روایت سرزمین هفت هزارساله
| قوم لک یکی از اقوام قدیمی است که زیستگاه تاریخی آن مناطق بین استانهای همدان، کرمانشاه، ایلام و لرستان بوده و به لکستان معروف است. لکها به گویشی ویژه به نام گویش لکی صحبت میکنند که گویشی مرکب از گویشهای لری، جافی و کلهری است و همچنین چند قوم نزدیک به لکها نیز به گویشی شبیه به این تکلم میکنند.
۵۵آنلاین :
قوم لک یکی از اقوام قدیمی است که زیستگاه تاریخی آن مناطق بین استانهای همدان، کرمانشاه، ایلام و لرستان بوده و به لکستان معروف است. لکها به گویشی ویژه به نام گویش لکی صحبت میکنند که گویشی مرکب از گویشهای لری، جافی و کلهری است و همچنین چند قوم نزدیک به لکها نیز به گویشی شبیه به این تکلم میکنند. نام قوم لک در گذشتههای بسیار دور نیز دیده میشود و به دلایلی از جمله فعالیتهایشان بر ضد حکومتهای گذشته، تحرکات آنها در مناطق اطراف لکستان، دامداری، تغییر و تحولات حکومتی در مناطق وسیعی پراکنده شدهاند، همچنین به وسیله حکومت عثمانی و سلسلههای حاکم بر ایران و به ویژه حکومتهای صفویه و قاجاریه بسیاری از آنها آواره شده اند. همچنین کریم خان زند در دوران حکومت خود بخشی از قوم لک و به ویژه خانوادههای سربازانش را به مناطق جنوبی ایران فرستاد، به همین دلیل قوم لک را میتوان در بیشتر مناطق ایران و دیگر مناطق کردنشین کشورهای همسایه و چند منطقه در جنوب آنکارا مشاهده کرد. بررسی و نوشتن داستان چگونگی پراکنده شدن این قوم نیازمند پژوهشی میدانی و تحقیقی کامل و مفصل است. پژوهشی در این حد نیز نیازمند کار گروهی و حمایتهای مادی و معنوی دولت است و در غیر این صورت نمیتوان انتظار نتایجی مطلوب را در این زمینه داشت. همچنین تحقیق درباره ریشه، گویش ، آيین و فرهنگ قوم لک نیز نیازمند آگاهی کامل از تاریخ اقوام ایرانی و اقوام قدیمیکُرد و آیینهایی نظیر میترایی، زرتشتی، مانوی، مزدکی و همچنین آگاهی از زبانهایی نظیر پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی است. به همین دلیل تا امروز کتابی جامع درباره این قوم به چاپ نرسیده است که همه زمینهها را شامل شود و بتواند اطلاعاتی جامع را در این زمینه ارائه کند.
زیستگاه قوم لک و زبان آنها
کلمه لک از نظر لغوی به معنی ۱۰۰هزار است، شاید در آن دوران این قوم ۱۰۰هزار سرباز داشته، یا جمعیت این قوم ۱۰۰هزار نفر بوده است و به همین دلیل به این نام مشهور شده اند اما امروز برخی از لکهای لکستان میگویند ما هم لر هستیم و هم کرد، یعنی حرف «ل» را برگرفته از لر و حرف «ک» را نیز برگرفته از کرد میدانند، اما منظور آنها از کرد «کلهر و جاف» است که نزدیکی بیشتری با آنها دارند، البته منظور آنها جدا کردن لر از کرد نیست. دلیل دیگر نیز بیشتر به زیستگاه آنان برمیگردد که در بین استانهای ایلام، کرمانشاه و لرستان قرار گرفته است و همچون زیستگاه آنان گویش آنها نیز گویشی مرکب از گویشهای کلهری و لری و جافی است. لکها به آسانی هر سه گویش را میفهمند و لر و کلهر و جاف هم به آسانی قادر به فهم گویش لکی هستند. به طور کلی اغلب لکهای لکستان خود را کرد میدانند و به گویش لکی تکلم میکنند، همچنین چند قوم از اقوام اطراف آنها نیز قادر به تکلم به گویش لکی هستند، اما بیشتر لکهایی که از لکستان دور شده اند به گویشهای دیگر تکلم میکنند. لکهای ساکن در میان قشقاییها به زبان ترکی، بخشی از لکهای ساکن استان فارس و کرمان به زبان فارسی و لکهای ساکن جنوب آنکارا نیز به زبان ترکی تکلم میکنند. پروفسور رودیگر اشمیت در کتاب راهنمای زبانهای ایرانی لکی را یک زبان کردی معرفی میکند. ویلیام فرالی لکی را شاخهای از زبان لری میداند. برخی زبانشناسان لکی را در شاخه گویشهای جنوبی کردی طبقهبندی میکنند. اتنولوگ آن را یک زیرشاخه چهارم کردی طبقهبندی میکند. بعد از تحقیقات اسکار مان و کارل هادانک همه زبان شناسان و برخی از دانشمندان دیگر زبان لکی را درشاخه شمال غربی زبانهای ایرانی قرار دادند اما به تازگی برخی از زبانشناسان بر اساس یک رویکرد علمی جدید که آغاز کردهاند بهطور کلی در مورد این شیوه طبقه بندی شک دارند. اسکار مان معتقد بود لکی تفاوتهایی با سایر گویشهای کردی دارد اما از لری نیز جداست، بنابراین در دستهبندی وی لکی به عنوان یک دسته جدا از گویشهای جنوبی زبان کردی دستهبندی شدهاست. محمد دبیرمقدم در کتاب ردهشناسی زبانهای ایرانی لکی را به عنوان زبانی مستقل طبقهبندی کردهاست. وی در این پژوهش بر لهجه دلفان و کوهدشت متمرکز بودهاست.
طایفه و خانوادهها
لکهای لکستان امروز ترکیبی از طوایفی مانند مافی، باجلان، ترخان، سلسله، دلفان و زند هستند. شیخ محمد مردوخی میگوید: معنای لک ۱۰۰هزار است و از این طوایف تشکیل شده است: سلسله، لاله، دلفان، ترهان و دالوند که در خانقین، خرم آباد، الشتر و کلیایی، همدان، اصفهان، دولت آباد، سلطان آباد، اسفندآباد و لیلاخ سنندج، قضای سلماس و شیراز سکونت دارند. ژنرال سر پرسی سایکس درباره این قوم میگوید: بخشی از لکها در سال۱۲۷۹ شمسی(۱۹۰۰ میلادی) از جیرفت به سمت گیسکان میروند که ییلاق و قشلاق دارد. طوایف لک عبارتند از درمریدی، گوالی، لیاسی، میرزایی، یارغایی، خواجه دایی، زردشتی، شهسوار، تهرانی، درویشی، تمرادی، سهرابی، خرو، زرایی، چارچی و گداری. کتاب آمار ایران در سال۱۳۶۱ شمسی لک را به این طوایف تقسیم میکند: سرگداری، کوچک خانی، مهنی، سلطان شیخ و عرب سلنار. طایفه جمور یا جمیر بزرگترین طایفه کوچنده این قوم است که در مناطقی بین کرمانشاه و همدان سکونت دارد. بخشی از این قوم در مهران و دهلران و خوزستان سکونت دارند و در تابستانها نیز به سمت کوهستانهای کرمانشاه و همدان کوچ میکنند. بخشی دیگر از قوم جمور در شمال خانقین سکونت دارند، حکومت عراق نام قوم جمور را به قوم «جبور» عربی تغییر داده بود در حالی که جمور از لغت «گمو» به معنای سیار (کوچنده) گرفته شده است. به احتمالی بسیار قوی لکهای ساکن در استانهای کرکوک، سلیمانیه، اربیل و موصل هم از طایفه جمور باشند. طایفه جمور در کردستان شرقی از بخشهای زیر تشکیل شده است: عبدلی، گومه ای، به رازی و شاهی. جیمز موریتی جهانگرد انگلیسی که در سال۱۸۱۰ میلادی از ایران دیدن کرده است، میگوید: لک در سراسر ایران پراکنده شده است و طایفه ای بزرگ است و از چند بخش تشکیل شده است. در اصل ایرانی اند و خود را کرد میدانند، نویسنده در ادامه میگوید که لکهای کرمان در سال۱۰۵۰ قمری از بندرعباس به این منطقه آمده اند. وزیری نیز میگوید در منطقه برنجان کوهستانی، چندین نام جغرافیایی دیده میشود که دربردارنده عنوان لک هستند که متعلق به لکهاست. در ادامه اینگونه درباره طوایف لک ساکن در این منطقه میگوید: درمریدی، گودالی، میرازیی، خواجه، زروسی، شهسواری، تهرانی، درویشی، غزاوی خدر. در سال۱۲۷۹ سر پرسی سایکس میگوید: گیسکان منطقهای کوهستانی است که قوم لک در آن ساکنند. اکبر وقایع نگار میگوید: بیشتر لکهای لکستان در کلیایی و کرمان و استان کردستان ساکناند و شماری از لکها نیز به اجبار در اصفهان سکونت داده شدهاند. آیت محمدی کلهر میگوید: هداوند یکی از طوایف بزرگ قوم لک است که همراه با کریم خان زند به شیراز رفته اند. پس از به روی کار آمدن قاجارها به دستور آقا محمد خان قاجار لکها به مناطقی چون اطراف تهران، دماوند، ورامین، لار، توچال و بخش ایوانکی، روستاهای سنگاب و کرسی علیا، کرسی سفلی و چنداب منتقل شدند. شماری از آنها نیز در ساوه و زرند و قزوین ساکن شدند. لک هداوند در شهرستان ایوانکی استان سمنان از سه طایفه اصلی سیرس، خانی و میرزایی تشکیل شدهاند و در مجموع بالغ بر ۴۲طایفه را شامل میشوند. همچنین آقا محمدخان قاجار شماری از لکها را به کلاردشت مازندران منتقل کرد. ژوکوفسکی میگوید: لک یکی از اقوام «تلخ دشت» است که در سال ۱۸۸۵ به آنجا منتقل شده اند، لکها به گویشی نزدیک به گویش هورامیتکلم میکنند. تلخ دشت در جنوب غربی شیراز واقع شده است. ژوکوفسکی در بخش چهارکتابش میگوید: لکهای طایفه جاویدی ممسنی به گویش لری ممسنی سخن میگویند، همچنین میگوید طایفه دیگری از لکها به نام لک زندی در میان ممسنیها دیده میشود که بخشی از آنان در شیراز ساکن اند. در اینجا اشارهای به زبان یا گویش لکهای زندی نشده است. د. جمشید صداقت کیش در کتاب کردان پارس و کرمان از لکهای ساکن میان قشقاییان سخن به میان آورده و میگوید: امروز در طایفه کشکولی قشقایی خانوادههایی ساکن اند که به لک مشهورند و به زبان ترکی تکلم میکنند اما میدانند که در اصل کرد هستند. بخشی از لکهای استان کردستان نیز در دوران کریم خان زند در این منطقه ساکن شده اند و بیشتر آنها در اسفندآباد و منطقه برزاب ساکن بوده و به کار کشاورزی مشغولند. لکها همچنین در مناطقی از کردستان ترکیه ساکناند که عبارتند از: قاره مان، کونیا، آسکی شهر، نیغده، قیصری، مرشف جوروم، ویرشهر، جوقراوادنه. لکهای ترکیه به زبان ترکی تکلم میکنند. احتمال میرود که توسط دولت عثمانی به این منطقه منتقل شده باشند. لکها در کردستان جنوبی هم در مناطقی از استان دیاله تا استان موصل دیده میشوند و در مناطقی از خورماتو، داقون، خانقین، کرکوک، چند روستای نزدیک به تقتق و در سراسر دشت اربیل پراکنده اند و از بستوره تا قراج چند روستای مستقل در این دشت متعلق به لکهاست که عبارتند از: جدید لک، آو دلوک، دوشیوان و حوشترالوکی قراج و چند روستای دیگر. همچنین در غرب موسل و در چند روستای شبک ساکن اند و به گویش شبکی تکلم میکنند.
نظریه کردیتبار
دانشنامه جهان اسلام مردم لک را کرد تبار معرفی میکند. لکها جنوبیترین گروه از طوایف کرد ایران هستند. حمدا...مستوفی درقرن هفتم اعتقاد داشته که طوایف لک ازکردستان سوریه کنونی کوچ کردهاند واین نظریه را میتوان به علت شباهت زبان لکی اصیل با هورامی و کرمانجی تصدیق کرد. در شرفنامه شرف خان بدلیسی (تاریخنویس کُرد) لکها به عنوان قبیلهای از کردها معرفی شدهاست. ولادیمیر مینورسکی معتقد است لکها قبایلی از کردها بودهاند که به سکونتگاه فعلی خود کوچ کرده و بر اثر همزیستی با مردمان بومی فرآیند ادغام فرهنگی و قومی میان لکها و بومیان صورت گرفتهاست. از این نظر در بسیاری از مواقع لکها با همسایگان خود به خصوص در جنوب و به خصوص با لرها اشتباه گرفته میشوند. این در حالی است که زبان لکی با لری متفاوت است. برخی از مسافرانی که از لرستان دیدن کردهاند در توصیف لکها و لرها، لکها را با قد بلند معرفی میکنند و اینکه چنین دیدگاهی بتواند از نظر فیزیولوژیکی و دلیلی بر مهاجر بودن لکها باشد بهطور کامل مورد تایید نیست. در جدول مقاله عشایر دانشنامه ایرانیکا به ترکیب بندی قومی و برخی از نظریات محققان بزرگ جهان در مورد تخمین جمعیتی ایلات ایران در قرن نوزدهم اشاره میکند که در آن محققان بزرگی مانند لرد کرزن، زولتاریو، شیندلر و... لکها را در مجموعه کردها و جدا از لرها آوردهاند. هنری راولینسون میگوید: گروه زیادی از کردها در لرستان زندگی میکنند، این طوایف لک بیشتر در شمال لرستان هستند. دهخدا در مورد لکها میگوید:کردهای لکی در لرستان ساکن و خوش هیکل و تنومندند. رنگ آنها گندمی و مویشان سیاه یا خرمایی تیره است. درکتاب دانشنامه جهان اسلام آمدهاست که در لرستان قدیم برخی اقوام کرد (قبایل لک درشمال وهمچنین فیلیها وایل محکی) زندگی میکنند.
نظریه لریتبار
در گزارشی که برای دولت قاجار در سال۱۲۱۵ شمسی به منظور سنجیدن درآمد و مالیات قوای نظامی منطقهای جمعآوری شده، ایلات ایران را در دو گروه طبقهبندی کردند، گروه ایرانیتبار و گروه غیرایرانی که گروه ایرانی را به دو بخش تقسیم کرده شامل عشایر کرد و عشایر لر و بخش اول که شامل عشایر لر است به چهار بخش مردم لک یا طایفه زند و بختیاری و ممسنی و فیلی تقسیم میشود. عشایر فیلی در نزدیکی خرمآباد که بخشهایی از آن بهطور فصلی به جایی با فاصله سه روز پیادهروی تا بغداد مهاجرت کردند. زینالعابدین شیروانی نویسنده کتاب تاریخی بستانالسیاحه در سده نوزدهم، لکها به عنوان یکی از ایلهای لر مینامد. در دوران معاصر نیز ح. ایزدپناه نویسنده فرهنگ لکی، کرد دانستن لکها را یک «سوءتفاهم» و ناشی از استفاده واژه کرد از قدیم در معنی مردمان کوچنشین ایرانیتبار در سراسر منطقه میداند. اسکندر بیک ترکمان مورخ دوران صفویه در جلد اول کتاب عالم آرای عباسی لکها را لر و مناطق لکنشین را جزو لرستان و لر کوچک ذکر میکند، او مینویسد: مجملآ طوایف لر کوچک که در ولایت خرمآباد، خاوه، الشتر، صدمره و هندمین اقامت دارند از قدیمالایام به تشیع فطری و ولای اهل بیت و طیبین و طاهرین موصوفند و مولف نزهت القلوب به شرح قصبات و مواضع لر کوچک را به تفصیل مرقوم نساخته آنچه معلوم ذره حقیر گشته ولایت مذکور بر جانب جنوبی عراق (ناحیهای در مرکز ایران) واقع شده عرض آن یک طرف به ولایت همدان و قلمرو علیشکر متصل و طرف دیگر به الکاي خوزستان پیوسته طول آن از قصبه بروجرد تا بغداد و سایر محال عراق عرب قریب یکصد فرسخ است.
در این کتاب مناطق اصلی لکنشین یعنی الشتر و خاوه که همان دلفان است از طوایف لر کوچک دانسته شده و با حدودی که برای ولایت لر کوچک مشخص شده یعنی از همدان تا خوزستان و از بروجرد تا بغداد؛ همه مناطق لک نشین جزو لر کوچک دانسته شدهاند. میرزا محمد حسین مستوفی در رساله آمار مالی و نظامی ایران در سال۱۱۲۸ در دوره صفویه، قوم لر را ایرانیالاصل دانسته و آنها را مشتمل بر چهار طایفه میداند: فیلی، لک، بختیاری و ممسنی. حمید ایزدپناه ادیب، شاعر و نویسنده لر تبار در کتاب فرهنگ لری مینویسد: در لرستان دو گویش لکی در شمال و لری فیلی در جنوب، شرق و غرب تکلم میشود. وی لکی را یکی از گویشهای اصلی قوم لر میداند. او معتقد است که لکی با لری فیلی زمینههای دستور زبانی و واژههای مشترک زیاد دارد و تفاوت آنها تنها آوایی است. به نظر وی زبان لکی، زبان ادبی لری است. ایرج کاظمی دلفانی ادیب و نویسنده لرستانی که خود از لکزبانان دلفان است در کتاب مشاهیر لر گویش لکی را یکی از گویشهای مردمان لر زبان معرفی میکند. سیامک موسوی در کتاب سوگسرایی و سوگخوانی در لرستان در تقسیمبندی زبان و گویش لرها مینویسد: لرها به گویش عمده لری، لکی و بختیاری صحبت میکنند. سکندر اماناللهی نویسنده و انسانشناس، در کتاب قوم لر مینویسد: گویش لکی جزو لری است که با گویشهای هورامی و کردی جنوبی همبستگی زیادی دارد. رحیمی عثمانوندی که خود از لکهای هلشیِ(فیروزآباد) کرمانشاه است. در کتاب بومیان دره مهرگان مینویسد: لکها در فرهنگ و منشهای تباری با لر همانند و در تمام وجوه اعتقادی و کنشهای فرهنگی و بومی با یکدیگر همسان و همانندند و تنها از حیث گویش تفاوتهایی با هم دارند. علیمردان عسگری عالم مولف کتابهای ادبیات شفاهی قوم لر و فرهنگ واژگان لری که خود از لکهای الشتر است لکها را شاخهای از قوم لر دانسته و مدعیاست پیشتاز عرصه شعر و ادب در غرب کشور هستند. وی واژههای لکی و فیلی را تحت عنوان فرهنگ واژگان لری گردآوری کردهاست و قسمت عمدهای از کتاب ادبیات شفاهی لر زبانان را به ادبیات لکی اختصاص دادهاست. ملا منوچهر کولیوند شاعر لک در شعری به این مضمون خود را لر معرفی میکند: «گفت کی لر بچه گر من در برویت واکنم/ در بر اهل نهاوند خویش را رسوا کنم» کتاب شاهنامه لکی که به دستور رستم شاه عباسی اتابک لرستان سروده شدهاست این نظریه که لکها در زمان صفویه به درون خاک لرستان مهاجرت کردهاند را مورد تردید قرار میدهد. اسفندیار غنضفری امرایی، گردآورنده دیوان ملا پریشان، معتقد است که ملا پریشان لرستانی شاعر لک که در قرن هشتم هجری میزیسته در این بیت خود را لر معرفی میکند: «ژَ الوار کوه حق پیدا میو/ یا من فی الجبال خزائنه»
پیشینه ورود لکها به دشت اربیل
حدود ۲۰۰سال پیش شمار زیادی از لکها در محله تپه کرکوک ساکن شدند، حکومت عثمانی به بهانه راهزنی و دزدی از کاروانها و ژاندارم عثمانی در تنگههای سیکانی به آنها دستور داد که کرکوک را ترک کنند، شب اول پس از دستور حکومت عثمانی بخشی از آنان به منطقه تق تق کوچ میکنند و چند روستا را آباد میکنند که عبارتند از قشقه، خورخور، آومار و چند روستای دیگر. بقیه نیز شب بعد کوچ میکنند و به دشت اربیل میآیند و آنها نیز چند روستا را آباد میکنند که برخی از آنها عبارتند از دوشیوان، آودلوک، اصحاب لک و بعدها در سراسر دشت پراکنده میشوند و از این طوایف تشکیل شدهاند ابراهیمی، اسماعیلی، خمان و جردیسی.
پوشش مردم لک
لباس سنتی لکی برگرفته از فرهنگ، دین و... مردمان لک در گذشته و حال است؛ و از نمادهای مهم مردم لک است. کاربرد این پوشاک در بین مردم لک به قدری فراگیر بودهاست که اشعاری هم به این مضمون سرودهاند.
این لباس بر حسب شغل و فصلهای سال و سن افراد دچار دگرگونی میشود. لکها در مناطق غربی و شمالی استان لرستان، شرق استان کرمانشاه، جنوب شرقی استان ایلام و جنوب و شرق استان همدان وهمچنین بخشهایی از عراق ساکن هستند. لغتنامه دهخدا لکها را ساکن کرمانشاه، همدان، اصفهان و کردستان معرفی میکند. دانشنامه ایرانیکا در مقاله عشایر ایران سکونتگاه لکها را عراق عجم در مناطق کوهستانی غرب و جنوب غرب ایران معرفی میکند. ایرانیکا در ادامه منطقه بخش طرهان، شهرستان کوهدشت، بخشهایی از شهرستان خرمآباد و مناطق بین رودخانه کشکان و سیمره را به عنوان سکونتگاه مردم لک معرفی میکند. دانشنامه جهان اسلام در توصیف سکونتگاه مردم لک شهرستان دلفان، شهرستان سلسله بخش طرهان، منطقه بالاگریوه، شهرستان خرمآباد و بهطور کلی غرب و شمال غربی استان لرستان را سکونتگاه مردم لک معرفی میکند. سازمان امور عشایری ایران سرزمین محل سکونت مردم لک را اینگونه توصیف میکند: ایلات و طوایف لک در شمال و شمال غربی لرستان سکونت دارند و سرزمین لک نشین به صورت خط منحنی در درههای رودخانه سیمره میان بروجرد، نهاوند، خرمآباد، کرمانشاه و ایلام قرار گرفتهاست. در تاریخهای گذشتگان از جمله تاریخ گزیده نوشته حمدا... مستوفی از 16 ولایت به عنوان کردستان یاد شدهاست. حمدا...مستوفی در سال ۷۴۰ هجری نخستین کسی بود که اسم کردستان و 16 ولایت آن را آوردهاست: «کردستان و آن 16 ولایت است و حدودش به ولایات عرب و خوزستان و عراق عجم و آذربایجان و دیاربکر پیوستهاست. آلانی، الیشتر، بهار، خفتیان، دربند، تاج خاتون، دربند رنگی، دزبیل، دینور، سلطان آباد، چمچمال، شهر زور، کرمانشاه (قرمیسین) هرسین، وسطام».
صنایع دستی مردم لک
سیاه چادر بافی عشایر: سیاهچادر که در زبان لکی، «داووار» یا «ساه ما» گفته میشود و قدمت آن به هزارههای قبل از میلاد بر میگردد. سیاه چادر نوعی چادر است که از موی بز سیاه و توسط زنان عشایر بافته میشود. عشایر در کوچهای ییلاق و قشلاق برای اقامت خود معمولا در زیر این سیاه چادرها زندگی و استراحت میکنند. گلیم بافی: از جمله معروفترین مناطق گلیمبافی شهرستان هرسین است که گلیمهای آن شهرت فراوانی دارد. گلیم دست بافتهای ساده از تار پنبه یا پشم است که معمولا از پشم حیوانات اهلی بر دار افراشته بافته میشود که هر منطقه طرح مختص به خود را داراست و عموما به عنوان فرش کاربرد داشتهاست. ممکن است بافت گلیم با تغییراتی کاربردهای دیگری غیر از فرش در بین عشایر داشته باشد: از جمله نمک دان، جل اسب، نوار چادر.
منبع : قانون
معنی کلمه لک
لکه پارچه، کهنه پارچه، لته، پاره، تکه پاره، باطل، بیهوده، پوچ، یاوه، ابله، احمق، صدهزار، خسیس، لئیم، پیس، خال، داغ، نشان، آسیب، فساد، لهیدگی
صد هزار یک معنی هندی است