ارسال به دیگران پرینت

تولید آرزو و کاهش تاب آوری جامعه

| آیا می توان اقتصاد به زبان ساده به مردم آموزش داد و مفاهیم پیچیده اقتصاد را تا حد عامه پایین آورد؟ پاسخ علی اصغر سعیدی به این پرسش منفی است.

تولید آرزو و کاهش تاب آوری جامعه

۵۵آنلاین :

آیا می­توان اقتصاد به زبان ساده به مردم آموزش داد و مفاهیم پیچیده اقتصاد را تا حد عامه پایین آورد؟ پاسخ علی­اصغر سعیدی به این پرسش منفی است. او می­گوید در علم اقتصاد برخلاف جامعه­شناسی نیازی به ساده­سازی مفاهیم نیست. او مثال بازار ارز را می­زند و می­گوید توضیح ریشه­های جهش نرخ ارز و تأثیر هجوم مرد به این بازار احتمالاً بر رفتار عمده اندکی تأثیر بگذارد. در موارد بسیاری توضیح مشکلات نه تنها مشکل را حل نمی­کند که کار را دشوارتر می­کند. اما چرا او به آموزش اقتصاد به زبان ساده روی آورده؟ استاد دانشگاه تهران می­گوید احمدی­نژاد می­خواهد نشان دهد مشکلات اقتصاد راهکار دارد و راهکارش ساده است. اما دولت فعلی توان حل آن را ندارد. او می­گوید هدف احمدی­نژاد از این آموزش­ها هر چه باشد، تبعاتش برای جامعه ناگوار است. چرا که هم تاب­آوری جامعه را کاهش می­دهد و هم در جامعه انتظار و آرزو ایجاد می­کند. سعیدی به جزوه اقتصاد به زبان ساده محمود عسکری­زاده و تبعات آن اشاره می­کند و می­گوید: تفکری که عسکری­زاده در جزوه­اش داشت بعد از انقلاب در میان چپگرایان جا افتاده و تبعاتی مثل مصادره، اموال یا ترور داشت. ناآرامی­هایی که در عرصه کارگری اتفاق افتاد و اقتصاد بعد از انقلاب را فلج کردند. بیشتر ناشی از این شعار بود که بهترین مدیران، کارگران هستند.

محمود احمدی­نژاد اخیراً ویدئوهای منتشر کرده و در آن اقتصاد را به زبان ساده آموزش می­دهد. عنوانی که او برای این ویدئو منتشر کرده یادآور کتابی است که دهه 40 توسط محمود عسکری­زاده، عضو سازمان مجاهدین خلق منتشر شد. آیا می­توان هیچ نقطه اشتراکی میان این دو یافت؟

بله، اتفاقاً نقاط مشترک میان این دو زیاد است. اولین نقطه اشتراک این است که هیچ کدام از این دو فرد اقتصاددان نیستند اما می­خواهند اقتصاد را به زبان ساده برای مردم توضیح دهند. پاشنه آشیل این اقدام هم ساده­سازی مباحث اقتصادی است. یعنی دو نفری که اقتصاددان نیستند می­خواهند اقتصاد را تا سطح فهم عامه تقلیل دهند. اما هیچ متخصص اقتصادی نمی­تواند اقتصاد را به فهم عمومی تقلیل دهد، چون اقتصاد را نمی­شود تا سطح فهم عامه پایین آورد. ما در جامعه­شناسی این کار را انجام می­دهیم. یعنی در علوم اجتماعی مجبوریم بحث­ها را تا سطح فهم عمومی (Common Sense) تقلیل دهیم تا هم مردم آگاهانه­تر به مسائل اجتماعی نگاه کنند و هم بدانیم مردم نسبت به مسائل اجتماعی چگونه فکر می­کنند و از همین روش برای نظریه­سازی استفاده می­کنیم. اما برخلاف جامعه­شناسی در علومی مانند علوم مهندسی و طبیعی و اقتصاد مدرن نمی­توان این ساده­سازی را انجام داد. احمدی­نژاد و عسکری­زاده سعی می­کنند اقتصاد را تا حد فهم عامه پایین بیاورند. اما می­خواهند چه بهره­ای از آن ببرند آیا می­خواهند این فهم را به سمت نظریه­پردازی ببرند؟ البته هر دو آنها می­خواهند تغییر انجام دهند. عسکری­زاده براساس اندیشه مارکس می­خواهد جامعه را براساس ساختار ذهنی که در این کتاب ترسیم می­کند عوض کند و آقای احمدی­نژاد هم می­خواهد دولت را عوض کند. به نظر می­رسد که این دو، مکاتب فکری متفاوتی دارند اما هر دو در اصل یک کار را انجام می­دهند.

■ اهدافی که برای آموزش اقتصاد به زبان ساده دارند چقدر به هم نزدیک است؟

زمانی که رساله عسکری­زاده تدوین شد، هدفش آشنایی انحصاری سازمان مجاهدین با دیدگاه­های اقتصادی با چشم­انداز کاملاً ایدئولوژیک و انقلابی، مانند مارکس، بود. او می­خواست اعضای سازمان با این دیدگاه­ها آشنا شوند و نظر جامعی نسبت به مشکلات اقتصادی و راه­حل­های آن داشته باشند. عسکری­زاده برای تغییر وضع موجود و نه تفسیر جامعه، این ساده­سازی را انجام داد. عسکری­زاده دنبال تغییر نظام سرمایه­داری بود چون ایجادکننده استثمار و نابرابری بود. این تغییر نیازمند آن بود که سرمایه­دارها را از سر راه بردارند. این توع تفسیر اقتصادی و ساده­سازی آن در تفسیر وضع موجود توسط افرادی مانند بیژن جزئی هم دیده می­شود. آنها معتقد بودند مشکل اقتصاد، سرمایه­داری زالوصفت­اند که توده­های مردم را استثمار می­کنند و برای حل این مشکل باید مالکیت را از آنان گرفت و تنها راه این کار، ترور سرمایه­داران است. همین گروه و با همین تفکر، فاتح یزدی، صاحب کارخانه­های جهان را ترور کردند. اما هدف احمدی­نژاد از ساده­سازی اقتصاد هنوز روشن نیست. چون تاکنون روی هم رفته فقط چهار ویدئو منتشر کرده. اما با توجه به شناختی که ما از ایشان داریم می­توانیم حدس بزنیم او دنبال چیست. او می­خواهد بگوید راه­حل خروج از وضع کنونی اقتصاد، آسان است. راهکار سپردن امور به دست مردم است. برای همین کلمه «مردم» را خیلی به کار می­برد. دوم این که او می­خواهد خود را به عنوان یک فرد متخصص در جامعه معرفی کند تا مردم به او اعتماد کنند. او بارها سعی کرده در قامت یک متخصص اقتصادی خود را به مردم معرفی کند. قبلاً وقتی خوشه­بندی را کنار گذاشت و به همه مردم یارانه نقدی داد و مردم پیامدهای آن را دیدند هنوز او را یک متخصص اقتصادی نمی­دانستند. به همین دلیل او از راه دیگری وارد شده است. هدف اصلی ما این است که بگوید مشکلات کنونی اقتصادی راهکار دارد، راهکارها هم ساده است اما دولت فعلی توان حل مشکل را ندارد و آنان که بر سر کارند رانت­بگیر هستند. او می­خواهد بگوید اگر این رانت­ها بین مردم توزیع شود، اوضاع اقتصادی مردم خوب می­شود.

■ اما تفاوت­هایی هم میان این دو وجود دارد. به خصوص که یکی ایدئولوژیک بحث می­کند و دیگری همچنان سوار بر مواضع پوپولیستی خود است.

تفاوت­ها جزئی است. جزوه محمود عسکری­زاده یک جزوه کاملاً ایدئولوژیک است و به طور صریح درباره نظریه مارکس صحبت می­کند. تناقض­ها در جزوه عسکری­زاده بسیار کم است و شما انسجام فکری و گفتاری در کل جزوه می­بینید چون براساس تحلیل طبقاتی مارکس نوشته شده است او پیرو مارکس است و می­گوید در بیرون یک وضعیت عینی خراب وجود دارد و ما می­توانیم آن را از طریق انقلاب یا مبارزه مسلحانه تغییر دهیم و براساس ذهنیتی که داریم بنا کنیم و این تغییر شدنی است.

اما در همین چهار ویدئوی کوتاهی که آقای احمدی­نژاد تا الان منتشر کرده، تناقض­های بسیاری دیده می­شود. او در ابتدای کار تفسیری ارائه می­دهد که به ظاهر نئولیبرال است. مثلاً در جایی درباره رانت­های بخش نفت صحبت می­کند و بعد می­گوید کارها را بسپریم به مردم، چون آنان خودشان حق انتخاب دارند. همین عبارت که «مردم حق انتخاب دارند» یک دیدگاه کاملاً لیبرالیستی است. اما در جای دیگری او درباره بانکداری حرف می­زند و بانکداری ایران را ربوی می­داند. این یک دیدگاه کاملاً ایدئولوژیک است. احمدی­نژاد در این ویدئوها از یک طرف می­خواهد رویکرد علمی داشته باشد اما از سوی دیگر دیدگاه ایدئولوژیک دارد. این سبب می­شود تناقض تفکراتش به وضوح دیده شود. چیزی که در جزوه و سخنان عسکری­زاده کمتر دیده می­شد.

■ یعنی می­توانیم بگوییم جزوه عسکری­زاده یک جزوه ضد سرمایه­داری و ایدئولوژیک است اما اظهارات احمدی­نژاد کاملاً پوپولیستی است؟

ببینید، هر گفتاری که بخواهد یک بحث تخصصی را تا سطح فهم عامه پایین بیاورد، نوعی آرمانگرایی را ترویج می­دهد. از این جهت رویکرد و هدف پوپولیستی دارد. در نهایت فکر می­کنم کار هر دو پوپولیستی بوده. عسکری­زاده می­خواهد بحث تخصصی اقتصاد را برای اعضای سازمانش قابل فهم کند و آقای احمدی­نژاد می­خواهد برای «مردم»، از طرف دیگر وقتی آنها این ساده­سازی را انجام می­دهند، جامعه گمان می­کند همه مشکلات را می­توان یک شبه حل کرد. به خاطر دارم که در اوایل انقلاب فردی به نام «بابک زهرایی» که از اعضای حزب سوسیالیست بود، به بحث اصلی بسیاری از روزنامه­ها تبدیل شده بود. و حتی حاضر شد با بنی­صدر در دانشگاه تربیت معلم مناظره کند. چندین هزار نفر برای مشاهده این مناظره در دانشگاه حاضر شده بودند و من هم آنجا حاضر بودم. زهرایی می­گفت مشکل کشاورزی را می­شود دو شبه حل کرد. جامعه گرایش بسیار زیادی به این فرد داشت. فردی که این حرف را می­زند این سیگنال را به جامعه می­دهد که اگر من مسؤولیت داشته باشم، می­توان مشکلات را به سادگی حل کنم. درست است که این نوعی پوپولیسم است اما در عمل نوعی انقلابی­گری هم در دل خود دارد و جای اصلاح­گرایی را می­گیرد.

اگر فرهنگ جامعه در این چهار دهه از طریق رشد طبقه متوسط بالا نرفته باشد، این ساده­سازی­ها می­تواند بسیار خطرناک باشد. یعنی قهرمانی پیدا می­شود که می­گوید من برای مشکلات اقتصادی راهکار دارم و می­توانم تمامی مشکلات را یک شبه حل کنم و هیچ احتیاجی هم به نیروی متخصص ندارم. اینجاست که پوپولیسم جای تخصص­گرایی می­نشیند. ضمن این که این گفتمان دائماً آرزو تولید می­کند. مثلاً به خاطر داریم که آقای احمدی­نژاد برای حل مشکل مسکن راهکار ساده­ای داد. گفت می­توان به هر خانواده هزار متر زمین داد. من وقتی این حرف را می­شنوم ناگهان به این فکر می­افتم که می­توان یک ویلای هزار متری با استخر و زمین بازی و سایر امکانات داشته باشم. این وعده آرزویی ایجاد می­کند که امکان عملیاتی کردن آن وجود ندارد و این مشکل­ساز است چون سطح انتظارات را به طور کاملاً غیرواقعی بالا می­برد.

■ شما گفتید توضیح دادن و سطحی کردن مباحث تخصصی نوعی آرمانگرایی است و تبعات خاص خودش را دارد. شما به عنوان جامعه­شناس فکر می­کنید آیا می­توان مباحث علم اقتصاد را به زبان ساده به مردم آموزش داد؟

بیشتر اقتصاددان­ها به این گزاره آدام اسمیت معتقدند که انسان منفعت­طلب است و این منفعت­طلبی امری طبیعی است. از طرفی انسان کاملاً رفتار عقلایی دارد. مثلاً وقتی نرخ ارز بالا می­رود منفعت افراد در این است که به سمت خریدار ارز بروند تا ارزش دارایی­شان را حفظ کنند. حالا توضیح ریشه­های جهش ارز و تبعات خرید بیشتر از بازار، تغییر چندانی در رفتار مردم ایجاد نمی­کند یا در حالت خوش­بینانه شاید رفتار عده­ای را تغییر دهد. از طرفی بخشی از اقتصاد (به ویژه اقتصاد خانوار) می­تواند حالت توصیه­ای داشته باشد، یعنی توصیه­هایی در جهت بهبود وضع خانوار مطرح می­شود. اما در سطح کلان جامعه اولاً تقلیل و توضیح این بحث­ها ممکن نیست، ثانیاً دانستن فرضیات پیچیده نئوکلاسیک­ها و نهادگرایان اقتصادی برای همه نه تنها مشکلی را حل نمی­کند بلکه ممکن است بر مشکلات اضافه هم کند. البته شفاف کردن اقتصاد و دادن اطلاعات بیشتر به مردم رفتارها و تصمیم­های اقتصادی­شان را عقلانی­تر می­کند. اگرچه توضیح جامعه­شناختی تصمیمات اقتصادی مردم ممکن است در اینجا از حوصله خوانندگان خارج باشد اما کوتاه باید گفت که بسیاری عوامل اجتماعی به صورت ساخت­ها، شبکه روابط اجتماعی و فرهنگ درونی شده­اند به نحوی که آگاهی افراد لزوماً در تغییر آنها تأثیری ندارد. از این رو وقتی شخصی مانند آقای احمدی­نژاد به مردم می­گوید این مشکلات راحت­ حل می­شود، در حالی که اصلاً حل آنها راحت نیست، در واقع بی­تابی مردم را بیشتر می­کند. بهتر است این کار را برعهده متخصصان بگذاریم. آنها باید براساس نیاز مردم به جامعه توضیح بدهند. در یک جامعه متعالی و پیشرفته مردم می­پذیرند حل برخی مشکلات نیازمند زمان است و برخی مشکلات اصلاً حل نمی­شود. مثل ترافیک که مشکل جامعه شهری مدرن است حل شدنی نیست. اما نگاه پوپولیستی می­گوید ما در کوتاه مدت می­توانیم این مشکل را حل کنیم. در عرصه اقتصادی تقلیل دادن بحث­ها به فهم عامه مشکلی را حل نمی­کند، بلکه اضافه می­کند.

■ پس با این حساب می­توانیم نتیجه بگیریم اقتصاد علمی است که برای قشر خاصی است و امری نیست که مردم عادی بتوانند به آن واقف شوند.

بله، دقیقاً، الان شما اگر توضیحات ساده آقای احمدی­نژاد را نگاه کنید می­بینید که بحث­ها خیلی هم ساده نیست و بسیار پیچیده است. اگر این صحبت­ها در کلاسی متعامل برگزار می­شد که افراد می­توانستند از آقای احمدی­نژاد سؤال کنند، مطمئنم که ایشان پاسخ برخی از پوشش­ها را نمی­توانست بدهد. از این جهت این امر نشان می­دهد که او به دنبال متقاعد کردن بیننده است. این که بگوید من مسائل و مشکلات را به خوبی می­دانم و اینها راه­حلی ساده دارند.

■ بپردازیم به نیات و تبعات چنین ساده­سازی­ای. البته با توجه به پیشینه آقای احمدی­نژاد، ساده­سازی مباحث و همچنین ژست اپوزیسیونی که اکنون گرفته نشان می­دهد ایشان اهداف سیاسی دارد. این عوام فریبی سیاستگذاران چه تبعاتی برای جامعه دارد؟

به نظر می­رسد که جامعه ایران کمی از آرمانگرایی اوایل انقلاب فاصله گرفته و این رفتارها دوباره این جامعه را مستعد آرمانگرایی می­کند. این که می­توانیم جامعه­ای داشته باشیم که تمام پول نفت در آن میان مردم پخش و یک شبه همه مشکلاتش حل می­شود، جامعه احساس می­کند همواره نیازمند یک قهرمان است و انقلابی­گری می­تواند جای اصلاح­گری را بگیرد.

من فکر می­کنم اکنون در بین گروه­های مختلفی از مردم طبقه متوسط فرهنگ متعالی­تری رشد کرده و به این راحتی­ها به ساده­سازی سیاستمداران تن نمی­دهند. نمونه آن را در انتخابات ریاست جمهوری سال 1396 دیدیم. اما همچنان امکانش هست که دوباره جامعه به دام ارمانگرایی بیفتد. چنین برخوردهایی ممکن است جامعه را به سمتی ببرد که این ادعاها و ساده­سازی­ها را باور کند. چون نابرابری­ درآمدی بالاست، انتظارات بالاست و افقی که در چشم­انداز بیشتر گروه­های جامعه قرار دارد یک نوع قشربندی باز است. از این­رو چون کارهای اصلاحی نیازمند متخصص است، این حرف­ها به نحوی از جامعه تخصص­زدایی می­کند، به ویژه در مورد مسائل اقتصادی. گفتمان احمدی­نژاد نوعی آرزو تولید می­کند و می­خواهد بگوید بسیاری از مسائل اساسی امروز که فکر می­کنید بغرنج است، به راحتی قابل حل است. در حالی که اگر در عمل این مسائل به سادگی قابل حل نباشد، که نیست، این امر تاب­آوری جامعه را تهدید می­کند. در تفکری آرمان­گرا، عمل به این شیوه، باعث نارضایتی می­شود. مثلاً این که بر فرض می­خواهد درآمد نفت را میان مردم تقسیم کند و مردم حق انتخاب داشته باشند که اگر مریض شدند در مراکز درمانی مجهز در بهترین شرایط خود را درمان کنند، این امر شدنی نیست. اما چون در جامعه ارتباطی و اطلاعاتی کنونی، نابرابری­ها بیشتر احساس می­شود و مردم بیش از گذشته احساس فقر مضاعف می­کنند، در این وضعیت جامعه مدام بی­تاب­تر می­شود. در مقابل، منطق اصلاح­گرایی این است که مشکلات را باید با نگاهی تخصص­گرا، به تدریج حل کرد. بعضی از مشکلات به آسانی حل نمی­شود و برخی مشکلات ریشه­دار است و نمی­توان یک شبه حل کرد.

■ صحبت­های آقای احمدی­نژاد چقدر جدی گرفته می­شود؟ او در این ویدئو سیاست­هایی را نقد می­کند که خودش در هشت سال ریاست جمهوری اجرا کرده. حافظه تاریخی جامعه ایا به یاد دارد که ما در دولت احمدی­نژاد بدترین شرایط را تجربه کرده­ایم؟

اجازه دهید نخست عرض کنم که باید از تجربه­های گذشته درس بگیریم. وظیفه متخصصان و به ویژه اقتصاددان­ها این است که نگذارند هر کسی که مقداری اقتصاد می­داند وارد این حوزه شود. در گذشته وقتی که آقای عسکرزاده آن جزوه را نوشت، می­بینیم که جایگاه علم اقتصاد در ایران خیلی ضعیف بود. ما از سال 1345 است که دانشکده اقتصاد داریم. قبلاً اقتصاد سیاسی تدریس می­شد. کتاب­های در این حوزه بسیار اندک بود. ماه­های اولیه انقلاب می­گفتند که در دانشگاه­ها جزو عسکری­زاده به طور وسیعی فروش می­رفت و خوانده می­شد. تفکری که عسکری­زاده در جزوه­اش داشت بعد از انقلاب در میان چپگرایان جا افتاده و تبعاتی مثل مصادره اموال یا ترور داشت. مثلاً گروه­هایی مانند جنبش مسلمانان مبارز درست مفاهیمی را استفاده می­کردند که مربوط به همان جزوه آقای عسکرزاده بود؛ خدا محوری مالکیت، رهبری کارگران بر کارخانه­ها، مصادره اموال سرمایه­دارها و نظایر آنها. ناآرامی­هایی که در عرصه کارگری اتفاق افتاد و اقتصاد بعد از انقلاب ما را فلج کرد، بیشتر ناشی از این شعار بود که بهترین مدیران، کارگران هستند. بنابراین اگر اقتصاددان­ها وارد صحنه نشوند و نسبت به این نوع ساده­سازی­ها واکنش نشان ندهند، تبعات ساده­سازی­ها در این عرصه می­تواند بسیار زیاد باشد.

بحران­های اقتصادی ممکن است مردم را متقاعد کند که این بار آن مشکلات رخ ندهد و دوباره این حرف­ها اعتماد کنند. تاریخ نشان داده است که مردم ممکن است تمایل به فراموشی برخی حوادث داشته باشند و گفتمانی که آقای احمدی­نژاد این بار ارائه کند بسیار متفاوت است.

منبع : تجارت فردا
به این خبر امتیاز دهید:
بر اساس رای ۰ نفر از بازدیدکنندگان
با دوستان خود به اشتراک بگذارید:
کپی شد

پیشنهاد ویژه

    دیدگاه تان را بنویسید

     

    دیدگاه

    توسعه