هدایت چگونه مردی بود

۵۵آنلاین :

| افخمي‌ روبه‌روي دوربين نشسته بود و حال‌و‌هواي سالن سرخ را به حاشيه مي‌كشاند. يعني از همان جملات ابتدايي مشخص بود كه تنور اين بحث تا كجا داغ خواهد شد و آتش آن به كجا خواهد رسيد. در برنامه «راديكال3» شبكه سه، نشسته بود و مي‌گفت: «چیزهایی در مورد صادق هدایت هست که کم‌و‌بیش همه می‌دانند ولی درمورد صادق هدایت به‌وسیله روشنفکران و کسانی که هوادارش هستند، سانسور شده است و به هیچ‌وجه به آن اشاره نمی‌شود درحالیکه در نقد ادبی و بررسی داستان‌هایش قاعدتا باید جایی داشته باشد و توجهی به آن بشود. این مسئله، تمایلات همنجس‌خواهانه یا همجنس‌گرایانه یا هرچیزی است که در حال حاضر عنوان دگرباشی را برایش برگزیدند... جنبه همجنس‌خواهی منفعل که در صادق هدایت بوده باعث نفرت از زن می‌شود و یا باعث نگاه رقت‌انگیز به زن می‌شود...»

فارغ از صحت و سقم اين گزاره‌ها(كه در ادامه به آن خواهيم پرداخت)، كامنت‌هاي كارگردان كهنه‌كار سينماي ايران را نمي‌شود ناديده گرفت. نويسندگان و منتقدان و بعضي از كاربران شبكه‌هاي اجتماعي هم كه بست‌نشسته‌اند براي شعله‌دادن به اين بحث‌ها. براي همين خروجي صفحات شخصي و غيرشخصي فضاي مجازي حالا پرشده از اظهار نظرها. تصاويري از صادق هدايت را نشر داده‌اند و له يا عليه ماجرا نوشته‌اند. اصلا صادق هدايت از ابتدا هم همين بود. تمام نويسندگان و منتقدان متصل به هر جريان سياسي و فكري، ناگزير به موضع‌گيري درباره او بوده‌اند و هستند و خواهند بود. نويسنده‌اي كه همچنان معروف‌ترين داستان‌نويس ايراني در جهان است و «بوف كور»ش همچنان خواننده دارد. از آن‌سو افخمي، چهره‌اي است كه سرش درد مي‌كند براي خط‌كشي، عبور از تابوهاي تابلودار روشنفكري و تاخت‌وتاز در مياديني كه كمتر كسي جرأت و جسارت گرد و خاك در آن‌ها را دارد. كارگرداني كه يكي از مهم‌ترين اقتباس‌هاي ادبي يعني «گاوخوني» جعفر مدرس صادقي را در كارنامه‌ سينمايي‌اش دارد و هراسي از جنجال ندارد؛ از مواضع تند و تيز درباره حمايت جايزه كن از دگرباشان و همجنس‌گرايان گرفته تا حمله به اسکار اصغر فرهادي. اما راستش اين‌بار ماجرا فرق مي‌كند. بحث سليقه و ذائقه يا نقد سينمايي و ادبي مطرح نيست. پاي تاريخ ادبيات وسط است و چه كسي مي‌تواند ثابت كند معروف‌ترين داستان‌نويس ايراني به چنان رفتاري كه ذكرش رفت منتسب بوده است؟ نویسنده‌ای که از مرگ خودخواسته اش 68سال گذشته است.

جريان دوقطبي

به محض انتشار صحبت‌هاي افخمي، همه حالا درحال اظهار نظر هستند. البته نظرات اغلب در جرياني دوقطبي پيش مي‌رود؛ شاخه‌اي كه مي‌توان آن را متصل به جريان دولتي دانست و شاخه‌اي كه ناخودآگاه منتسب مي‌شود به جريان روشنفكري. جالب اينجاست تعابير و اظهارنظرهايي قديمي ‌هم اين وسط بيرون آمده كه در اين‌گونه جار و جنجال‌ها طبيعي‌ست. به‌عنوان مثال نويسنده گزارش سايت مشرق‌نيوز به كامنت‌هايي از نجف دريابندري استناد كرده كه در مصاحبه‌اي گفته بود: «توی لاک‌ رفتن یا به قول روانپزشک‌ها «واپس‌رفتن از واقعیت» یکی از نشانه‌های مسلم «دپرسیون» یا افسردگی بیمارگونه است. ولی باز من ایرادم به بوف کور این نیست که بیان احوال یک ذهن بیمار است.» هرچند در اين اظهار نظر صرفا به «بيمارگونگي بوف كور» اشاره شده. بعضي سايت‌هاي خاص نيز تندتر از اين‌ها رفته‌اند و گاهي از نويسندگان هر دوقطب، براي حمايت از بهروز افخمي، سند آورده‌اند. مثلا به جملاتي از رضا براهني استناد كرده‌اند كه نگاه هدايت را مردسالارانه خوانده يا از محمدرضا سرشار شاهد مثال آورده‌اند كه او هم در مصاحبه‌اي گفته: «هدايت با ادبيات داستاني گذشته ايران آشنايي نداشت. يعني نسبت به ادبيات داستاني کهن ايران، بي‌سواد بود. همان‌طور که در ارتباط با زبان فارسي، حتي به‌عنوان يک فارسي‌زبان عامي ‌هم نمي‌تواند درست بنويسد. يعني نوشته‌هاي او پر از غلط‌هاي آشکار است.» فارغ از اينكه اين مدعاها چقدر درست است، در اين ميان نظراتي ديگر هم دوباره بازنشر شده كه شايد بتواند خواننده جست‌وجوگر را به پاسخ‌هاي صحيح‌تري برساند؛ از جمله يوسفعلي ميرشكاك كه در مصاحبه‌اي گفته: «عشق در ادبیات قدیم ما در اکثر اوقات سرسام‌آور است. چون در آثار گذشتگان، معشوق طبیعی به‌خاطر وضعیت اجتماعی آن زمان، وجود ندارد، ولی صادق هدایت در کتاب «بوف کور» تمام انباشته‌های قوم ایرانی را مطرح کرده است.»

هدايت هم؟

در اين ميانه توئيتر هم پر شده از اظهار نظرهاي كاربران. بعضي از اين انتقادات افخمي ‌را با اين جمله مخاطب قرار مي‌دهند كه بهتر است اثر يك نويسنده مورد نقد قرار بگيرد نه زندگي شخصي او. البته اين جمله قابل تأمل است اما سوي ديگري هم دارد. درست است كه رويكردهاي مبتني بر مرگ مؤلف و تمركز محض بر متن همچنان سرسپردگاني دارد اما نقد ژنتيك نيز طرفداراني دارد. به‌عنوان مثال مي‌توان به مقالات ايوان كليما بر آثار كافكا اشاره كرد(كتاب «روح پراگ»، ترجمه خشايار ديهيمي). در همين زمينه حبيب احمدزاده هم چندسال پيش كتابي درباره هدايت منتشر كرد(كد 24 يا بوف كور چگونه ساخته و پرداخته شد) كه راه و روشي ديگر را دنبال مي‌كند؛ علاقه هدايت به سينماي فرانسه، شباهت آثارش به بعضي فيلم‌هاي روشنفكري آن زمان و درنهايت مشابهت‌هاي غيرقابل كتمان كاراكترهاي آثارش. اما همچنان بايد توجه داشت كه شیوه افخمی، كمي ‌خطرناك است. يعني خواندن آثار يك نويسنده و حدس و گمان فراز و فرودهاي زندگي شخصي‌اش. درواقع بهترين توصيه به بهروز افخمي ‌اين است كه براي مدعاي خود اسناد و مدارك تاريخ ادبياتي ذكر كند چون با توسل به لايه‌هاي حتي زيرين يك متن هم نمي‌توان به چند‌و‌چون قطعي زندگي يك نويسنده يا شاعر رسيد. به‌خصوص كه درباره صادق هدايت اظهار نظر قطعي مبني بر همجنس‌گرايي وجود ندارد؛ شايد فقط تكه‌خاطراتي مبني بر اينكه ميانه او چندان با برخي مسائل متعارف جنسيتي همسو نبوده است. به‌عنوان مثال مي‌توان به خاطره‌اي استناد كرد كه مصطفي فرزانه در كتاب «آشنايي با صادق هدايت» ذكر مي‌كند؛ خاطره‌اي مبني بر همراهي‌نكردن نويسنده با او در مواجهه با زنان چنين و چنان. غير از اين‌ها آنچه درباره هدايت مطرح شده هيچ ارتباط مستقيمي ‌با همجنس‌گرايي ندارد و بايد منتظر ماند و نظر مستند افخمي‌ را در اين‌باره شنيد. هرچند همچنان بد نيست هر دوسوي اين نبرد دوقطبي كمي ‌آرام‌تر باشند و زندگي نويسنده را با چنين نگاه‌هايي رها كنند. زن از نگاه هدايت، معنايي به وسعت تاريخ مؤنث در ايران دارد و حتي گه‌گداري با فضايي اساطيري پيوند مي‌خورد. به همين‌جهت زن اثيري، زن لكاته نيز كه در «بوف كور» قوام پيدا مي‌كند، از چنين منظري بيشتر قابليت نقد و واكاوي دارد. درحالي‌كه طرفداران دوسوي نبرد فعلا بر سر اين موضوع به‌هم مي‌تازند كه نگاه هدايت به زنان چنين نبوده يا زندگي‌اش چنان نبوده. درواقع متأسفانه ما زمان زندگي نويسنده، متن فرهنگي دوران مؤلف و كلا بستر تاريخي زيست رواني و فيزيكي‌ يك چهره ادبي يا هنري را ناديده مي‌گيريم، ناگهان او را به زمان معاصر مي‌آوريم و از خود مي‌پرسيم اگر هدايت زنده بود با ورود زنان به استاديوم موافقت مي‌كرد؟! بخشي از قيل و قال‌هاي اخير آيا از اين جنس نيست؟ پرت و رقت‌بار...