آشنایی با بنای پادشاهی عاشورخانه در حیدرآباد هندوستان
| درسال 1347میلادی پادشاهی تازهای به نام بهمنی در جنوب هندوستان و فلات دکن شکل گرفت،شاهان بهمنی نسب خود را به شاهان ساسانی میرساندند
۵۵آنلاین :
حمیدرضا سروری
درسال 1347میلادی پادشاهی تازهای به نام بهمنی در جنوب هندوستان و فلات دکن شکل گرفت،شاهان بهمنی نسب خود را به شاهان ساسانی میرساندندShokoohy,1994:65)).دولت بهمنی نخستین پادشاهی مستقل مسلمان درجنوب هندوستان نبود اما یکی از مرکزهای فرهنگ ایرانی در شبه قارۀ هند شد. پایهگذار پادشاهی بهمنی علاءالدین حسن معروف به گنگو بود. تعداد زیادی از ایرانیان نخبه وکاردان در دربار بهمنیها خدمت می کردند و نقش مهمی درگسترش قلمرو بهمنی بازی کردند ضمن این که تعداد زیادی از شاعران،دانشمندان و معماران ایرانی کارهای برجستهای طی دورۀ فرمانروایی بهمنیها ایجاد کردند.پایتخت هشت پادشاه نخست بهمنی شهرگلبرگه در ایالت فعلی کارناتاکا در هند بود و سپس پایتخت خود را به شهر بیدر در همین ایالت تغییر دادند (Michelle et al,2008:8).پس از چندی پادشاهی بهمنی به پنج پادشاهی کوچک تقسیم شد نظام شاهیان در احمدنگر،قطبشاهیان درگلکندا(حیدرآباد)،بریدشاهیان در بیدر،عمادشاهیان در برار و عادلشاهیان در بیجاپور. این پنج پادشاهی با عنوان سلطانهای دکن خوانده میشوند. بهمنیها و پادشاهیهای دکن به شدت تحت تأثیر هنر و معماری ایرانی بودند،زبان فارسی زبان رسمی آنان بود و ایرانیان زیادی در دربار آنان به مقام وزارت رسیدند. نخستین بار درزمان یوسف عادلشاه گامهایی درجهت رسمی شدن آیین شیعه برداشته میشود کمی پیش ازآن یعنی درسال1501میلادی آیین شیعه در ایران عهد صفوی به عنوان آیین رسمی اعلام گردیده بود. درسال1503میلادی یوسف به مسجد جامع شهر بیجاپور در ایالت کارناتاکا میرود و دستور میدهد تا اذان براساس آیین شیعه خوانده شود. یوسف عادلشاه ارادت خاصی به شیخ صفی الدین اردبیلی داشته ضمن این که اقامت درازمدت او درساوه و دیدارهایش ازکاشان،اصفهان و شیراز مرکزهای آموزشی آیین شیعه احتمالاً نفوذ زیادی در او گذاشته هرچند رسمی کردن آیین شیعه به طور مستقیم زیرنفوذ و تأثیر شاه اسماعیل صفوی نبوده ولی پذیرش آیین شیعه به وسیلۀ شاه اسماعیل،یوسف عادلشاه را درعملی کردن طرح خودش دلگرم کرده(Naqvi,2003:79).یوسف عادلشاه فردی به نام سید احمدهروی را به ایران می فرستد تا شاه اسماعیل را از تلاشهای موفقیت آمیزش دررسمی کردن آیین شیعه آگاه کند. دیگر پادشاهی دکن یعنی قطبشاهی هم تصمیم میگیرد که آیین شیعه را به عنوان آیین رسمی اعلام کند. نیای بزرگ دودمان قطبشاهی،سلطان قلی همدانی بود که پایهگذار این دودمان است. او از ایران به هندوستان مهاجرت کرد و همراه عمویش اللهقلی به دربار و پایتخت دوم بهمنیها یعنی شهر بیدر رسید. سلطان قلی پسر اویسقلی بود،تبار وی به تیرهای از قبیلههای ترکمن قراقویونلو یا صاحبان گوسفندان سیاه میرسید(Minorsky,1955:50).سلطان قلی سوگند میخورد که چنانچه بتواند به استقلال دست یابد،مذهب دوازده امامی را در همۀ مناطقی که هیچگاه در آنها پرچم تشیع به اهتزار درنیامده بود رواج دهد. با این حال گوشزد میکند که در این کار از شاه ایران،شاه اسماعیل صفوی پیروی نمیکند،زیرا نیاکان او پیش از این یعنی از دورۀ حکومت سلطان یعقوب،شیعه بوده و خاندانش پیرو مذهب دوازده امامی بودهاند(Hollister,1953:121).رسمی شدن آیین شیعه به وسیلۀ سه پادشاهی درایران،حیدرآباد و بیجاپور آن هم یکی پس از دیگری در ابتدای سدۀ شانزدهم میلادی باعث نزدیکی سیاسی و برقراری پیوندهای فرهنگی و تاریخی بیشتری بین آنها شد. بنابراین برای نخستین بار در هندوستان حاکمان مسلمان براساس مسلک به دو بخش تقسیم شدند. بخش بزرگترکه به وسیلۀ حاکمان سنی یعنی گورکانیان درشمال هند اداره میشد و دو پادشاهی در دکن که تحت تسلط فرمانروایان شیعه بود. دو پادشاهی شیعه هم پیمان شاهان صفوی در ایران شدند و نام شاهان صفوی را پیش از نام خود درخطبهها قرار دادند. بنابراین پیوندهای بین ایران با قطبشاهیان درحیدرآباد و عادلشاهیان در بیجاپور در زمینههای سیاسی،اجتماعی،فرهنگی و مذهبی گستردهتر شد. هرچند حضورایرانیان در هند پیش از این دو پادشاهی هم بسیار چشمگیر بود ولی پس از آن مهاجرت ایرانیان به شبه قاره و به ویژه فلات دکن بیشتر شد. حتی ایرانیانی که در دربار صفوی صاحب پستهای کلیدی بودند هم به هند مهاجرت کردند. در این میان بیشتر وزیران حکومت قطبشاهی همین ایرانیان مهاجر بودند قطبشاهیان خیلی خوش شانس بودند که مدیران لایقی چون علامه میرمؤمن،نکنام خان و...داشتند که به شکل مؤثر و کارآمدی کارهای حکومت قطبشاهی را انجام می دادند(Naqvi,2003:90) ایرانیان با ارتش وارد دکن نشدند تا آن را تصرف کنند آنها طی چندین موج مهاجرت وارد دکن شدند و آن جا را خانۀ خود میدانستند. آنها در دکن نقش کشورگشایان فرهنگی را بازی نکردند بلکه درنتیجۀ تبادل فرهنگی نفوذ فرهنگی عمیقی از خود برجای گذاشتند. شاهان قطبشاهی دو راه در پیش داشتند یکی این که آیینهای شیعه را بر مردم محلی تحمیل کنند و دیگر این که سنتهای آیین شیعه را به شکل مسالمت آمیزی به بخشی از فرهنگ مردم بومی تبدیل کنند. بنابراین با توجه به ریشۀ عمیق باورهای گوناگون مذهبی درهندوستان سیاست تساهل و مدارای مذهبی به وسیلۀ قلی قطبشاه و پس از او به وسیلۀ ابراهیم دنبال شد. پادشاهان قطبشاهی و نجیبزادگان ایرانی راه دوم را برگزیدند و آنچه آنها را در دستیابی به این هدف یاری کرد روزهای مذهبی به ویژه محرم بود. بنابراین سوگواری وگرامیداشت یاد و خاطرۀ امام حسین(ع)و حضور پرشور و شوق شیعیان درآیینهای محرم به بخش مهمی از شناسۀ شیعیان هند و حیدرآباد تبدیل شد و به همین دلیل ساختمانهایی برای سوگواری ساخته شدند که به عاشوراخانه یا عاشورخانه معروف گردیدند. پس از فروپاشی پادشاهی قطبشاهی به وسیلۀ اورنگ زیب در سال1687میلادی سنتهای مربوط به محرم درزمان سلسلۀ آصف جاهی(1948-1724م)هم ادامه پیدا کرد هرچند آنها سنی مذهب بودند ولی مراسم سوگواری در زمان آنان هم برگزار میگردید و حتی محلۀ ویژهای برای زندگانی شیعیان در شهر قدیم به نام دارالشفاء ایجاد کردند. مهمترین عاشوراخانهای که در دورۀ قطبشاهی ساخته شد،پادشاهی عاشورخانه است که در شهر قدیم و نزدیک چهارمنار معروف و لاد بازار بنا گردیده. بنای پادشاهی عاشورخانه در سال1001هجری برابر با 1592میلادی و همزمان با پایان ساخت چهارمنار آغاز گردید و کار ساخت آن در سال 1005ه/1596م،به پایان رسید. پادشاهی عاشوراخانه در محوطهای کمابیش بزرگ جای گرفته و در شرق حیاط محوطه نقارهخانه است و در شمال و جنوب آن دو دیوانخانه وجود دارد. بنای اصلی عاشوراخانه که به وسیلۀ محمدقلی قطبشاه ایجاد شده مشتمل بر ساختمانیست که روی چهار ستون سنگی بنا گردیده و دارای پنج تاق بلند است. سه تاق در دیوار اصلی بنا و دو تاق هم به شکل قرینه در دیوارهای کناری جای گرفتهاند تاقها بیش از سه متر بلندی و یک متر پهنا دارند. آنچه که باعث جذابیت و زیبایی عاشورخانه شده دیوارنگارههای آن است که با رنگهای گوناگون و طرحهای هندسی بسیار زیبایی اجرا گشتهاند. رنگهای به کار رفته در دیوارنگارهها بیشتر آبی و سپید هستند و البته رنگ زرد خردلی،سبز چمنی و قرمز مایل به قهوهای متوسط هم بین رنگها دیده میشوند این سه گونه رنگ را در شرق نزدیک ندیدهایم،تنها طی دورهای کوتاه و در ابتدای سدۀ شانزدهم میلادی در ایزنیک(Iznic) در شمال شرقی ترکیه چنین رنگهایی را میبینیم (Michelle et al,2008:138).دو عدد از طرحهای تزیینی دیوارنگارهها بسیار جالب توجهند در یکی از طرحها عَلَم نماد فلزی مشهور موجود در آیینهای سوگواری محرم دیده میشود،در واقع3 عَلَم کنار یکدیگر قرار گرفتهاند علم بزرگتر دارای نوشتههای عربی است که به گونهای چرخش وار نبشته شدهاند و دو علم دیگر در اندازههایی کوچکتر و البته آنها هم کتیبهدار که در دو سوی علم بزرگتر جای گرفتهاند و سر دو اژدهای خروشان به آنها افزوده گشته است. در طرحی دیگر گلدان بسیار بزرگی به نمایش درآمده که با پیچش اغراق گونۀ شاخ و برگهای گیاه همراه است و در سه ردیف نمایش داده شده. شیوۀ اجرا و نمای کلی دیوارنگارهها به گونهای است که اگر نزدیکشان نشویم در ابتدا گمان خواهیم کرد که کاشی هستند ولی وقتی از نزدیک نگاه میکنیم میبینیم که دیوارنگارهاند،دیوارنگارههایی که به زیبایی روی سطحی گچی به اجرا درآمدهاند و در برخی جاها به ویژه درگوشۀ دیوارنگارهها نیز قاب بندیهای گچبری را میبینیم. در چند مورد هم از سنگ مرمر سفید درون دیوارنگارهها استفاده شده است. در دورۀ قطبشاهی چهارده علم طلایی در عاشورخانه بوده که البته مدرکی در ارتباط با این که پس از فروپاشی قطبشاهیان چه بلایی سر علمها آمده نداریم! دوباره و در زمان فرمانروایی نظامعلیخانبهادر سری دیگری از علمها به عاشورخانه باز میگردندNaqvi,1987:18-28)).16 کتیبه در بنای پادشاهی عاشورخانه وجود دارد،14 کتیبۀ عربی و 2 کتیبۀ فارسی،کتیبههای فارسی از آن دورۀ آصفجاهیند و به مرمت بنا در این دوره اشاره دارند. کتیبههای عربی و سپس دو کتیبۀ پارسی را بازخوانی میکنیم. در کتیبههای عربی آیههایی از قرآن آمده، مضمون یکی از کتیبهها این است:غلام علی محمدقطبشاه،احدی الف،نصر من الله و فتح قریب و بَشَرِ المؤمنین،سنه1001،هجری،در واقع سلطان محمدقطبشاه به این موضوع اشاره دارد که غلام حضرت علی(ع) است. در کتیبه دیگر آیت الکرسی نوشته شده:« اللّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ لاَ تَأْخُذُهُ سِنَهٌ وَ لاَ نَوْمٌ،لَّهُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الأَرْضِ،مَن ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ یَعْلَمُ مَا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مَا خَلْفَهُمْ،وَ لاَ یُحِیطُونَ بِشَیْءٍ مِّنْ عِلْمِهِ إِلاَّ بِمَا شَاء،وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّمَاوَاتِ وَ الأَرْضَ وَ لاَ یَؤُودُهُ حِفْظُهُمَا،وَ هُوَ الْعَلِیُّ الْعَظِیمُ،ابوالمظفر محمدقلی قطبشاه خلدالله ملکه و سلطنه 1005هجری». با خط طُغرا (یا طُغْری) و تاریخ 1005هجری اشاره شده در این کتیبه به تاریخ کامل کردن عاشورخانه اشاره شده است. «وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا1003ه». در کتیبه دیگر «بسم الله الرحمن الرحيم»، و در دیگری «قل کُلٌّ یَعْمَلُ عَلى شاکِلَتِه». در یک کتیبه هم نام شاه قطبشاهی آمده:«ابوالمظفر سلطان عبدالله قطبشاه»،سپس روی دیوار غربی:«یا الله،یا محمد،یا علی»،در کتیبه بعدی«یا مفتح الابواب»،در کتیبۀ نهم«اللهم صلی علی محمد المصطفی و علی المرتضی و البتول فاطمه و صل علی سبطین الحسن و الحسین و علی زین العباد»،روی دیوارهای شمالی و جنوبی«نَصْرٌ مِّنَ اللَّهِ وَفَتْحٌ قَرِيبٌ»،« توکل ءاﻟﯽخالقی»،«وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَه»،« اللهم صل علی النبی و البتول السبطین و السجاد و الباقر و الصادق و الکاظم و الرضا و التقی و النقی و العسکری و المهدی و السلام علیهم»،«إن المتقين في جنات وعيون، ادخلوها بسلام».همانگونه که پیشتر اشاره شد عاشورخانه در دورۀ آصفجاهی مرمت شده و در بیرون از بخش اصلی که تاقهای تزیینی قرارگرفتهاند بخش دیگری به بنا افزوده گشت که به وسیلۀ هشت ستون چوبی پشتیبانی میشود. دو کتیبۀ پارسی در این بخش به چشم میخورد متن کتیبۀ نخست که درون قابی گچبری شده نبشته شده چنین است: بهر احیائی طراز این مکان تدبیر کرد- در دل شرف اسد خالق جو این تأثیر کرد- عهد آصف جاه ثانی آن شه ملک دکن- لامکان جای امام ما که او تعمیر کرد،سنه1250ه. نکتۀ شگفتآور در مورد این کتیبه این که طی چند بار بازدیدم از بنای عاشورخانه متوجه شدم که رنگ قاب گچبری این کتیبه دگرگون شده یک بار طلایی و بار دیگر سبز!چرا؟ چگونه و به چه دلیل و هدفی با این کتیبه چنین برخورد شده متوجه نشدم! دیگرکتیبه پارسی عاشوراخانه در نمای بالایی بخش افزوده شده در دورۀ آصفجاهی و درون قابهایی چهارگوش و دارای تزیین گچبری که آنها را از هم جدا میکند نبشته شده است. چون نظام الملک آصف منزلت-کرده او بهر حسین توقیر او- هست این قدسی مکان آن امام- که بفرقان آمده تطهیر او- گفت هاتف سال تاریخش چنین- کرده آصفجاه ما تعمیر او. سنه 1176ه. زیر این کتیبهها هم کتیبه دیگری وجود دارد که درآن نوشته شده:میر نوازش علی خان شیدا،متولی1168ه. و کتیبۀ کوتاه دیگری با این مضمون:باب فیض امام عالمیان،سنه 1169. سر و سامان کلی عاشوراخانه و به ویژه دیوارنگارهها چندان خوب نیست و در چندین بخش دیوارنگارهها پوسته پوسته شدهاند و به مرمت نیاز دارند.
کتابنامه
Hollister,John.1953,The Shi'a of India.London,Luzac,p.121.
Michell, George&Zebrowski,Mark. 2008,Architecture and Art of the Deccan Sultanates. ,The New Cambridge History of India,Cambridge University press,pp.38-40.
Minorsky,Vladimir.1955,"The Qara Qoyunlu and the Qutb Shahs",in the Bulletin of the Oriental&African Studies.vol.17,No.1.London,pp.50-73.
Naqvi,Sadiq.1987,Qutbshahi Ashurkhanas of Hyderabad city.Hyderabad,Bab-ul-Ilm society,pp.18-28.
Naqvi,Sadiq.2003,The Iranian Afaquies contribution to the Qutb Shahi and Adil Shahi kingdoms
Hyderabad.
Shokoohy,Mehrdad.1994,Sasanian royal emblems and their reemergence in the fourteenth century Deccan, in the al-Muqarnas 11,pp.65-78.
منبع : 55آنلاین
دیدگاه تان را بنویسید