خطر مصرف پلاستیک چقدر برای ما جدی است؟
| چندی پیش تصویر جنجالی از حمل یک گوش پاک کن به وسیله اسب دریایی، در شبکه¬ها و رسانه¬های اجتماعی سر و صدای زیادی به پا کرد.
۵۵آنلاین :
چندی پیش تصویر جنجالی از حمل یک گوش پاککن به وسیله اسب دریایی، در شبکهها و رسانههای اجتماعی سر و صدای زیادی به پا کرد. جاستین هافمن، عکاس این تصویر، امیدوار بود با انتشار این عکس بتواند توجه مردم جهان را به آلوده شدن دریاها و اقیانوسها با زبالههای پلاستیکی جلب کند. از این دست تصاویر تکان دهنده از تخریب محیط زیست به وسیله آلودگیهای ناشی از زبالههای پلاستیکی زیاد است. مثلاً لاکپشت دریایی که از نوزادی در نواری پلاستیکی تمام پیکرش به دو نیم تقسیم شده و با این شرایط بزرگ شده است. یا اخیراً تصویری از یک دلفین متنشر شد که دور گردنش نواری پلاستیکی بوده که بدنش را مجروح کرده و سالهاست با درد زندگی میکند. البته این تنها تصاویر ثبت شده در دوربین عکاسان و روزنامهنگاران برجسته جهانی است. اگر چشمهایمان را باز کنیم، در مسیر جادههای سراسری کشور ما ایران دشتهایی پر از پلاستیکهای سرگردان را میبینیم که گویی از حملهای فرازمینی باز ماندهاند. دشتهای قزوین به سمت گیلان، تهران، قم، مسیرهای منتهی به مازندران، زنجان، همدان، کردستان، ایلام، کهگیلویه و بویر احمد، خوزستان، خراسان، بندرعباس، فارس و ... در همه این مسیرها که ایرانیان برای سفرهای خود انتخاب میکنند تصاویر باور نکردنی از زبالههای رهاسازی شدهای دیده میشوند که بعید به نظر میرسد بتوان در یک بسیج عمومی 100 ساله آنها را از سرزمین ایران پاکسازی کرد.
بسیاری از فعالان و متخصصان محیط زیست پلاستیک را قاتل خاموش طبیع میدانند. هر چقدر رفاه زندگی بشر در سالهای اخیر بیشتر شده پلاستیک نقش مؤثرتری در زندگی روزمره انسانها ایفا کرده است، اما پیشبینی میشود که محیط زیست در آینده به سختی بتواند جان سالم از آلودگیهای زبالههای پلاستیکی به در ببرد.
بر اساس تحقیقات انجام شده، تنها در ایران سالانه بیش از سه میلیون تن پلاستیک مصرف میشود. بیشتر این پلاستیکها نیز از جنس با دوام هستند و صدها سال طول میکشد تا به خودی خود تجزیه شوند. قیمت ارزان و استحکام کیسههای پلاستیکی برای حمل یا بسته بندی اجناس مختلف، علت اصلی میل انسانها به استفاده از پلاستیک عنوان میشود. ناگفته نماند که همین کیسههای پلاستیکی به دلیل مصرف روزانه و عمومیشان، تقریباً یکبار مصرف هستند و به سرعت تبدیل به زبالههایی میشوند که گاه غیر قابل بازیافت بوده و مشکلات محیط زیستی فراوانی را به با میآورند.
بر اساس آمارهای جهانی، روزانه 3/5 میلیون تن زباله در سراسر دنیا تولید میشود که سهم ایران در این میان 56 تن در روز است که مشخصاً رقم قابل توجهی است.
زبالههای پلاستیکی به دلیل ماندگاری بیش از 500 سال در محیط، باعث آلودگی محیط زیست میشوند. کیسههای پلاستیکی به راحتی همراه با باد جابجا میشوند، وارد رودخانهها و کانالهای آب میشوند و نهایتاً گرفتگی آبراهها را ایجاد میکنند. در بسیاری از موارد به دلیل ساکن ماندن آب، زاد و ولد انواع حشرات افزایش مییابد که باعث شیوع انواع بیماریها و آلودگیها هستند. کیسههای پلاستیکی در صورت ورود به محیط زیست دریایی وارد زنجیره غذایی جانداران دریایی شده و سالانه هزاران گونه آبزی بر اثر خوردن زبالهها و کیسههای پلاستیکی خفه میشوند و میمیرند. اما کیسههای بلیعده شده، حتی پس از مرگ و تجزیه اجساد جانوران، باز هم سالم باقی میمانند و حیات جاندار دیگری را به خطر میاندازند.
در محل دفن زبالههای پلاستیکی، شیرابهای تشکیل میشود که به آبهای زیرزمینی نفوذ میکنند. این شیرابه، شامل ترکیباتی نظیر فلزات سنگین و سایر ترکیبات پلیمری مانند پلی اتین است که جزو ترکیبات خطرناک برای محیط زیست به شمار میروند.
برای مقابله با پلاستیک کاری نشده است.
قاسمعلی عمرانی، استاد دانشگاه و دکترای محیط زیست، درباره دلیل افزایش مصرف پلاستیک در ایران و جهان به تجارت فردا میگوید: «هنوز برای مقابله با مصرف بیش از اندازه پلاستیک کار جدیای در ایران یا حتی در دنیا صورت نگرفته است. مردم چارهای جز استفاده از ظروف پلاستیکی ندارند. تهیه ظروف گیاهان گران است. باید تولید ظروف گیاهی بیشتر شود. قرار بود در بازار سبزی و میوه روز تهران کیسههای گیاهی جایگزین پلاستیک شوند، اما از عملی و اجرایی شدن این طرح بی خبرم! پلاستیک باید به طور کلی از چرخه اصلی خرید مردم جدا بشود. یعنی نیاز است عرضه پلاستیک در فروشگاهها کاهش پیدا کند. علت اصلی استفاده بیش از حد از ظروف و کیسههای پلاستیکی، گرانی، تولید کم و کمبود تبلیغ کیسههای گیاهی است».
عمرانی درباره تأثیر قوانین در بهبود مصرف پلاستیک توضیح میدهد: «در قانون پسماند، تا جایی که من اطلاع دارم، موضوع کنترل مصرف پلاستیک قید نشده است. پلاستیک در قوانین پسماند به عنوان زباله ویژه ذکر نشده است. باید در آیین نامهها به این موضوع توجه بیشتری شود».
این استاد دانشگاه در ادامه زیانهایی که پلاستیک به طبیعت وارد میکند معتقد است: «پلاستیک بلای جان محیط زیست و به طور کلی حیات است. زمانی که در گذشته چوب و تخته و سایر مواد طبیعی برای تهیه ظروف کم شد، پلاستیک جانشین همه اینها شد، پلاستیک عنصر قابل تجزیهای نیست. ارقامی که برای زمان تجزیه پلاستیک میگویند، مثل 100 یا 500 سال، هیچکدام مستند نیستند. مسلماً زمان بسیار طولانی برای تجزیه پلاستیک لازم است. برخی از انواع پلاستیک هم اصلاً قابل تجزیه نیستند و میتوانند اثر مخرب و سوء برای زمان طولانی در طبیعت ایجاد کنند. به طور مثال اگر پلاستیک در خاک فرو رود، فرآیند رسیدن اکسیژن به ریشه گیاهان را مختل میکند یا اگر پلاستیک در دریا ریخته شود، میتواند اثرات مخربی در تعذیه جانوران آبزی داشته باشد. حتی گفته میشود بطریهای پلاستیکی که در آنها آب آشامیدنی ریخته میشوند، پس از مدتی مواد شیمیایی را به آب وارد میکنند که در دراز مدت برای سلامت بدن زیانآور است. امروزه متأسفانه در هر شهر و منطقه طبیعی از ایران که میرویم، شاهد از میان رفتن زیبایی مناظر طبیعی به خاطر وجود زبالهها و پلاستیکهای موجود در طبیعی هستیم. درباره خطرات پلاستیک در طبیعی میتوان صدها مقاله و کتاب نوشت زیرا مسأله بسیار پر اهمیتی است».
ایران با اروپا متفاوت است
چندی اتحادیه اروپا طی مصوبهای برای چند دهه مصرف پلاستیک را ممنوع اعلام کرد. عمرانی درباره اینکه آیا این نوع قوانین منع مصرف پلاستیک در کشور ما هم قابلیت اجرایی دارد یا خیر، توضیح داد: «هم قوانین و هم مردم ایران با اروپا متفاوت هستند، مدیریت پسماند در کشور ما نیاز به کار بسیار دارد. ما در حال حاضر نمیتوانیم آنچه در اروپا قابل اجرا هست را در ایران هم اجرا کنیم. کسی که با موضوع مدیریت زباله و پسماند سر و کار دارد، باید درس این موضوع را خوانده باشد. متأسفانه در برخی موارد، مدیران ما درس زباله را نخواندهاند اما عهدهدار مسائل اجرائی مدیریت پسماندها هستند. مسأله مدیریت و قانون پسماند و اینکه ما بتوانیم مصرف پلاستیک را در ایران محدود کنیم، به سادگی امکانپذیر نیست.
جهان در حال کاهش مصرف پلاستیک است
منیره مجلسی، استاد رشته بهداشت و محیط زیست دانشگاه شهید بهشتی، درباره دلیل افزایش مصرف پلاستیک در ایران و جهان به تجارت فردا توضیح داد: «نمیتوان گفت افزایش پلاستیک در جهان اتفاق میافتد چون در حال حاضر شاهد هستیم در بسیاری از کشورهای دنیا مصرف پلاستیک را کاهش دادهاند. مثلاً در فروشگاهها دیگر اجازه نمیدهند که خرید با کیسه پلاستیک صورت بگیرد و کیسههای پارچهای را جایگزین کردهاند یا اصلاً خودشان به مشتریها کیسه پلاستیکی ارائه نمیدهند. البته در ایران هم نسبت به گذشته برای این موضوع تلاشهایی شده است. ولی هنوز ما نتوانستهایم چندان مصرف پلاستیک را کاهش دهیم. جمعیت رو به افزایش است و به همین دلیل تقاضا هم بیشتر شده و همچنین دیگر مثل گذشته نیست که افراد اجناس را فلهای خریداری کنند بلکه اجناس در بستهبندی کالاهای پلاستیکی و پلیمری ارائه میشود. اگر ما بخواهیم مصرف پلاستیک را کاهش دهیم، باید وضعیت بسته بندی کالاها تغییر دهیم. باید تبلیغ و تشویق کنیم که تولید کنندههای پلاستیکهای دوستدار محیط زیست و فسادپذیر بسازند یا باید برنامههای کشورها و شهرها به گونهای باشد که انگیزه برای بازیافت در مردم ایجاد شود. در خیلی از کشورهای اروپایی این فرهنگ جداسازی پلاستیکها از سایر زبالههای فسادپذیر خانگی، کاملاً در میان مردم جا افتاده است. نه تنها در خانهها بلکه در مراکز تجاری و رستورانها هم این موضوع اتفاق میافتد. بنابراین نیاز به آموزش مردم در نحوه استفاده از پلاستیک و آگاه کردن آنها از مضرات پلاستیک برای محیط زیست است. البته از طرفی هم نیاز است پلاستیکهای تجزیهپذیر مقاومتری تولید شود تا مشتریها بیشتر برای استفاده از این نوع پلاستیکها ترغیب شوند. اگر پلاستیکهای دوستدار محیط زیست، مقاومت لازم را نداشته باشند و به راحتی پاره شوند، بنابراین مشتریها تمایل زیادی برای استفاده از این نوع پلاستیک نخواهد داشت».
مجلسی به اهمیت نقش مردم در کاهش استفاده از کیسههای پلاستیکی اشاره میکند و میگوید: «زمانی که فروشندگان کیسه پلاستیکی به مشتریها ارائه نکنند، مشتریها مجبور هستند که از کیف و زنبیل خرید خودشان برای حمل اجناس استفاده کنند و به همین دلیل هم دیگر این همه ریخت و پاش در مصرف پلاستیک صورت نمیگیرد. اما ما شاهد هستیم که در فروشگاهها هر کدام اجناس را در یک پلاستیک جداگانه به مشتریها ارائه میکنند. در گذشته، شیر و نوشابه را در بطریهای شیشهای که قابلیت چند بار مصرف بودن را داشتند به مردم میدادند. اما امروزه این محصولات همگی در بطریهای پلاستیکی عرضه میشوند. در برخی کشورها برنامههای تشویقی برای کاهش مصرف پلاستیک برای مردم ترتیب میدهند. مثلاً به مردم میگویند اگر فرضاً پنج تا شیشه نوشابه خالی را به مراکز بازیافت تحویل بدهند، یک شیشه نوشابه پر مجانی هدیه میگیرند. امروزه در ایران مشتریها پول زیادتری بابت هزینه بستهبندی پلاستیکی کالاها خرج میکنند. یعنی به نوعی مردم از هر نظر به خاطر این بستهبندیهای پلاستیکی متضرر میشوند. هر چقدر هم که بستهبندیهای اجناس شکیلتر باشند، مردم پول بیشتری برای آنها هزینه میکنند. خیلی از بستهبندیهای کالاها را برای جلب توجه مشتری رنگآمیزی میکنند که خود این رنگهایی که روی پلاستیکها به کار میبرند هم برای محیط زیست مضر است».
جریمه برای ریختن زباله پلاستیکی
دکتر مجلسی درباره تاثیر قوانین بر کاهش مصرف پلاستیک گفت: «اگر جوانی فقط بر روی کاغذ باشد، خاصیت بازدارندگی ندارند. اما اگر قوانین را اجرا کنند مثلاً جرایمی برای ریختن زباله پلاستیکی در طبیعت برای مردم در نظر بگیرند که البته نوعی فرهنگسازی هم به دنبال خودش داشته باشد، موثر خواهد بود. الان در مناطق مختلف شهری و خارج شهری شاهد ریخته شدن مقدار زیادی زباله پلاستیکی هستیم، سواحل شمال ایران یا جنگلهای آکنده از زبالههای پلاستیکی هستند که به وسیله گردشگریها در آنجا ریخته شدهاند. متاسفانه خیلی از مردم استفاده از ظروف یکبار مصرف را برای خودشان یک ارزش تلقی میکنند و حتی در مهمانیها، پیکنیکها و ...، از سفرهها، بشقابها و قاشق و چنگالهای یکبار مصرف استفاده میکنند. این جور عادتها باعث مطرود شوند و اجازه ندهند که به صورت یک ارزش دربیایند. البته برخی مواقع استفاده از ظروف یکبارمصرف اجتناب ناپذیر است و به همین جهت باید جنس این ظروف تغییر کند. مثلاً در مراسم مختلف که غذاهای نذری در ظروف یکبار مصرف عرضه میشوند، بهتر است جنس این ظروف یکبار مصرف و پلاستیکهای تجزیهپذیر تغییر کند. یا در کنار این موضوع باید فرهنگسازی بشود که مردم بعد از استفاده از این ظروف یکبار مصرف، آنها را به مراکز بازیافت تحویل بدهند. راهکارها برای کاهش مصرف پلاستیک بسیار زیاد است اما نیاز به عزم همگانی برای اجرایی شدن این راهکارها برای کاهش مصرف پلاستیک داریم».
این استاد دانشگاه در ادامه افزود: «متاسفانه برای مدیریت پسماندها و زبالههای تجزیهپذیر هم فکر چندانی صورت نگرفته است. با این زبالهها را در جنگلها دفن می کنند یا در دریا ریخته میشود و بدون دفع بهداشتی، زبالههای تجزیه پذیر را هم وارد محیط زیست میکنیم».
مجلسی در خصوص اینکه آیا مصوبه اتحادیه اروپا برای ممنوعیت مصرف پلاستیک در ایران هم قابلیت اجرایی دارد، گفت: «شاید ما در خیلی از مواقع فرهنگی غنیتری نسبت به اروپاییها داشته باشیم. اما قوانین ما باید اجرایی بشوند. قوانین روی کاغذ به خودی خود تأثیری ندارد. ما قوانین محکمی برای تولیدکنندگان مواد زائد یا تفکیک زبالهها از مبدا داریم؛ اما این قوانین اجرا نمیشوند، بنابراین چه سودی میتوانند داشته باشند؟! زمان مدیریت سرکار خانم ابتکار در سازمان محیط زیست، ما تلاش کردیم تا مبلغ سی هزار تومان جریمه برای کسانی که زباله در طبیعت میریزند مقرر شود. اما ضامن اجرایی نداشت. اگر تمام اقشار مردم متحد بشوند و مخصوصاً برای کودکان فرهنگسازی شود، شاید بتوان جلوی این مصرف و ریخت و پاش بیرویه پلاستیک را گرفت. به هر حال ما مجبوریم این کار را بکنیم و تا دیر نشده و صدمات جدی تری به محیط زیست وارد نشده، ما باید این کار را بکنیم».
فعال محیط زیست کیست؟
جورج مونبیو جستارنویس روزنامه گاردین میگوید: «دفاع از سیاره یعنی تغییر دنیا، با آشغال جمع کردن از ساحل، محیط زیست نجات پیدا نمیکند. بیشتر از نود درصد زبالههایی که در محیط زیست رها میشوند، محصول فعالیت صنایع بزرگ است، نه افراد، برخی از کارشناسان محیط زیست معتقدند: مشکل فقط پلاستیک نیست. مشکل فرهنگ تودهای یکبار مصرفی است. حرص و آز بشر یک آفت زیست محیطی جدی است که نیاز به عزم همگانی برای مقابله و کنترل آن دارد».
تحلیل این روزنامهنگار اگرچه مبتنی بر فعالیت دولتهاست اما بیتردید دولتها با مردمانی طرف هستند که نیازمند آموزش و فرهنگسازی هستند. او البته در بخشی از مقالهای که درباره اهمیت مبارزه با مصرف پلاستیک نوشته تصریح کرده: «فعال محیط زیست کیست؟ کسی که پلاستیک به دست میرود توی ساحل و جنگل، و آشغال جمع میکند؟ یا یا فردی که از خانه با خودش ظرف به بازار میبرد تا از پلاستیک استفاده نکند؟ یا آنکه دائماً به مردم درباره خطرات زیست محیطی هشدار میدهد؟ اگر بدانیم بیشتر از ۹۰ درصد از زبالههایی که در محیط زیست رها میشوند محصول فعالیت صنایع بزرگ است، نه افراد، احتمالاً الگویمان مبارزه با آلودگی کره زمین تغییر میکند. پرسش درست این است که چگونه باید زندگی کنیم؟ گویا تفکر نظاممند رو به انقراض است. ما با مشکلی ساختاری روبروییم: نظامی سیاسی که در جنگ منافع تجاری است و نظام اقتصادی که در پی رشد بی انتهاست».
منبع : تجارت فردا
دیدگاه تان را بنویسید