چرا روز جهانی مدارا؟

۵۵آنلاین : فریدون مجلسی

تخصیص روزی در تقویم جهانی برای «مدارا» ممکن است برای برخی عجیب یا اغراق‌آمیز به نظر‌ آید. شاید برایشان مانند آن باشد که روزی را، آن هم در تقویم جهانی، به «نیکوکاری»، «خوش‌اخلاقی»، «شکیبایی» یا سایر صفات پسندیده تخصیص دهند. درباره صفات نیکو از بدو تولد در خانواده و دبستان و کتاب‌های درسی و اخلاقی و رسانه‌ها به اندازه کافی اندرز داده می‌شود و تصور نمی‌شود تخصیص «روزی جهانی» به‌ترویج بیشتر آن‌گونه صفات حمیده کمک کند، اما آنچه مدارایی را که «در تقویم جهانی» آمده است از مدارای موضوع اخلاقیات متعارف فردی متمایز می‌کند، «بار مهم سیاسی» آن است. منظور از مدارای سیاسی امری است که بودنش می‌تواند جوامع مدنی را در نیل به اهداف غایی آزادی، برابری و عدالت اجتماعی در قالب دموکراسی یاری کند و نبودش می‌تواند جوامع را از همه آن ارزش‌های عالی سیاسی تهی کند. شاید توسل به مصداقی سیاسی بهتر بتواند به اهمیت موضوع و درک بهتر آن کمک کند. چند روز پیش مراسم صدمین‌سال پایان‌یافتن جنگ جهانی اول با حضور سران کشورهایی که در آن جنگ به‌عنوان متحد یا خصم شرکت داشتند برگزار شد؛ جنگی که مطابق آمار تاریخی، 10 میلیون تلفات نظامی و نزدیک به هفت میلیون تلفات غیرنظامی یا مدنی برجای گذاشت که چنین فاجعه‌ای در تاریخ جهان بی‌مانند بود. در این ارقام آمارهای تلفات کشورهایی که به‌طور غیرمستقیم از آن جنگ آسیب دیدند، مانند ایران، وارد نشده است؛ تلفاتی که خصوصا در سال‌های 1917 تا 1920 بر اثر کمبود مواد غذایی و وبا و خصوصا آنفلوآنزایی که از روسیه به ایران رسید، در کشوری با جمعیت کمتر از 10 میلیون نفر، به تخمین سر به 500 هزار تا یک میلیون نفر زد که به عبارت دیگر پنج تا 10 درصد جمعیت کشور را تشکیل می‌داد. طرف‌های اصلی جنگ اول که از بالکان آغاز شد، آلمان، اتریش-هنگری، ایتالیا و عثمانی از یک‌سو و بریتانیا، فرانسه، روسیه و آمریکا از سوی دیگر بودند. بیشترین تلفات به فرانسه، آلمان، بریتانیا و روسیه وارد شد. حضور رئیس‌جمهور نامتعارف آمریکا که خودش را بیشتر در قالب مدیرعامل آن کشور و بلکه جهان می‌بیند، رنگ سیاسی‌تری به این مراسم سالگرد بخشیده بود. رفتارهای اربابانه‌ ترامپ و ادعاهایش در باب لزوم پرداخت سهم بیشتری از سوی اروپا برای نیروهای ناتو که البته بیشتر حافظ منافع استراتژیک آمریکاست، انگیزه‌ای شد که رئیس‌جمهور فرانسه در سخنانی پیشنهاد کند اروپا برای دفاع از خودش در مقابل رقبای احتمالی شامل روسیه، چین و احتمالا آمریکا نیروی نظامی مستقلی تشکیل دهد. به‌عبارت دیگر اگر قرار است هزینه‌ای بپردازند برای دفاع از منافع و امنیت خودش باشد. این سخنان با پاسخ تند و پرخاش‌ ترامپ مواجه شد و با منطق کاسب‌کارانه‌اش گفت که فرانسه بهتر است سهم خودش را در ناتو بپردازد. این برخورد موجب سردی دیدار ‌ترامپ در چنان مراسم مهمی شد، اما آنچه به این اتفاق اهمیت بخشید و دقیقا به بحث ما درباره «مدارا» مربوط می‌شود، سخنان آقای مکرون، رئیس‌جمهور فرانسه، در مراسم رسمی در کنار مشعل و مزار سرباز گمنام در طاق نصرت پاریس بود. آقای مکرون در سخنرانی مهم خود که اهمیتی تاریخی یافت، ضمن احترام به «پاتریوتیسم» یا همان وطن‌پرستی یا میهن‌دوستی، به «ناسیونالیسم» تاخت و آن را موجب «عدم مدارا» و راهگشای فاشیسم دانست. این سخنان به مزاج‌ ترامپ که خود را مظهر ناسیونالیسم آمریکایی با شعار «نخست آمریکا» می‌داند، خوش نیامد. درواقع‌ ترامپ شعار پدربزرگ آلمانی خود؛ یعنی شعار هیتلری «آلمان برتر از همه» را به آمریکا منتقل کرده و به اجرا گذاشته است. ‌ترامپ این سخن مکرون را طعنه به خود دانست و با قهری کودکانه، به بهانه باران، از حضور در مراسم ویژه در قبرستان سربازان آمریکایی کشته‌شده در جنگ جهانی اول، خودداری کرد!

ممکن است در فرهنگ ما ایرانیان تفاوت ظریف میان ناسیونالیسم که به «ملی‌گرایی» ‌ترجمه می‌شود و پاتریوتیسم یا میهن‌دوستی که بعضا آن را نیز مطابق «ملی‌گرایی» می‌گیرند، تفاوت محسوسی دیده نشود. گرچه برای نسل من که در نوجوانی شاهد بروز احساسات شدید ناسیونالیستی و فاشیستی در قالب پیراهن‌سیاهان حزب سومکا با اعتقادات برتری‌جویانه پان‌ایرانیستی بوده و هم‌زمان شاهد بوده‌ام که چگونه آنان با پیراهن‌سفیدان حزب توده که مجهز به اعتقادات قاطع اشتراکی با نظم و التزام به نسخه استالینی همراه با چماق بودند یا حتی برخی افراطیون سازمان‌یافته مجهز به همین‌گونه ابزار، در مقابل یکدیگر به‌جای «مدارا» به منطق چماق و زدوخورد و حتی‌ ترور متوسل می‌شدند و هنوز هم وارثان آن پندارهای باخته تحمل یا «مدارای» لازم برای قائل‌شدن آزادی اندیشه و عقاید متفاوت دیگران را ندارند. وقتی هرگونه نسخه ایدئولوژیک خود را حق مطلق و شیوه خود را شیوه الزاما برتر بداند و «مدارا» نسبت به وجود و نقشی برای هیچ تفکر دیگری را برنتابد، ناچار نخست برای حذف مزاحمان و مخالفان به شیوه‌های خشن متوسل می‌شود و سپس حلقه محاصره را نسبت به «دیگران» یعنی کسانی که آنان را از خود نداند یا متفاوت و دارای افکار مشکوک بداند تنگ‌تر می‌کند و تدریجا حلقه معتمدان و محرم‌ها نیز تنگ‌تر می‌شود و بهره‌مندی آنان از حقوق انحصاریِ اقتصادی و سیاسی مشروع جلوه می‌کند. به‌این‌ترتیب عدم «مدارا» شیوه‌های هیتلری و استالینی را در قالب حکومت پلیسی بیش‌ازپیش به یکدیگر شبیه و یکسان می‌کند. در هر دو جنگ جهانی ناسیونالیسم آلمانی با «عدم مدارا» هیجانی فاشیستی پدید آورد که میلیون‌ها آلمانی و فرانسوی و دیگران را قربانی کرد. در شوروی «عدم مدارای استالینی» بیش از همه از ملت خود قربانی گرفت. اکنون عدم مدارای «ترامپی» جنگ‌های دیگری را در جهان دامن می‌زند. این است که کشورهای اروپایی، از جمله روسیه با تجربه خونینی که دارند، نمی‌خواهند بار دیگر در دام برتری‌جویی‌های‌ ترامپی بروند. ناسیونالیسم مورد اشاره مکرون اشاره به این دارد که برتری‌جویی‌های منعکس در شعارهای ‌ترامپی یا در هر جای دیگر که فرصت و مکانی برای «مدارا» با افکار دیگر قائل نیست، به فاشیسم منجر می‌شود. درحالی‌که پاتریوتیسم با پذیرش «مدارا» ضمن اینکه هیچ‌کس را از خود برتر نمی‌داند، خودش را نیز برتر از هیچ‌کس نمی‌داند و نمی‌تواند به فاشیسم تن دهد. روز جهانی مدارا را پاس بداریم.