مهاجر میتواند رویاپردازی کند
| بعد با هم قدم زدیم. حرف برای گفتن زیاد داشت. حرفهایش را زد. توی همه جملههایش «آرزو» بود و «رویا». حسن، ذهن رویاپردازی دارد. او به بخشی از آرزوهایش هم رسیده؛ درست مثل مبارزی که برای تحقق آرمانهایش میجنگد و میجنگد و میجنگد. او فقط یک فیلمسازِ اهل افغانستان نیست. «حسن نوری» مهاجر جنگجویی است که برابر تمام ناملایمتیها ایستاده.
۵۵آنلاین :
اول خواست سیگاری دود کند. سیگارش را کشید. بعد با هم قدم زدیم. حرف برای گفتن زیاد داشت. حرفهایش را زد. توی همه جملههایش «آرزو» بود و «رویا». حسن، ذهن رویاپردازی دارد. او به بخشی از آرزوهایش هم رسیده؛ درست مثل مبارزی که برای تحقق آرمانهایش میجنگد و میجنگد و میجنگد. او فقط یک فیلمسازِ اهل افغانستان نیست. «حسن نوری» مهاجر جنگجویی است که برابر تمام ناملایمتیها ایستاده. او مثالِ درستِ «جور دیگر زیستن» است. حسن عاشق جامعهشناسی است. او برای روایت دغدغههایش سراغ سینما رفته. در واقع حسن جامعهشناسی است که فیلم میسازد. آنچه در ادامه میآید، گفتوگوی ما با حسن نوری درباره سینما، جامعهشناسی، افغانستان و رویاپردازی است:
غیر از «متولد افغانستان»، «کارشناس ارشد سینما از دانشگاه تهران»، «فیلمساز» و «رویاپرداز». برای معرفی «حسن نوری» چه میگویی؟ فکر کنم میتوانم عنوان «مهاجر» را هم به اینها اضافه کنم. تجربه مهاجرت و زندگی کردن در مشهد. کجا به دنیا آمدهای؟ در مشهد؛ درواقع خانوادهام جزو مهاجران افغانستان بودند. مشهد یکی از شهرهای مهاجرپذیر در ایران است. این مسأله تاثیری بر افزایش رفاه و برخورد درست مردم با مهاجران داشته؟ بعضا برخیها با برجسته کردن ملیت افراد برایشان محدودیت به وجود میآورند. تو در این زمینه تجربهای داشتی؟ تا دوران نوجوانیام، در محلهای به نام گلشهر که خیلی هم مهاجرنشین است زندگی میکردیم؛ هر چند که ایرانیان هم در آنجا زندگی میکنند، اما اکثریت با افغانستانیهاست. تجربه مهاجرتی یک مهاجر در مشهد خیلی متفاوتتر از بقیه شهرهای ایران است. یعنی بهرغم اینکه عموما یک فرد مهاجر از شرایطش ناراضی است و تصویر تلخی از مهاجرت دارد، اما مهاجران در مشهد تجربه خوبی کنار مردم به دست میآورند. در فضای مشهد هیچوقت با این مسأله مواجه نشدم که به من بگویند «تو اهل افغانستان هستی». البته هر چقدر که مردم در این شهر خوبند، برخی مراکز رفتار چندان مناسبی ندارند. از طرف نهادها چه برخوردی با تو شده که احساس میکنی به اندازه مردم، خوب رفتار نکردهاند؟ دورانی که طالبان در افغانستان بود خیلی از مردم کشورم بدون مدارک شناساییشان به ایران مهاجرت کرده بودند. یادم است که در مشهد ماموران همه خانهها را میگشتند. اینکه میگویم تجربه زندگی با مردم مشهد بینظیر بود به خاطر این است که ایرانیها میرفتند در خانه افغانستانیها و وقتی ماموران میآمدند آنها در را باز میکردند و میگفتند اینجا خانه ماست و مدارکشان را نشان میدادند. تو در ایران درس خواندی و به مدرسه رفتی؟ برای تحصیل مشکلی نداشتی؟ تا پیشدانشگاهی نه. اما وقتی به این مقطع تحصیلی رسیدم به مدت یک یا دوسال درس خواندن برای مهاجران افغانستان ممکن نبود. بنابراین مشکل سر این بود که اگر مدرک پیشدانشگاهی نداشتیم نمیتوانستیم ادامه تحصیل بدهیم. یادم میآید شنیده بودم موسسهای در تهران هست که اتباع کشورهای مختلف را پذیرش میکنند و آنها میتوانند امتحانهای دیپلم و پیشدانشگاهی را در سفارت کشورشان بدهند. بنابراین آنسال از مشهد به تهران آمدم و به این موسسه رفتم تا ثبت نام کنم و جالب بود که گفتند ما ٨٠ کشور را پوشش میدهیم، اما افغانستان جزوش نیست (میخندد). بههرحال بهطور طبیعی بعد از سپری شدن آن دوران، توانستم مدرک پیشدانشگاهی را بگیرم. بعد از حل این مشکل تصمیم گرفتم درسم را ادامه بدهم و برای ادامه تحصیل در دانشگاه، از مشهد به کرج آمدم. تجربه حضور در دانشگاه و شهری غیراز مشهد چطور بود؟ سال ٨٤ پذیرش دانشگاه را گرفتم و یک ترم جامعهشناسی خواندم. اما به این دلیل که افغانستانی بودم از ترم بعد اجازه تحصیل به من داده نشد و براساس یک سری مناسبات درون دانشگاهی، تحصیلم را تعلیق کردند. درنهایت ٢سال به من اجازه تحصیل داده نشد. چه مناسباتی بود که باعث شد یک دانشجو را ٢سال از تحصیل محروم کنند؟ آن سالها مدیران دانشگاهها یکی یکی عوض میشدند. درواقع وقتی مدیران دولت عوض شدند و مدیران جدیدی روی کار آمدند این اتفاقات افتاد. یعنی به تو گفتند که مشکل از ملیتِ توست؟! هیچوقت مستقیم نگفتند که دلیلش به خاطر ملیتمان است. آن زمان برای ما شرایطی به وجود آمده بود که در ازای پرداخت شهریه در دانشگاه درس بخوانیم. یک سری دانشگاهها افغانستانیها را بدون کنکور ثبت نام میکردند و در ازایش ما باید شهریه میدادیم. مدیران که عوض شدند به ما که حدود ٥٠ نفر بودیم،گفتند پذیرش شما قانونی نبوده و برای همین تحصیلمان به حالت تعلیق در آمد. هر ترم هم میگفتند ترم بعد کارتان درست میشود، هیچوقت هم نه مستقیم ما را اخراج میکردند و نه پذیرش. بالاخره بعد از ٢سال با عوض شدن معاون آموزشی دانشگاه به ما گفتند «به دانشگاه برگردید.» رفتار استادان، مدیران و هم دانشگاهیهایت چطور بود؟ خیلی از هم دانشگاهیهایم تعجب میکردند و میگفتند «مگر افغانستانی هم درس میخواند؟» درحالیکه من وقتی در مشهد بودم، هم فیلم میدیدم و هم کتاب میخواندم و خیلی از کتابهای ترم اول جامعه شناسی را قبلا خوانده بودم. با این حال رفتار استادها خیلی با ما خوب بود و حتی در یک جاهایی تبعیض مثبت هم برای ما قایل میشدند. البته از دوستان دیگرم شنیده بودم که بعضی از استادها سرکلاس مثالهایی میزنند و به افغانستانیها تیکه میاندازند یا شوخی میکنند اما وقتی متوجه میشدند که مثلا یکی از شاگردانشان اهل افغانستان است از او عذرخواهی میکردند. در پاسخ به سوال قبل از «تبعیض مثبت» گفتی. برایت آزاردهنده نبود؟ میخواهم بدانم این نوع رفتارهایی که بعضا بار مثبت هم دارند، برایت یادآور «ترحم» نیست؟ بله، آزاردهنده بود. اما بههرحال یک واقعیت است و فارغ از اینکه ارزشگذاریاش کنم باید بگویم کاری نمیشود کرد. به نظرت ازسال ٨٤ تا الان که درسال ٩٧ هستیم، دیدگاههای مردم ایران نسبت به مهاجران افغانستانی تغییری کرده است؟ من در دوران تحصیلم خیلی با محلههای مهاجرنشین ارتباط نداشتم. اما آن موقع از دوستان و آشنایانمان میشنیدم که مردم فلان شهر رفتار خوبی با مهاجران ندارند، اما واقعیتش این است تا زمانی که در مشهد زندگی میکردیم خودمان تجربهاش را نداشتیم. در یکی از پُستهای اینستاگرامیات نوشتهای که «تهران شهر سختی برای زندگی کردن است.» این را برای اینکه مهاجری گفتهای یا کلا بهعنوان یک شهروند در تهران زندگیکردن سخت است؟ نه، معنای مهاجرتی ندارد. تهران به خاطر گستردگیاش مناسبات اجتماعی متفاوتتری نسبت به سایر شهرهای ایران دارد. به نظرم برای تمام پایتختنشینان این فشار وجود دارد. از مصرفگرایی و ترافیک تا امکانات و خدماتی که بعضا میتواند عامل سوءاستفاده باشد باعث شده که زندگی در تهران سخت باشد. یکی از مشکلاتی که مهاجران افغانستانی در ایران با آن مواجهند مسأله شغل است. تو چطور با این ماجرا کنار آمدی؟ کنار درس، کار هم میکردی؟ بله، ما هیچوقت نمیتوانیم بهطور رسمی و با فرم اداری مشخص کار کنیم؛ اما بههرحال برای انجام بعضی از کارها دستمان باز است. راستش در کودکی چون هیکل درشتی داشتم خیلیها به پدرم میگفتند «چرا پسرت را نمیبری سرکار تا کمک خرجت باشد؟»(میخندد) پدرم استدلال جالبی داشت. او میگفت «من حسن را نمیبرم سرکار تا کار یاد نگیرد و مجبور باشد که درس بخواند.» بنابراین درس خواندن برای من اولویت بود و در دوران تحصیلم کار نمیکردم. در دوران دانشگاه و زمانی که جامعهشناسی میخواندم، ٣سال به صورت مستمر در انجمن حامیان کودکان کار و خیابان فعالیت کردم. فرهنگ زندگی، مصائب و مشکلات مهاجران بهخصوص در مناطق حاشیهنشین شرایط ویژه و خاصی دارد. شرایط زندگی آنها را هم دیدهای یا کیفیت زندگیات جوری بود که در مواجهه مستقیم با این قشر نبودهای؟ ببینید، قاعدتا تجربه مهاجرتی من خوب بوده و در مشهد این چیزها را ندیدم. اما مواجهه مستقیم من با این معضلات در همان ٣ سالی که در انجمن فعالیت میکردم، اتفاق افتاد. مثلا در یکی از این مناطق حاشیهنشین اکثرا مردم هرات ساکن بودند و آنها دیدشان این بود که وقتی دخترانشان به ١٠، ١٢ سالگی رسیدند اجازه ادامه تحصیل ندارند و باید ازدواج کنند. ما ٣سال بهعنوان مددکار به آنجا رفتیم؛ اما نتوانستیم حتی یک نفر را هم به مدرسه برگردانیم؛ چون میگفتند پیش نماز و نامزد دختربچهها اجازه ادامه تحصیل به آنها را نمیدهند. در دوران تحصیل با دیدگاههای نژادپرستانه روبهرو شدی و در روند تحصیلت مشکلاتی ایجاد شد. نهادهای غیردولتی و انجمنها کاری کردند تا این خلأ پر شود؟ بعد از اینکه مقام رهبری دستور دادند که مشکل تحصیل برای مهاجران در ایران حل شود، واقعا مشکل تحصیل برای امثال من حل شد. اما واقعیت این است که قبل از آن، انجمنها بار خیلی زیادی را برای بچههایی که هیچ شانسی برای ادامه تحصیل نداشتند، به دوش کشیدند. حداقل این امکان را برایشان فراهم کردند که تحصیل کنند؛ فارغ از اینکه نتیجه چه خواهد شد.
عاشق جامعهشناسیام؛ برای همین سراغ سینما رفتم!
تو بعد از تحصیل در رشته جامعهشناسی، دوباره کنکور میدهی و این بار در رشته سینمای دانشگاه تهران قبول میشوی... کنکور ندادم، درواقع دوباره پذیرش گرفتم در ازای پرداخت شهریه، بنابراین سال ٩١ مجددا وارد دانشگاه شدم. چرا رشته سینما را انتخاب کردی؟ اصلا چه زمانی حس کردی دلبسته فیلم و فیلمسازی هستی؟ راستش اگر اهالی سینما ناراحت نشوند، باید بگویم هیچوقت شأن مستقلی برای سینما قایل نبودم و هیچوقت هم ژست آدمهایی را نمیگیرم که اگر سینما نروم و فیلم نبینم جنونش مرا دیوانه میکند. من همواره عاشق جامعهشناسی بودم و هستم، اما بههرحال احساس کردم این رشته صرفا یک زبان تخصصی است بین آدمهایی که خودشان هم در این رشته درس خواندهاند. بنابراین تصمیم گرفتم دنبال یک زبانی بروم که بتوانم جامعهشناسی را بیان کنم، به همین علت سینما را انتخاب کردم. با همه اینها تو تا جایی در سینما پیش رفتی که یک فیلم موفق به نام «تارهای ممنوعه» ساختی. ایده این مستند از کجا به ذهنت آمد؟ در دوران دانشگاه در خوابگاه بودم و یک شب در سالن تلویزیون یکی از بچههای مهاجر افغانستان به نام حکیم داشت گیتار میزد. این برنامه ادامه پیدا کرد و یک شب دیگر محمد و اکبر هم با سازهایشان آمدند. کمکم متوجه شدم اینها یک بند موسیقی راکاند و برای من جذاب بود که یکی از آنها در نجاری کار میکرد و آن دو نفر دیگر در خیاطی. آنها موزیک میزنند، آن هم در سبک راک. تلاش کردم از طریق دانشگاه تهران برای آنها در سالن دانشگاه اجازه اجرا بگیرم. این اتفاق افتاد و آنها توانستند نخستین کنسرتشان را برگزار کنند. چه کسانی به این کنسرت آمدند؟ حدود ٤٠٠، ٥٠٠ نفر از مهاجران افغانستان. همین اتفاق باعث شد درباره یک گروه موسیقی از مهاجران افغانستان فیلم بسازی؟ بله. تصمیم گرفتم یک بخش و برهه خاصی از زندگی آنها را به تصویر بکشم که در آن دوره میخواستند به اروپا مهاجرت کنند. البته محمد مخالف مهاجرت بود؛ اما اکبر و حکیم اصرار داشتند بروند. من میخواستم همین برهه کوتاه را به تصویر بکشم و درنهایت این فیلم مستند را برای پایاننامهام ساختم. تا اینجا هنوز ایده «تارهای ممنوعه» جدی نبود، اما از یک جایی به بعد که با هم صحبت کردیم، متوجه شدم اینها یک فانتزی دارند که بتوانند یک روز در افغانستان کنسرت برگزار کنند. همین رویا باعث شد بتوانم از دل این آرزو، یک سناریو و فیلم دربیاورم و بسازمش.
من مهاجرم؛ اما به رویاهایم فکر میکنم!
خیلی صریح بگویم حس میکنم حسن نوری نسبت به اکثریت افغانستانیهای مهاجر در ایران زندگی راحتتری را تجربه کرده است. من جامعهشناسی خواندم و سعی کردم تخیل جامعهشناسانه را یاد بگیرم، بنابراین برای من خیلی سخت نیست که بتوانم همزادپنداری کنم و بفهمم در آن بخش شهر و در منطقه حاشیهنشینهای مهاجر، چه اتفاقی برای افغانستانیها میافتد. اما بههرحال فرآیند بازتولید نابرابری در جامعه مهاجر یکدست و خیلی از مشکلات و قوانین کاری و زندگی برای همه ما یکسان است. مثل فهرست مشاغلی که وزارت کار برای افغانستانیها تهیه کرده و ١٠، ١٢ نوع شغل محدودی که بین ایرانیها متقاضی ندارد را برای آنها در نظر گرفته، بنابراین به نظرم خیلی از مشکلات بین اقشار مختلف مهاجر به یک اندازه احساس میشود. تو یکی از کسانی هستی که معتقدی «انسان باید رویاهایش را دنبال کند». به نظرت یک کارگر اهل افغانستان و کسی که به شرایط اجباری مهاجرت تن داده، چطور میتواند به رویاهایش فکر کند؟ چرا نتواند؟ همه آدمها ممکن است رویا داشته باشند. منتها از یک جایی وقتی واقعیتهای سخت زندگی خودش را نشان میدهد، آدمها را مجبور میکند رویایشان را رها کنند. من معتقدم، هم مکانیسمهایی وجود دارد برای رویاسازی و هم مکانیسمهایی هستند برای رویاسوزی. آدمهایی که وسط این هستند، له میشوند، یعنی از یک طرف فشار رویاپردازی را تحمل میکنند و از طرف دیگر امکانی برای تحققش ندارند. خودت چقدر رویاپردازی؟ برای من، خود مفهوم و امکان «تخیل» همیشه مشکل بود. اما من آدم کمالگرایی هستم و هیچوقت به کم قانع نیستم. آخرین باری که افغانستان رفتی، چه زمانی بود؟ دو سال پیش برای فیلمم به افغانستان رفتم. معمولا چند وقت یک بار به افغانستان میروی؟ شاید روی هم رفته ٤٠ روز بیشتر به کشورم سفر نکرده باشم. وقتی اسم «افغانستان» را میشنوی یاد چه چیزی میافتی؟ نابرابری خیلی زیاد. اگر به تو پیشنهاد داده شود که به کشورت برگردی و در آنجا کار و زندگی کنی؛ برمیگردی؟ حتما، چراکه نه. البته ترجیحم این است که اقامت ایران را داشته باشم و بعد بتوانم ٦ ماه از سال را در ایران زندگی کنم و ٦ ماه هم در افغانستان. اما واقعیت این است که مناسبات سینمایی و شرایط کار کردن برای رشته فیلمسازی در افغانستان فراهم نیست. در بین مناطق حاشیهنشین و بعضا مهاجرپذیر موارد عجیبی از رنج و مشکلات مهاجران بهخصوص افغانستانیها وجود دارد. تصمیمی برای به تصویر کشیدن شرایط زندگی و ساخت فیلم از روایت زندگی آنها داری؟ صدسال محرومیت باعث میشود یک عالم کار روی زمین بماند. همیشه با دوستانم که صحبت میکنم، میگویم ما نسلیایم که وامدار تمام کارهای نکرده گذشتگانمانیم و آنقدر وقت کم است که نمیتوانیم به همه چیز برسیم. اما بههرحال پروسه فیلمسازی یک حداقلهایی را نیاز دارد و اگر آنها تامین شود، قطعا امکان پرداختن و به تصویر کشیدن درد و رنج هموطنانم در افغانستان فراهم میشود و این کار را انجام خواهم داد. با همه تجربیاتی که در این سالها به دست آوردهای، چه نظری درباره مهاجرت داری؟ من یکی از کسانی هستم که از مهاجرت افغانستانیها به ایران دفاع میکنم. هر چند دیدگاهم، موضوع دوستداشتنیای برای خیلی از هموطنانم نیست و خیلیهایشان میگویند «اینجا با ما درست رفتار نمیشود»، اما من معتقدم این یک طرف ماجراست. طرف دیگر این است که ما مشمول آموزش همگانی رایگان در ایران شدیم، در حالی که در سیستم کشور خودمان همه چیز براساس قومیت و مذهب است. خیلی از مهاجران افغانستانی در ایران باسواد شدند و همین میارزد به همه اتفاقاتی که شاید به خاطر نمود عینیتری که داشتهاند، برای مهاجران تلختر تلقی میشود. در نگاه کلیتر هم باید بگویم که مهاجرت برای ما اتفاق خوبی است؛ البته اگر مزایایش را هم ببینیم و از آنها استفاده کنیم.
منبع : شهروند
دیدگاه تان را بنویسید