جمهوری سوم

۵۵آنلاین :

اگر فضای فعلی فعالیت گفتمان ها در ایران را مورد بررسی قرار دهیم با دو گفتمان (در کلی ترین حالت) مواجه می شویم که همگی با آن آشنایی حداقلی داریم، اصلاح طلب و اصولگرا.

شاید بگویید که دیگر اسم و رسمی از این دو گفتمان نیست و آنها به زباله دان تاریخ پیوستند اما این گونه عجولانه قضاوت کردن نه تنها مسئله ای را حل نمی کند بلکه ما را در فهم مسائل مربوط به این موضوع دچار سوء برداشت می کند.

پس از انتخابات سال 92 اصلاح طلبان به قدرت رسیدند و روند قدرت گیری آنها در سال های 94 و 96 نیز تداوم یافت تا جایی که ما یک دولت، مجلس و شوراهای شهری اصلاح طلب را در راس امور می بینیم. در طی این چند سال به عات گسترش ارتباطات (کمی و کیفی) خصوصا فضای اینترنت و شبکه های مجازی با فراگیر شدن آن میان مردم نوعی یکسان سازی طبقات را موجب شد که می توان تا حدی در مقایسه با تحولات دیگر در عرصه تکنولوژی ارتباطات در تاریخ معاصر بی سابقه دانست. برای مثال اینستاگرام باعث شد تا یک استاد دانشگاه از جهت در اختیار داشتن تریبون با یک پسر دوازده ساله در موقعیتی برابر قرار بگیرد. این گسترش تکنولوژی که یکی از ابعاد جهانی شدن (globalization) و جهانی سازی (globalisation) است را نمی توان سدی برایش تصور کرد.

دوباره به فضای نزاع میان گفتمان ها در داخل کشور بر می گردیم. در سه دهه اول انقلاب اسلامی و حتی تا نیمه های دهه چهارم عرصه منازعات سیاسی فقط در سطوح نخبگانی قدرت بود و مردم در سطحی ترین حالت از مفهوم افکار عمومی قرار داشتند. اما امروزه و به کمک شبکه های مجازی اطلاعات به سرعت منتقل می شود و هم چنین مخاطبان زیادی را به علت یکسان سازی سطوح در شبکه های مجازی پیدا می کنند. این امکان سبب می شود که گفتمان ها برای بهبود موقعیت خود سعی در اسطوره شکنی (افشای واقعیت یا همان حقایق پشت پرده) از طرف نزاع خود را دارند. اسطوره شکنی شاید لفظ غریب و بعیدی به نظر بیاید اما برای مثال عکسی از یک خانه تجملاتی و اشرافی در این فضا منتشر می شود که عکس مذکور را به یک شخصیتی منتسب می کنند تا تصوری که از وی در افکار عمومی بود شکسته شود و فرو بریزد. این اسطوره شکنی در بالاترین سطوح بین نخبگان نیز صورت می گیرد و شاید بهترین مصداق آن مناظرات پیش از انتخابات ریاست جمهوری باشد که در سال 96 حد اعلای آن را در مقایسه با دوره های قبل شاهد بودیم و یا یک نمونه دیگر در رادیو است که جلسه های علنی مجلس شورای اسلامی را به صورت مستقیم پخش می کند.

حال کمی در این دو گفتمان جزئی تر شویم، اصلاح طلبانی که اکنون در مصادر امور هستند از طیف های مختلفی هستند که می توان از هر کدام در این گفتمان نماینده ای پیدا کرد. اما در طرف مقابل هر چند اصوگرایان از بعضی عرصه های مهم قدرت (غالبا مصادر اجرایی و انتخابی) حذف شده اند در دیگر سطوح قدرت پراکنده هستند.

اما در این نزاعی که اسطوره شکنی صورت می گیرد دو شخصیت هستند که با وجود تحولات دو سال گذشته نسبت به آنها باز هم محبوب ترین افراد در فضای سیاسی هستند و نکته ای که در خصوص این دو نفر قابل تامل و جذاب است این است که آنها خارج از فضای رسمی اعمال قدرت هستند: سید محمد خاتمی و محمود احمدی نژاد.

محمود احمدی نژاد پس از اتمام دوره ریاست جمهوری خود به صورت تدریجی از اصولگرایان جدا شد که اکنون می توان او را شکافی میان اصولگرایان و اصلا طلبان دانست که تضعیف هر کدام از آنها به خصوص اصلاح طلبان باعث بهبود موقعیت او می شود.

در چنین فضایی که مردم هم تا حد قابل توجه و روبه افزایش نسبت به گفتمان های سیاسی موجود بی اعتمادند فضای بسیار خوبی برای ظهور یک گفتمان جدید مهیا شده است، البته به شرطی که بتواند به خوبی نمایندگی تبعیض های موجود در طبقات متفاوت جامعه را انجام دهد چرا که گزینه ای مثل احمدی نژاد نمی تواند نمایندگی طبقه متوسط (و بالاتر) را در خواسته های مخصوص به خود عهده دار شود و جناح اصلاح طلبان نیز تا به این جای کار نتوانسته است تبعیض های طبقه ی فرودست جامعه را نمایندگی کند.

هم چنین باید این موضوع را مدنظر داشت که فضای فعلی تقسیم قدرت مشروط به حیات رهبر انقلاب اسلامی است. تصورفضای تقسیم قدرت پس از ایشان تا حد زیادی ترسناک (حداقل برای نگارنده) است. فضایی که مستعد کودتاست، احتمال حمله خارجی وجود دارد، خطر جنگ داخلی بیش از پیش احساس می شود به نوعی که می تواند ایران را در وجوهی به مانند سوریه بکند که این خطر تا حد زیادی نتیجه اقدامات اصلاح طلبان است. اصلاح طلبان که از این موضوع آگاهی دارند در این اواخر به ناسیونالیسم گرایش پیدا کرده اند و برخلاف روش گذشته‌ی خود بر حفظ تمامیت کشور و حیات ملی تاکید می‌ورزند و سعی در جلوگیری از فروپاشی و تجزیه را دارند. آنها اگر بتوانند نسبت خود را با دموکراسی که هسته گرد آورنده آنها در همه این سال ها بوده است و دین و اقوام مختلف به درستی تبیین کنند می توانند برای بقا در فضای گفتمانی کشور برای خود بختی قائل شوند. البته آنها باید گوشه چشمی نیز به طبقات فرودست داشته باشند چرا که این روزها بیش از هر زمانی در تاریخ انقلاب صدای اعتراضشان به تبعیض ها شنیده می شود.

در چنین موقعیتی فضای آکادمیک می تواند بر گفتمان ها اثر گذاشته و یا حتی گفتمانی را به وجود آورد که از قضا اکثریت نیز از گفتمان راست (نه بر اساس تقسیم بندی رایج در ایران) هستند. تاکید بر تبعیض های طبقات فرودست تا حدی با خط مشی این افراد متفاوت است و اساتیدی که سعی در تقویت گفتمان های چپ (همه طیف های آن) خطر اخراج از میدان بازی را برای خود احساس می کنند که برابر با از دست دادن همین تریبون حداقلی است که میزان اثرگذاری آنها را در اکثر سطوح کاهش می دهد و این خود باعث محافظه کاری آنها می شود. در چنین موقعیتی جا دارد از سید جواد طباطبایی هم به عنوان یکی از اصلی ترین شخصیت های اثرگذار در فضای گفتمانی اکادمیک (غیر رسمی) نام برد. او که با ارائه اندیشه های ناسیونالیستی (به خصوص نظریه ایرانشهری) سردمداری گفتمان ملی گرایی (به معنای عام)را در حوزه اندیشه سیاسی عهده دار است تا حدی امکان جریان سازی و رقابت با دیگر گفتمان ها را دارد.اما آن ها نیز باید نسبت خود را با طبقات، دین و مهم تر از همه دموکراسی مشخص کنند،علت تاکید بر دموکراسی این است که مردم در جمهوری اسلامی به دموکراسی عادت کرده و علاقه مند شده اند و این کار را برای فاشیست هایی مثل طباطبایی بسیار دشوار می کند اما با این وجود باید خطر به محاق رفتن دموکراسی را جدی گرفت چرا که به گفته ی دکتر اباذری "فاشیسم پشت در است."

نکته مهمی که همه این گفتمان ها باید در نظر داشته باشند این است که برای حضور در میدان بازی قدرت جمهوری اسلامی باید مشروعیت خود را از انقلاب اسلامی کسب کنند (فرض این است که جمهوری اسلامی تداوم دارد).

اما تنها گفتمانی که از انقلاب اسلامی تا به حال در عرصه رسمی قدرت قرار نگرفته و همیشه در حاشیه بوده است، چپ اسلامی است، که با دکتر شریعتی در به ثمر نشستن انقلاب به بهترین وجه ممکن اثر خود را گذاشت؛ اما به دلایلی بعد از انقلاب کنار گذاشته شد. اکنون نیز بسیاری از شرایط (نه مطلقا همه) با دهه های 40 و 50 مطابقت دارد که این خود فرصت مناسبی را برای ظهور و بروز یک علی شریعتی دیگر مهیا می کند، منتها این بار علاوه بر فضای آکادمیک حوزه علمیه نیز می تواند اثرگذار باشد و این بار شریعتی از حوزه برخیزد اما حوزه علمیه باید این نکته را مدنظر داشته باشد که نباید مثل گذشته تصویری کم انعطاف از فقه ارائه دهد و این بار مصلحت اندیشی خود را بیشتر بر اساس منافع ملی پایه ریزی کند.

سید محمود سید اردکانی