چرا تاثیر یارانه نقدی بر نابرابری موقتی بود؟
| یکی از اهداف اقتصادی _ اجتماعی که همواره مورد توجه است شاخص های نابرابری است. بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران دو شاخص ضریب جینی و سهم از درآمد 10 درصد ثروتمندترین به 10 درصد فقیرترین را برای مناطق شهری منتشر می کند.
۵۵آنلاین :
یکی از اهداف اقتصادی _ اجتماعی که همواره مورد توجه است شاخص های نابرابری است. بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران دو شاخص ضریب جینی و سهم از درآمد 10 درصد ثروتمندترین به 10 درصد فقیرترین را برای مناطق شهری منتشر می کند. بر اساس محاسبات بانک مرکزی ضریب جینی در مناطق شهری در سال 1395 برابر 4046/0 بوده است که ایران را در جایگاه شصت و هفتم نابرابرترین کشورهای دنیا قرار می دهد. بررسی ضریب جینی نشان از افزایش تدریجی نابرابری طی سال های گذشته دارد. ضریب جینی از مقدار 375/. در سال 1390 به میزان 405/0 درت سال 1395 افزایش یافته است. بررسی شاخص سهم از درآمد 10 درصد ثروتمندترین به 10 درصد فقیرترین نیز نشانگر این افزایش است. نسبت سهم از درآمد ثروتمندان به فقر از 2/12 در سال 1390 به 4/14 در سال 1395 و 06/14 در سال 1396 افزایش یافته است. البته در افق زمانی بلند مدت تر می توان دید که پس از کاهش قابل توجه شاخص های نابرابری در طول نیمه دوم دهه 50 و نیمه اول دهه 60، تغییرات ضریب جینی از نیمه دوم دهه 60 تاکنون تغییرات چندان زیادی به خود ندیده است. البته برای آگاهی از علت افزایش نابرابری طی سال های گذشته ( از 1390 تا 1395) باید ابتدا دلیل کاهش آن در سال های پیش از آن را بررسی کرد. به جز دلیل عمومی تغییرات نهادی در ساختار اقتصاد که می تواند تغییرات پایداری در وضعیت نابرابری به وجود آورد دو دلیل مهم برای کاهش نا برابری در سال های منتهی به 1390 وجود دارد که شناخت آن ها ما را در تفسیر آمارها یاری می رساند. یکی از این عوامل وضعیت چرخه تجاری است بدین معنی که آیا اقتصاد کلان در وضعیت رونق قرار دارد یا وضعیت رکود عامل دوم که ویژه سال های 1389 به بعد است. برنامه گسترده پرداخت یارانه نقدی است. ولی پیش از بررسی این دو عامل و ارتباط شاخص های نابرابری با آن باید شناخت بهتری در مورد رابطه فقر و نابرابری داشته باشیم.
بدیهی است اگر وضع اقتصادی فقرای کشور بدتر شود به فرض ثابت بودن وضعیت اقتصادی سایر آحاد اقتصادی ، شاخص های نابرابری افزایش یافته و وضع بدتری را به نمایش خواهند گذاشت، ولی آیا هر افزایشی در شاخص های نابرابری به معنی بدتر شدن وضعیت اقتصادی فقر است؟ نابرابری یک مقایسه نسبی است. با افزایش رفاه بخشی از جامعه حتی با وجود بدتر نشدن بخشی دیگر نیز نابرابری می تواند افزایش یابد. در واقع حتی اگر خانوارهای فقیر افزایش درآمد داشته باشند ولی این افزایش نرخی کمتر از افزایش درآمد ثروتمندان داشته باشد شاخص های نابرابری افزایش می یابند. واضح است در این وضعیت جامعه نابرابرتر شده است اگر چه وضعیت رفاهی همگان ارتقا یافته است. به طور مثال می توان به کشور چین اشاره کرد که رکوردهای باور نکردنی در خروج از فقر نشان می دهد ولی با وجود این با افزایش شاخص نابرابری مواجه است. کوتاه سخن آنکه هر افزایش نابرابری به معنی بدتر شدن وضعیت فقرا نیست و حتی گاهی ممکن است کاهش نابرابری همراه با بدتر شدن وضعیت اقتصادی فقرا باشد.
رشد اقتصادی در ایران فراگیر نیست. بدین معنی که تمامی آحاد اقتصادی از مواهب رشد اقتصادی بهره مند نمی شوند یا حداقل به یک میزان بهره مند نمی شوند. هنگام رشد اقتصادی مثبت (رونق) درآمد اقشار ثروتمند رشد قابل توجهی را شاهد است ولی رشد درآمد (حقیقی) فقرا کمتر یا حتی ناچیز است. به طور خلاصه اینکه فقرا چندان بهره ای از رشد اقتصادی نمی برند. چنین وضعیتی با اینکه مطلوب نیست ولی باید در تحلیل نوسانات شاخص های نابرابری مورد توجه قرار گیرد . آن روی سکه فراگیر نبودن رشد اقتصادی ، کاهش نابرابری در سال های رکود است. در واقع در سال های رکود اتفاق مثبتی برای فقرا نیفتاده است و تنها قشر متوسط و ثروتمند به آن ها نزدیک تر شده اند. چنین کاهش نابرابری ای چندان جای خوشحالی ندارد و حتما باید مورد توجه قرار گیرد. همان گونه که در شکل دوم مشخص است در دوره های رکود شاخص های نابرابری عمدتا کاهش یافته اند. شواهد نشان از کاهش رشد مصرف حقیقی خانوارها از سال 1386 دارد. در واقع رکود سال 1387 که رکود نسبتا عمیقی ( پس از یک دهه آرامش نسبی اقتصاد ایران) بوده است، منجر به کاهش نابرابری شده است. به طوری که با بهبود نسبی وضع اقتصاد کلان در سال 1388 ، شاخص نابرابری دوباره افزایش یافته است. با توجه به اینکه در سال های 1391 و 1392 ایران در عمیق ترین رکود اقتصادی پس از دوره جنگ به سر می برده است، بخشی از کاهش شاخص های نابرابری در این سال ها چنین ذاتی داشته و اینگونه کاهش چندان جای خوشحالی و بازگشت از آن چندان جای نگرانی ندارد. عمده کاهش نابرابری در سال های 1389 و 1390 به دلیل اجرای طرح هدفمند سازی یارانه ها و پرداخت های نقدی به تمامی خانوارهای ایرانی بوده است. از آنجا که این طرح در آخرین فصل سال 1389 انجام شده است، تاثیرات آن در سال 1390 به شکل کامل تری به نمایش در می آید. کاهش نابرابری ( ضریب جینی ) بر اثر پرداخت های نقدی اثری کاملا بدیهی است که در مطالعات قبل از اجرای طرح نیز به آن اشاره شده است. مشکل آن جاست که طراحی غلط طرح و ناترازی منابع و مصارف آن که ادامه اجرای آن را در همان سطح گسترده غیر ممکن می نمود باعث شده است ( با ثابت نگه داشتن میزان اسمی یارانه نقدی) میزان حقیقی پرداخت های نقدی کاهش یابد و اثر طرح بر کاهش نابرابری نیز موقت باشد. باید دقت کرد که این بازگشت از سال 1391 شروع شده و بخش عمده بازگشت ضریب جینی تا سال 1392 بوده است که دولت یازدهم شروع به کار کرده است . این نشان می دهد اگر چه پرداخت یارانه های نقدی طرحی موفق در کاهش نابرابری بوده است، ولی به دلیل عدم رعایت اصلی بزرگ در سیاستگذاری یعنی پایداری سیاست این موفقیت ادامه دار نبوده است. این موضوع درسی بزرگ در تهیه و تدوین هر گونه سیاست اقتصادی به ما می آموزد. طراحی برجی 100 طبقه که ساخت آن از طبقه پنجم به بالا دچار مشکل شود چندان افتخاری ندارد، در طراحی سیاست های اقتصادی به ویژه سیاست های رفاهی و حمایتی ، باید جزئیات آن شامل منابع و مصارف مالی و نیز اهداف قابل حصول آن کاملا مشخص باشد. در نهایت با توجه به اینکه رشد اقتصادی همواره همراه با افزایش نابرابری و رکود همراه با کاهش نابرابری بوده است، پس مناسب است به همراه سیاست های تقویت کننده رشد، به دنبال راهکار های مجزای کاهش نابرابری نیز باشیم که البته طراحی این راهکارها حتما باید با مد نظر قرار دادن پایداری اجرای آنها باشد.
منبع : تجارت فردا
دیدگاه تان را بنویسید