آدرس پول‌شویان

۵۵آنلاین : غلامرضا نظربلند . اقتصاددان

انتشار خبر یورش پلیس آلمان به مقر دویچه‌بانک در فرانکفورت در هفته گذشته در رابطه با متهم‌شدن این بانک به پول‌شویی، بار دیگر این اقدام مجرمانه و پیامدهای ناگوار آن را در مرکز توجه افکار عمومی قرار داد. در این میان، مکان وقوع بزه انتسابی (آلمان) بیش از خود بزه اهمیت پیدا کرد؛ زیرا انتظار نمی‌رفت کشوری که از بالاترین استانداردهای توسعه‌یافتگی برخوردار است، آماج و جولانگاه ‌ام‌الفساد مالی قرار گیرد. این انتظار غیرواقع‌بینانه را باید ناشی از نوعی کژتابی دانست که حوزه جغرافیایی پول‌شویی را فقط به کشورهای افغانستان و آمریکای لاتین و از این قبیل یا در رابطه با تبهکاران بین‌المللی و گروه‌های مافیایی محدود می‌‌کند و نمی‌‌داند پول‌شویی نوعا پدیده‌ای جهان‌گستر است؛ با این تفاوت که بعضی از کشورها با ایجاد زیرساخت‌های لازم حقوقی و فرهنگی و اعمال پایش‌های مناسب، به مقابله سازمان‌یافته با آن برخاسته‌اند و بعضی دیگر از سر غفلت یا به هر دلیل و توجیه دیگری، به پاک‌کردن صورت‌مسئله پرداخته‌اند. این یادداشت بر آن است تا به پدیده پول‌شویی و منشأ آن و نیز آثار و عوارض مبتلابه بپردازد تا اسباب درک بهتر این مهم‌ترین جرم مالی مهیا شود و امکان پی‌بردن به زوایای وجودی آن بهتر فراهم شده و اظهارنظرهایی که دراین‌باره می‌شود، به‌ویژه در رابطه با بیانات اخیر رئیس دستگاه دیپلماسی کشور، به‎درستی مورد سنجش قرار گیرد. به‌طورکلی، «به‌دست‌آوردن پول غیرقانونی و دادن شکل قانونی به آن» یا به عبارت دیگر «تلاش در راستای واردکردن عواید حاصل از یک اقدام مجرمانه به سیستم مالی قانونی به منظور قانونی جلوه‌دادن منبع تأمین آن عواید» را پول‌شویی می‌گویند. به فرایند تغییرشکل‌دادن عواید حاصل از یک فعالیت غیرقانونی و واردکردن آن (عواید) به سیستم مالی قانونی، پول‌شویی می‌گویند. بدیهی است که تبهکاران قبل از پیمودن این راه، نمی‌توانند پول کثیف به‌دست‌آورده را به‌راحتی خرج کنند؛ زیرا نمی‌توانند بگویند آن را از کجا آورده‌اند و اگر هم بگویند، منشأ مجرمانه آن به‌راحتی کشف می‌شود؛ اما پول کثیف چنانچه شسته شود، عملا با پول تمیز درون سیستم مالی یکی می‌شود، طوری که تفکیک این دو را تقریبا غیرممکن می‌‌کند. در نتیجه، تبهکاران می‌توانند بدون آنکه رصد بشوند، از پول ترکیبی استفاده کنند. اقدام به پول‌شویی گرچه به دوران باستانی برمی‌گردد، ولی واژه آن وقتی سکه زده شد که آل‌کاپون، تبهکار معروف آمریکایی، برای تبدیل عواید حاصل از زورگیری و قاچاق مشروبات الکلی به دارایی‌های به‌ظاهر قانونی، به خرید تعداد زیادی ماشین لباس‌شویی سکه‌ای و استقرار آنها در گوشه و کنار شهر... مبادرت کرد. درآمد این ماشین‌ها معلوم نبود، بنابراین آل‌کاپون چنین وانمود می‌کرد که آنچه را از طریق اقدامات بزهکارانه‌اش به دست آورده، از راه خدمات لباس‌شویی کسب کرده است. این داستان واقعی هرچند به‌ظاهر ساده، علاوه‌ بر اینکه وجه تسمیه پول‌شویی را روایت می‌‌کند، شاکله آن را هم به‌ خوبی نشان می‌دهد و از این نکته ظریف پرده برمی‌دارد که نه‌تنها درآمد نامشروع منشأ پول‌شویی است، بلکه نبود کنترل روی پول‌های تمیز نیز راه را برای این اقدام مجرمانه هموار می‌کند؛ به‌طوری‌که مثلا اگر همین درآمد ماشین‌های لباس‌شویی مشخص می‌بود، دست‌کم میزان شست‌وشوی پول‌های کثیف از مبلغ آن درآمدها بیشتر نمی‌شد. پول‌شویی ظرف‌ یک‌بارمصرف نیست، بلکه مانند ظرفی چینی است که تا شکسته نشود، بارها آن را شست‌وشو می‌دهند و مجددا مصرف می‌کنند.

پول‌شویی وقتی پایان می‌‌گیرد که کشف شود و تا آن زمان، پول‌شویان با استفاده از شگردهای گوناگون و پیچیده، پول کثیف را در سیستم مالی قانونی قرار می‌دهند، سپس با استفاده از ابزارهای پوششی مانند شرکت‌های توخالی (کاغذی)، از منشأ خود جدا می‌کنند و بالاخره پول کثیف شسته‌شده را به کانال تبهکاری بازمی‌گردانند. در این میان، پول‌شویان حرفه‌ای بزرگ‌مقیاس تلاش می‌کنند تا با دراختیارگرفتن انحصاری آخرین دستاوردهای نوآوری و فناوری، گوی سبقت از هر ناظر و پایشگری بربایند و با اطمینان خاطر به اقدامات تبهکارانه خود ادامه دهند؛ ضمن آنکه در هر صورت و حالتی، مترصد می‌مانند تا اگر راه‌های اصلی روی آنها بسته شد، از پنجره وارد شوند. طنز تلخ آنکه طیف پول‌شویان به حدی وسیع است که نه‌تنها جنایت‌کاران، بزهکاران، قاچاقچیان، جاعلان، راهزنان، کلاهبرداران و سارقان را دربر می‌گیرد، بلکه بعضی نهادهای رسمی و قانونی مانند غول‌های مالی و بانکی جهان را هم شامل می‌شود! در سال‌های اخیر چندین مورد پول‌شویی بانک‌های بزرگ غربی، رسوایی‌های جنجال‌برانگیزی را موجب شده است که بزرگ‌ترین آن مربوط به HSBC است. این غول بانکی در سال‌های اخیر با زیرپاگذاشتن «مقررات رازداری بانکی»، مبادرت به انتقال الکترونیکی وجوه بین شرکت‌های تابعه مکزیکی و آمریکایی خود به مبلغی بیش از 200 تریلیون دلار کرد، بدون آنکه این حجم عظیم نقل‌وانتقال را مورد پایش (رصد) قرار دهد و بر آن نظارت کند. اینجاست که معلوم می‌شود چرا در آمریکا داشتن مدرک رسمی مبارزه با پول‌شویی و کلاهبرداری حرفه‌ای (Certified AML and Fraud Professional- CAFP) برای آن دسته از کارکنان بانک‌ها که در دایره نقل‌وانتقالات وجوه بانکی کار می‎کنند، الزامی است و اینجاست که معلوم می‌شود چرا بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول میزان پول‎شویی در سراسر جهان را بالغ بر 2/2 تا 3/7 تریلیون دلار تخمین می‌زنند (آمار 2015). این رقم نجومی برابر با تولید ناخالص آلمان (چهارمین اقتصاد جهان) و هشت برابر تولید ناخالص داخلی ایران است! و بازهم اینجاست که معلوم می‌شود چرا آمریکا قریب هزار فعالیت غیرقانونی را فهرست کرده که می‌توانند منشأ پول‌شویی باشند. جرم‌شناسان نیز در راستای انجام کار حرفه‌ای خود فهرستی تهیه کرده‌اند که مستند همه صاحب‌نظران حوزه پول‌شویی و سازمان‌های فعال در این زمینه است. عمده اقلام این فهرست عبارت‌اند از: «مشارکت در گروه‌های باج‌گیری و تبهکار سازمان‌یافته»، «قاچاق انسان و بهره‌برداری جنسی ازجمله بهره‌برداری جنسی از کودکان»، «خریدوفروش غیرقانونی داروهای مخدر و مواد روان‌درمان»، «خریدوفروش غیرقانونی اسلحه»، «خریدوفروش کالاهای سرقت‌شده»، «فساد و ارتشا»، «جعل»، «کلاهبرداری»، «ارز تقلبی»، «قاچاق کالا»، «جرائم زیست‌محیطی»، «قتل»، «آدم‌ربایی، توقیف غیرقانونی و گروگان‌گیری»، «سرقت مقرون به آزار»، «جرائم مالیاتی»، «قاچاق ازجمله در رابطه با حقوق و عوارض گمرکی»، «جعل»، «اخاذی و زورگیری»، «دزدی دریایی، ادبی و انتشاراتی»، «معاملات نهانی و دستکاری بازار» در زمره اقدامات مجرمانه‌ای است که می‌توانند منشأ پول‌شویی باشند. نگارنده به رسم عادت مألوف همواره خود را از جر‌و‌بحث‌های اختلافی طیف‌های سیاسی و حزبی و جناحی داخلی دور نگه داشته و پیروی از آن رسم را در اینجا هم ملحوظ داشته است اما با توجه به موضوعیت مستقیم این یادداشت با آن قسمت جنجال‌برانگیز از مصاحبه اخیر رئیس دستگاه دیپلماسی کشور، لازم است بدون نیت‌خوانی درخصوص پس‌زمینه اظهارات مشارالیه، که نه کار ما و نه ما را از آن اطلاعی است، از آنها که تا پای امضای استیضاح‌نامه پیش رفته‌اند، پرسیده شود که آیا شما به دلیل اظهارات نادرست آن مقام رنجیده‌خاطر شده‌اید یا ناراحتی‌تان به خاطر این است که جاری‌شدن این کلام، فارغ از صحیح یا سقیم‌بودن آن، از زبان بلندپایه‌ترین مقام سیاست خارجی محل اشکال است؟ اگر پاسخ پرسش مطروحه ناظر به قسمت اول آن است، منتقدان را به خطوط سیاه‌و‌سفید این یادداشت ارجاع می‌دهیم و به آنها می‌گوییم که منابع جرم‌انگاری پول‌شویی را مورد امعان نظر قرار دهند و موارد درج‌شده در فهرست پیش‌گفته را مرور کنند تا ببینند کدامیک از آنها، در این کشور محل وقوع نمی‌یابد. اصولا وقتی که آلات جرم فراهم است، می‌توان مطمئن بود که بزهکار معدوم باشد؟ به علاوه، ما تا کجای راه مبارزه بی‌امان با پول‌شویی را پیموده‌ایم که اطمینان پیدا کرده باشیم هر آنچه را به پول‌شویی ربط پیدا می‌کند، تحت نظر داریم و رصدشان می‌کنیم و سد راه آن می‌شویم. ما تا چه میزان شرکت‌های توخالی (کاغذی) را شناسایی و با فاکتورسازی‌‌های جعلی برخورد کرده‌ایم.

آیا ما آن‌دسته از نهادهای مالی‌ای را که اجازه می‌دهند حساب‌های بانکی و کارگزاری و از این قبیل پناهگاه پول‌های کثیف شود، پاسخ‌گو کرده‌ایم و اصولا با توجه به نقش بانک‌ها به‌عنوان وسیله بالقوه پول‌شویی، این مؤسسات پولی به‌جز در حدی بسیار ابتدایی و مقدماتی چرا دست به کنترل‌های لازم نمی‌زنند و تراکنش‌ها را پایش نمی‌کنند تا مطمئن شوند حساب‌های آنها در جهت پول‌شویی مورد استفاده قرار نمی‌گیرد. فرض محال را محال نیست. اگر منتقدان را اعتقاد بر این است که برخلاف شیوع گسترده پول‌شویی در جهان (بعضا بالقوه و بعضی دیگر بالفعل)، ایران پدیده‌ای مستثنا از قاعده است یا بدون آنکه قائل به استثنا شوند، بر این باورند که در ایران امکان تبدیل‌شدن پول‌شویی بالقوه به بالفعل، حال به هر دلیلی، فراهم نیست، دیگر ارجاع‌دادن آنها به این یادداشت بی‌مورد است و بنابراین ایشان را به همکار پارلمانی‌شان رجوع می‌دهیم که برای دادن آدرس پول‌شویان اعلام آمادگی کرده است. اما اگر آنها بالاخره به این نتیجه رسیدند که پول‌شویی در این کشور نه‌تنها لاموجود نیست بلکه به‌شدت هم فعال است، فقط عنایت کنند که پول‌شویان را آن‌قدر قدرت است که مصداق این آموزه مدیریت مالی باشند: too big too fail «آن‌قدر بزرگ که نتوان ورشکست شد». توجه داشته باشیم که ارزش اقتصادی جرثومه فسادی به اسم پول‌شویی تا حدود چهار هزار میلیارد دلار برآورد می‌شود و این یعنی نزدیک به شش برابر بودجه نظامی آمریکا! این حد ارزش اقتصادی می‌تواند جنگل‌های آمازون را که به ریه جهان شهرت دارند، به بزرگ‌ترین شوره‌زار عالم تبدیل کند.