رشد شکاف طبقاتی و فقر و راه های دشوار برون رفت
| شکاف طبقاتی، نابرابری در توزیع ثروت و گسترش محرومیت ها و فقر از اصلی ترین چالش های اقتصادی و اجتماعی بسیاری از جوامع شمرده می شود و مقابله با این چالش ها که علل گوناگونی دارند از اصلی ترین وظایف دولت ها بشمار می آید.
۵۵آنلاین :
فاصله و اختلاف یا آنچه از آن تحت عنوان «طبقه اجتماعی» یاد می شود، یکی از مهمترین موضوعات در بررسی های شرایط اجتماعی در جامعه مدرن است. اختلافی که همانند بسیاری از مولفه های اجتماعی تا اندازه ای طبیعی و بهنجار است اما اگر از حد بگذرد مسبب معضلات بسیاری است. طبقه یا کلاس اجتماعی شکلی از قشربندی یا نابرابری ساختارمند است که مبنای قانونی یا مذهبی و حتی موروثی نداشته و گروه بندی گسترده ای از افراد است که دارای منابع مشترک اقتصادی هستند. این نظام ها بسیار انعطاف پذیر بوده و مصداق عبارت یک شبه پولدار شدن، یک شبه می توانند تغییر کرده و جایگاه افراد را دگرگون سازند.. در نتیجه طبقات مختلف اجتماعی وضعیت اقتصادی افراد متفاوت بوده و در جایگاه های متفاوتی قرار می گیرند. این مساله در ذات و به خودی خود نسبتا مساله ای طبیعی است چرا که براساس طبیعت زندگی فردی و اجتماعی توان و پتانسیل افراد با یکدیگر متفاوت بوده و قرار نیست افراد متفاوت، در همه زمینه ها شرایطی یکسان داشته باشند. در واقع مشکل، اختلاف و انتقاد از جایی شروع می شود که این فاصله و تفاوت اختلاف بسیار زیادی با هم داشته و فاصله این سر بردار تا آن سر بردار خیلی زیاد باشد. یکی از راه های اندازه گیری و سنجش مشکل ساز این اختلاف بین طبقات مختلف استفاده از «ضریب جینی» است. شاخص جینی یا ضریب جینی شاخصی اقتصادی برای سنجش و محاسبه توزیع ثروت در میان مردم است.زمانی که عدد بدست امده از طریق ضریب جینی در یک کشور بالا باشد به این معنی است که اختلاف طبقاتی و نابرابری درآمد در آن کشور بالا است. این ضریب ارقامی بین 0 تا 100 را شامل می شود و هرچه این رقم به سمت 100 میل کند، نشان از شکاف و نابرابری بیشتر درآمدی دارد؛ در نتیجه بر خلاف بسیاری از ضرایب لزوما عدد بزرگتر در این ضریب، امری مثبت نیست. طبق گزارش سازمان ملل در سال 2014 ایران از نظر ضریب جینی در جایگاه شصت و هشتم قرار داشته و بالاتر از کشورهایی چون آمریکا و روسیه قرار گرفته است. اگرچه در این آمار، ایران به نسبت برخی کشور ها جایگاهی بالا و نسبت به برخی جایگاهی پایین داشته است اما مساله ای که در اینجا اهمیت دارد جایگاه ایران در مقایسه با گذشته و به نسبت سالهای قبل خودش مطرح است. تغییرات ضریب جینی در ایران بین سالهای 1386 تا 1392 مطابق آمار بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران نشان می دهد که این رقم که در سال 1386 در بالاترین حد خود در این دوره زمانی (86 تا 92) بوده و پس از کاهشی متداوم در طی این سال ها پس از سال 1390 روندی دائما افزایشی داشته است. ضریب جینی ایران که در سال های 2010 تا 2015 بالغ بر 4/37 اعلام شده بود در گزارش توسعه انسانی سازمان ملل در سال 2018، 8/38 اعلام گردیده است که افزایشی قابل تامل را نشان می دهد. بر اساس این اعداد و ارقام ضریب جینی ایران در طول سال های اخیر یعنی 2016 و 2017افزایش داشته است که این مساله در درجه اول نشان از افزایش شکاف و نابرابری درآمدی در این جامعه را دارد. در این بررسی که 153 کشور را از نظر ضریب جینی در برمی گیرد، ایران در رتبه 88 قرار می گیرد. نگاهی به رتبه 88ام ایران در این مقایسه بین المللی نشان از تنزل آن در جایگاهی پایین تر نسبت به دهه گذشته و در مقایسه با جایگاه 68 ام آن در بررسی سال 2014 از طرفی و همچنین افزایشی شدیدتر در وضعیت نابرابری درآمدی داخلی از طرف دیگر دارد. نگاهی به وضعیت ظاهری جامعه و افزایش جلوه هایی از زندگی لاکچری با المان هایی چون افزایش ماشین های گران قیمت وارداتی زیرپای مردم، برندها و مارک هایی که پوشیده و مصرف می شوند، مغازه ها و رستوران هایی که خدماتی فوق عادی با قیمت هایی نجومی دارند از طرفی و افزایش کودکان کار، گدایان خیابانی، کارتن خوابی و ... از طرف دیگر، در شکل ظاهری این ایده را که شکاف طبقاتی در این جامعه رو به افزایش است را نشان می دهد. البته که تک تک عوامل ذکر شده دلایل بیشماری دارند و مانند سایر مولفه های اجتماعی نه علت العلل که خود معلول عوامل متعددی هستند. **تقلیل مشکلات به آمار مردود است «آرش حیدری» جامعه شناس و استاد دانشگاه در این باره به پژوهشگر ایرنا گفت: نابرابری اجتماعی پدیده ای است به قدمت تاریخ. در نتیجه بسیاری از به اصطلاح متفکران از این گزاره این برداشت را می کنند که نابرابری طبیعی است. یعنی بین تداوم تاریخی یک چیز و طبیعی بودن آن، یک رابطه خیالی متصور می شوند؛ ایران معاصر الی ماشاالله پر است از این تیپ استدلال ها. البته روشن نیست که چرا تداوم تاریخی یک چیز حتماً باید به طبیعی بودن آن منجر شود. وی افزود: البته وقتی به این نتیجه برسیم که یک چیز طبیعی است یعنی تغییر آن ضرورت ندارد و حتی مجاز نیست؛ لذا این استدلال که نابرابری را در معنای عام به طبیعی بودن پیوند بزنیم، خواه ناخواه خصلت هایی سیاسی پیدا می کند. کسانی که به سمت طبیعی جلوه دادن انواع نابرابری پیش می روند به سوی انواعی از محافظه کاری گرایش دارند که روند فعلی امور را حفظ کنند و هر نوع تغییر را همچون شورشی علیه آنچه طبیعی است، جلوه دهند. این جامعه شناس اضافه کرد: متاسفانه غلبه اقتصاد سنجی و فهم کمّی از امر اقتصادی باعث شده است که برای فهم شکاف طبقاتی و انواع نابرابری، صرفاً به آمارها اکتفا کنند و احساس محرومیت و معانی ذهنی افراد را کنار بگذارند. در ایران معاصر اقتصاد را صرفاً به عنوان امری کمّی می فهمند و ذهنیت ها و معانی کنشگران را به عنوان اموری بیرون از اقتصاد تحلیل می کنند. لذا ممکن است با بازی های آماری به این سمت و سو هم حرکت کنند که کل مسالۀ نابرابری را بدل به نامساله نمایند. حیدری تاکید کرد: در آمار هم سفسطه داریم، اینطور نیست که چون علم آمار از ریاضیات مشتق می شود بری از خطا و دروغ و سفسطه باشد. برای مثال وقتی شما از درآمد افراد یک اجتماع میانگین می گیرید، ممکن است میانگینی مطلوب هم حاصل شود بدون اینکه این مساله را لحاظ کنید که درآمدهای بالا را وقتی با درآمدهای پایین جمع می زنیم و بعد به تعداد تقسیم می کنیم، ممکن است میانگینی نسبتاً مطلوب برای درآمد کل حاصل شود ولو این که اکثریت افراد درآمدی پایین داشته باشند. غالب آمارهای ما به این شکل ارائه می شوند؛ برای مثال میانه یا نمای درآمدی کمتر اعلام می شود و غالباً میانگین ها بیان می شوند که یک سفسطۀ تمام عیار است. در مورد سایر شاخص ها نیز چنین بازی هایی صورت می گیرد، بعد هم به استناد این بازی ها بخش بزرگی از مسائل و بحران های زندگی به برداشت های ذهنی فروکاسته می شود. **ادراک از واقعیت، بخشی از واقعیت است این استاد دانشگاه خاطر نشان کرد: به همین تعبیر «حباب» که مدام این روزها تکرار می شود دقت کنید. بسیار وحشتناک است که بخش بزرگی از مسوولان هنوز متوجه نیستند که نفس ادراکی که افراد از واقعیت دارند، بخشی از واقعیت است. «ادارک غیر واقعی از موقعیت واقعی، پیامد واقعی دارد». حتی اگر ادراکات افراد با حساب کتاب های اقتصاددانان هم ارز نباشد، معنای آن این نیست که این ادراکات غلط یا غیر واقعی هستند، این ادراکات بخشی از واقعیت حیات اجتماعی اند و این واقعیت را می سازند. 'در مورد شکاف های طبقاتی و بحران های مربوط به آن، صرف تکیه بر شاخص هایی همچون ضریب جینی و سایر شاخص ها هیچ درکی از حیات اجتماعی ارائه نمی کند. احساس محرومیت نسبی هم بخشی از مقولۀ فهم شکاف طبقاتی است، به این مساله بیافزاییم بحران های حوزۀ مسکن و سایر نیازهای اولیۀ یک زندگی معمولی را، کیفیت مسکن، کیفیت تغذیه، کیفیت بهداشت، دسترسی افراد به امکانات رفاهی، بهداشتی، فراغتی، حمل و نقل و... را؛ آنوقت با سطحی دیگر از مساله مواجه ایم که صرفاً با فاصلۀ درآمدی افراد قابل توضیح نیست. این شکاف در عین اینکه شکافی است در سطوح اقتصادی اما بسط و گسترشی عمیق تر به سطوح معنایی، هویتی و... پیدا می کند. ** چاره چیست حیدری در پاسخ به این سوال که چاره این مساله در چیست، به پژوهشگر ایرنا گفت: راه های برون رفت واضح اند، مشکل دقیقاً آنجا است که هرگاه از راه حل سخن می رود انتظار دارند راه حلی داده شود که در عین حفظ یک سیستم ناکارآمد، چیزی هم گفته شده باشد. با این نظام بانکی، نظام مالیات گیری، الگوی شفافیت اقتصادی، سیاست های کلان مسکن و... هیچ کاری نمی شود کرد. چه بسا شکاف ها بیشتر و بیشتر هم خواهند شد. دردناک است که مسوولان از منتقدان طلب راه حل می کنند اما قید و بند این راه حل را هم از پیش مشخص کرده اند. برای مثال دنبال راه حلی می گردند که بدون دستکاری نظام شفافیت اقتصادی، بانک، مسکن، خصوصی سازی و... بشود شکاف را کاهش داد. وی ادامه داد: بدیهی است راه حل در چنین شرایطی این است که برویم فرودستان را آموزش دهیم که خود را فرادست تصور کنند! برای همین است که سر هر کوی و برزن و در هر سطحی هر مساله ای طرح می شود راه حلش را فرهنگ سازی و آگاهی بخشی تصور می کنند. برای کاهش شکاف طبقاتی تا به بنیان های کلان اقتصادی و سیاست های اقتصادی مبتنی بر خصوصی سازی که در سال های اخیر شکاف را عمیق تر نیز کرده اند وارد نشویم و به شرکتی و قراردادی شدن و نامن شدن مشاغل مردم نپردازیم، کاری از پیش نخواهد رفت.
منبع : ایرنا
دیدگاه تان را بنویسید