده ایم؟ دفعات زیادی است که به موضوع چندنرخی شدن ارز دولتی اشاره کرده ایم. من اقتصاددان نیستم و دقیق جنبههای مثبت اقتصادی چندنرخی شدن ارز را متوجه نمیشوم. اما در تخصص خودم یعنی اقتصاد رفتاری میدانم که چندنرخی شدن ارز عواقب خوبی برای انسانهای واقعی یک جامعه ندارد. شاید اگر بخواهم بهتر توضیح دهم، اصلا امکان ندارد انسانهای واقعی بتوانند چندنرخی شدن ارز را به طور صحیح انجام دهند. این طرح احتمالا روی کاغذ و برای انسان اقتصادی آزمایشگاهی مفید باشد. انسان اقتصادی آزمایشگاهی یعنی فردی که تمام تصمیمهایش بر اساس تئوریهای اقتصاد گرفته میشود و در آزمایشگاهی به دور از هرگونه سوگیری Bias زندگی میکند.
چندنرخی شدن ارز برای برخی از این افراد شاید طرح مفیدی باشد، به دلیل آنکه آنها ضررهای زیر پا گذاشتن قانون را میدانند. اگر تولید کنندگان اسنک، انسانهای اقتصادی آزمایشگاهی بودند، احتمالا از ترس به خطر انداختن ریسک برندشان Reputational Risk) ) هم که شده این کار را نمیکردند. البته که همان انسان اقتصادی آزمایشگاهی هم اگر اطمینان داشته باشد مطلوبیت زیر پا گذاشتن قانون بیشتر است، دست به این کار خواهد زد. به عنوان مثال گری بکر Gary Becker) ) اقتصاددان بزرگ آمریکایی که نوبل اقتصاد را نیز برده است ، روزی برای جلسه ای دیر میرسد و متوجه میشود که جای پارک وجود ندارد. ماشینش را در جای ممنوعه پارک میکند، چون متوجه شده است زودتر رسیدن به جلسه برایش مطلوبیت بیشتری نسبت به پرداخت هزینه جریمه دارد.
برای آنکه بتوانیم بهتر متوجه شویم چطور مسیر ریاکاری را برای تولید کننده هموار میکنیم یک چارت ساده در نحوه تصمیم گیری در واکنش نسبت به ارز دولتی و ارز نیما ترسیم کرده ام ،چارت در عین سادگی، چند مفهوم اصلی را برایمان شفاف میکند. موضوع آنکه شاید هیچ کداممان تصور نمی کردیم لنگر۴۲۰۰ تومان تا این حد اذهان مردم را تسخیر کند. ارز ۴۲۰۰ تومانی طوری برای مردم جا افتاد که همه میدانستند برد فقط برای افرادی است که بتوانند هر طور شده ارز ۴۲۰۰ تومانی دریافت کنند. اگر کسی نتواند ارز دولتی دریافت کند، شکست
میخورد. اینکه چقدر شکست بخورد بسته به آن دارد که بتواند ارز ۸۰۰۰ تومانی بگیرد یا مجبور به خرید ارز آزاد شود. شاید خیلی برایتان ملموس به نظر نرسد. اما نباید فراموش کنیم که تولیدکنندگان، انسانهای عادی هستند. انسانهای به مغزشان مانند یک موتور ۴۰ وات است و در نتیجه توانایی پردازش زیادی را در لحظه ندارد. پس نباید توقع داشته باشیم یک تولید کننده همزمان که به سود حاصل از واردات ذرت دامی فکر میکند، بتواند به دروغگویی و سلامت مردم نیز فکر کند. باید بدانیم که انسانهای عادی دارای عقلانیت محدود (Bounded Rationality )هستند.
اگر بخواهم برایتان موضوع را ساده کنم، بحث ارزهای دولتی برای افراد یک موضوع اختیاری نبوده است. آن طور نبوده است که بگوییم اگر به کارمان ارز دولتی تعلق گرفت، از ارز دولتی استفاده میکنیم و اگر تعلق نگرفت، آن را نیز استفاده نمیکنیم. طراحی طرح ارزهای چندنرخي طوری اتفاق افتاده است که افراد هر کدام بتوانند، به عنوان یک برد بزرگ به سمت دریافت ارز دولتی حرکت کنند.
شاید این جمله دردناک باشد، اما احتمالا برخی دیگر از تولیدکنندگانمان هم اگر میتوانستند ارز دولتی بگیرند و استفاده ناشایستی از آن بکنند، قطعا این کار را میکردند. یکی از تاجران بزرگی که میشناسم چندی قبل جملهای گفت که دقیقا خلاصه ای از تمام مباحث بالاست. او گفت: «برخی طرحهای اخیر باعث تصمیماتی شده اند که تمام زندگیمان نجس شده است.» این حرفها گفتنش ساده است، مگر اینکه بدانید این افراد ۴۰ تا ۵۰ سال زندگی سالمی داشته اند و امروز هم تمام سعیشان فقط این است که بتوانند شرعی و قانونی زندگی کنند و به جایی رسیده اند که طرح های قانونی آنها را بین گزینه های بد و بدتر قرار داده است.
به چارت طراحی شده نگاه کنید تا توضیحات دیگری در مورد آن را بررسی کنیم. اولین نکته که به آن اشاره کردیم بحث لنگر دلار ۴۲۰۰ تومانی است. نکته مهم آن است کسی که از سامانه نیما یا ارز آزاد استفاده کند، لنگر ذهنیاش همان ارز ۴۲۰۰ تومانی خواهد بود و دقیقا مشکل از همین جا آغاز میشود. اگر لنگر عددی ما ۴۲۰۰ تومان باشد و عدد پرداختیمان ۸۰۰۰ تومان، به درد پرداخت Pain of paying) ) دچار میشویم. یعنی واردکننده به اندازه ۳۸۰۰ تومان درد پرداخت بیشتری را نسبت به حالت ارز دولتی تجربه کرده است.
مبحث دوم اینکه واردکننده وارد چندین حسابداری ذهنیMental Accounting) ) میشود. برای آنکه به طور خلاصه مفهوم حسابداری ذهنی را متوجه شویم فرض کنید که در پایان سال پاداشی را از شرکت دریافت کرده اید. ترجیح میدهید با پول حقوقتان به سفر بروید یا با پول پاداش به سفر بروید؟ با اینکه میدانیم، پول همان پول است، اما بین پول پاداش و حقوق تفاوتی قائل میشویم.
برگردیم به سراغ چارتمان، زمانی که به تولیدکننده و وارد کننده ارز دولتی یا ارز غیردولتی بدهیم، برای او حسابداری ذهنی به وجود میآید. همان طور که میبینید، تولید کننده چه بتواند ارز دولتی بگیرد و چه نتواند در حسابداری ذهنی راه حل های ریاکارانه ای به ذهنش میرسد. آنجایی تفاوت بین ما تحلیلگران و دولتی ها و بازار اتفاق میافتد که فقط به ریاکاری این قضیه نگاه میکنیم. اما اگر در موضوع ریزتر بشویم، شاید اندکی بیشتر بازار را درک کنیم. پاداش تمام این ریاکاریها همان هدف اصلی یک تاجر است.
او میتواند سود بیشتری کسب کند و در نتیجه توانایی رقابت بیشتری در بازار پیدا میکند. تولید کننده شاید بین یک دوراهی سخت قرار گرفته باشد. اینکه درستکاری را انتخاب کند یا باختن در رقابت بازار؟ مهم نیست که تولید کننده کدام راه را انتخاب میکند، مهم این است که از خودمان بپرسیم چرا تولید کنندگانمان را به چنین دوراهی ای رسانده ایم؟ اگر به داستان ابتدایی متن برگردیم، میتوانیم این طور بگوییم، چرا در خانههایمان را با اجناس قیمتی باز گذاشتیم و اکنون از نادرستکار شدن افراد شگفت زده شده ایم؟
از نظر رفتاری این قبیل دروغگوییها خیلی شگفت انگیز نیستند. پروفسور آریلی معتقد است تمام انسانها میتوانند دست به تقلب بزنند، فقط کافی است به آنها انگیزه تقلب و دروغگویی بدهیم. آنقدر مساله دروغگویی و صداقت برای پروفسور آریلی سوال مهمی بوده است که تاکنون کتابی تحت عنوان پشت پرده ریاکاری (The Honest Truth About Dishonesty) ) همچنین مستندی تحت عنوان Dishonesty ساخته است که توصیه میکنم حتما سیاستگذاران و افراد تاثیر گذار در کشور هم کتاب را بخوانند و هم مستند را ببینند.
راه حل چیست؟
سیاستگذار باید قبل از تصویب تصمیمهای مهمش اندکی تامل کند و مسائل زیادی را بررسی کند. در هفته اخیر مصاحبه ای از دنیل کانمن Daniel Kahneman))رنده نوبل اقتصاد سال ۲۰۰۲ پخش شد که علاقههای جدید این دانشمند را نشان داد. در حالی که تصور همگان بر این بود که احتمالا این دانشمند به دنبال کشف سوگیریهای جدیدی است، او گفت که مفهوم جدیدی را بررسی کرده است که سوگیری نیست و در کنار سوگیری از منبعهای مستقلی بر تصمیم های انسان اثر میگذارند. او مفهوم نویز Noise) ) را توضیح داد. او توضیح داد که چطور انسانها هنگام تصمیمگیری غیر از سوگیریها، تحت تاثیر نویز قرار میگیرند. جلوگیری از نویز دقیقا یکی از راه حلها برای جلوگیری از خطاهای تصمیم گیری است. برای جلوگیری از نویز باید تصمیمها را تقسیم و آنها را کوچک کنیم و تصمیم اصلی را برای مدتی به تاخیر بیندازیم تا تمام عواقبش را بررسی کرده باشیم.
شاید تصمیمهایی به بزرگی چندنرخی کردن ارز باید مدت زیادی بین اقتصاددانان و دولت به طرح و بررسی گذاشته شود. باید حسابداری ذهنی افراد بازار در قبال تغییر ارز بررسی شود.
راه حل بعدی آن است که مواظب Sludgeها باشیم. اگر طرحی را بد طراحی کردیم که تبدیل به یک Sludge شد، نباید از خطا کردن افراد دیگر شگفت زده شویم. باید به خاطر داشته باشیم اگر مسیر خطا را برای افراد هموار کردیم، دیگر آنها مقصر اصلی خطا نیستند.
منبع : تجارت فردا
دیدگاه تان را بنویسید