چرا «رؤیای ایرانی» وجود ندارد؟
| جامعه ایرانی این روزها بسیار مضطرب و نگران است اما به نظر نمیرسد سیاستمداران ایرانی همین قدر مضطرب و نگران باشند. دست کم رفتار آنها در سیاستگذاری و سیاست ورزی تفاوت معناداری با گذشته نکرده است. این تعارض موجب طرح این پرسش شده که آیا رؤیای مردم و رؤیای سیاستمداران به هم شباهتی دارد؟ برای پاسخ به این پرسش باید پرسشی اساسیتر را پاسخ داد که آیا اصلاً چیزی به نام «رؤیای ایرانی» که آرزوی مشترک جمعی ایرانیان باشد وجود دارد؟
۵۵آنلاین :
جامعه ایرانی این روزها بسیار مضطرب و نگران است اما به نظر نمیرسد سیاستمداران ایرانی همین قدر مضطرب و نگران باشند. دست کم رفتار آنها در سیاستگذاری و سیاست ورزی تفاوت معناداری با گذشته نکرده است. این تعارض موجب طرح این پرسش شده که آیا رؤیای مردم و رؤیای سیاستمداران به هم شباهتی دارد؟ برای پاسخ به این پرسش باید پرسشی اساسیتر را پاسخ داد که آیا اصلاً چیزی به نام «رؤیای ایرانی» که آرزوی مشترک جمعی ایرانیان باشد وجود دارد؟
آنچه تودهای از آدمها را یک ملت میکند تصور مشترکی است که از آینده ایدهآل دارند. آیندهای که تحقق آن منوط به در کنار هم بودن فرد فرد آحاد جامعه است. امید اجتماعی یعنی داشتن همین تصور مشترک جمعی از آینده ایدهآل و اطمینان افراد جامعه به قابل تحقق بودن آن. جامعهای که درک مشترکی از آینده ایدهآل ندارد امید هم ندارد. این آینده ایدهآل همان رؤیای جمعی است. رؤیایی که همه اجزای یک جامعه روایت شخصی شدهای از آن در ذهن خود دارند.
بدیهی است رؤیای آدمها فراتر از نیازهای اولیه آنهاست. داشتن امنیت جانی، زنده ماندن، گرسنه نبودن و چنین نیازهایی رؤیا نیست. حداقلهای ضروری است و همه انسانهای عاقل این حداقلها را انتظار دارند. فارغ از این که کارنامه هر حکومت در تأمین همین حداقلها چگونه است حاکمان هم در تعهد خود به تأمین چنین نیازهایی تردید ندارند. اما رؤیاهای یک ملت منطقاً فراتر از این نیازهای حداقلی است. شاید در شرایط اضطرار نظیر جنگ یا بلایای طبیعی، بخشی یا همه ملت همین حداقلها را به چشم رؤیا ببیند اما این شرایط همیشگی نیست.
رؤیای یک جامعه را باید در تصویری دید که مردم برای فرزندان خود آرزو میکنند. رؤیای آدمها آرزوهایی است که دست یافتن به آنها شرط حیات نیست بلکه منشأ لذت است. در رؤیای برخی آدمها ثروت جای مهمی دارد؛ برخی آرامش و رفاه را آرزو میکنند عدهای هیجان و تجربههای جدید را در خیال خود میپرورانند. بعضیها زندگی رؤیایی را در ساختن و خلق دستاوردهای عظیم میدانند و حتی جمعی هم لذتهای جسمی را منتهای آمال خود میدانند. به هر حال هر کسی رؤیایی دارد.
رؤیای جمعی یک ملت در سطحی بالاتر از رؤیاهای فردی میایستد و فراروایتی است که به روایتهای فردی از آینده ایدهآل جهت میدهد. مثلاً آنچه به رؤیای آمریکایی (American Dream) در تاریخ آمریکا معروف شده متبلور در سرزمینی است که به هر فرد فارغ از طبقه اجتماعی یا شرایط تولد و بنا بر قابلیتها و تلاشهایش فرصت میدهد که ثروتمند و موفق شود. چنین رؤیایی برای جامعهای که از نظر تاریخی متشکل از مهاجرانی است که در جست و جوی ثروت و رفاه به آنجا آمدهاند مانند یک فراروایت است که به رؤیای فردی تکتک آدمها معنا میدهد. همین تصور از آمریکای ایدهآل است که این روزها به منشأ نقد دونالت ترامپ به خصوص در سیاستهای ضد مهاجرتی او بدل شده است. او متهم به حرکت در خلاف جهت رؤیای آمریکایی است.
حال سؤال این است که آیا ایرانیها هم رؤیای جمعی دارند؟ آیا فراروایتی از رؤیای ایرانی وجود دارد که اغلب ایرانیها اعم از زن و مرد، فقیر و غنی، مذهبی و غیر مذهبی، فارس و ترک و لر و بلوچ و عرب و... به آن باور داشته باشند؟ آینده ایدهآلی که یک زن فقیر کرد در مرزهای غربی کشور برای فرزند خود در خیالش متصور است چه اشتراکاتی با رؤیای مرد ثروتمند تحصیل کرده ساکن شمال تهران دارد؟ آیا این اشتراکات در حدی هست که رؤیای ایرانی را بسازد؟ پاسخ من منفی است. به گمان من ایرانیها رؤیای جمعی ندارند و به همین دلیل جامعه ایرانی با دو بحران امید و گسست رو به رو شده است.
ساختن رؤیای جمعی مستلزم شرایطی است که در ایران امروز وجود ندارد. دو مورد از مهمترین آنها موارد زیر هستند:
۱- رؤیای جمعی محصول گفت و گوی جمعی است. مردمی رؤیا دارند که با هم گفت و گو کنند. گفت و گو ضرورتاً به صورت رو در رو و فردی رخ نمیدهد. رسانهها و همه ابزارهای ارتباط جمعی کمک میکنند صداهای متنوع درون جامعه شنیده شوند. یعنی گفتارهای اجتماعی و فرهنگی و سیاسی صرف نظر از کثرت صاحبانشان توان بقا دارند و بر هم اثرگذارند. گاهی یک گفتار اقلیت چنان بسامد مییابد که گفتارهای عمده را متأثر از خود میکند. در ایران گفت و گو محدود و ناقص است. گفتارهای متعددی در جامعه هستند که امکان شنیده شدن ندارند. چون فضای ارتباطی پرخطر و گاهی مسدود است. این انسداد ارتباطی و فقدان گفت و گو تنها محصول عملکرد ساختار رسمی و سیاسی نیست. جامعه ایرانی در گفت و گو احساس امنیت نمیکند. همه مردم صدای عمومی ندارند اما هر بخش از جامعه افرادی را دارد که صدای آن بخش از جامعه هستند. این افراد به عنوان روشنفکر، کنشگر مدنی، فعال سیاسی یا نقشهای دیگری صدای بلند آن بخش از جامعه میشوند که به آن تعلق دارند. در سطحی پایینتر یک معلم، یک کنشگر محلی، یک پیشکسوت یا دهها نقش کوچکتر هم میتوانند صدای ضعیف بخشهای مختلف جامعه باشند. بسیاری از اجزای تشکیل دهنده جامعه ایرانی صدایی ندارند که در فضای عمومی شنیده شود. در چنین شرایطی رؤیای جمعی معنا ندارد. اجزای جامعه احساس نمیکنند در شکل گیری گفتارهای جمعی (Paradigm) و خلق گفتمان (Discourse) مؤثر هستند. بدتر آن که شرایطی ایجاد شده که صداهای مسلط صداهای متفاوت را منکوب میکنند. یعنی بخشهایی از جامعه باور دارند (و برای اعمال این باور قدرت هم دارند) که صداهای دیگر نباید شنیده شوند. تنها صدای آنهاست که میماند.
۲- رؤیای جمعی محصول سطحی از امید است. امید به تحقق آینده ایده آل. چنین امیدی ایجاد نمیشود مگر اجزای جامعه احساس قدرت کنند. یعنی مطمئن باشند کسانی هستند در سیستم سیاسی حاکم که آمال و آرزوهای آنها را نمایندگی میکنند. به عبارت بهتر رؤیای جمعی وقتی شکل میگیرد که سیستم سیاسی بازتاب متوازنی از تنوع جامعه باشد. در جامعه ایران بخشهای مختلفی هستند که نمایندهای در سیستم سیاسی برای خود نمیبینند. سیستم سیاسی چنان یکدست و غیرمتنوع شده که به هیچ وجه تنوع اعتقادات، سبکهای زندگی، اقشار اجتماعی و تمایلات عرفی در آن مشاهده نمیشود. وقتی بلوکهای سازنده جامعه نمایندهای برای خود در سیستم سیاسی نمیبینند طبعاً احساس بیقدرتی میکنند و فقدان قدرت یعنی ناامیدی از تحقق آینده ایدهآل. نباید فراموش کرد که نمایندگان هر بخش جامعه در قدرت فقط وظیفه نمایندگی مطالبات و آرزوها و ترجیحات آن بخش را ندارند، بلکه واسطه تعامل و چانه زنی هم هستند. آنها کمک میکنند از دل تعدیل و تعامل شکافهای اجتماعی کمَعمق شوند.
ما رؤیای جمعی ایرانی نداریم و به همین دلیل وقتی از آینده ایدهآل جامعه ایران صحبت میکنیم مشخص نیست از چه چشماندازی سخن میگوییم. ما مجمع الجوامعی هستیم از ایرانیهایی که فارسی سخن میگویند و گذشته مشترک دارند اما آینده مشترک ندارند. شرایط وقتی بدتر میشود که بدانیم سیاستمداران هم صرفاً نماینده بخش بسیار کوچکی از جامعه ایرانی هستند. یعنی تنها یکی از بلوکهای تشکیل دهنده جامعه ایران زمام امور را در دست دارد. طبیعی است که رؤیای این جمع محدود و آنچه آنها برای آینده ایران مطلوب میبینند تعارضهای زیادی با بلوکهای دیگر جامعه داشته باشد. به خصوص که اشخاص حاضر در این جمع هم در دهههای اخیر چندان تغییری نداشته و حتی به واسطه تغییر نسلی هم در این حلقه بسته تنوعی ایجاد نشده است.
رؤیای هر فرد متأثّر از تجربه زیسته اوست. سبک زندگی، ارزشهای فردی، تفریحات، شادیها و لذتها، ترسها و اضطرابها، معاشران و دور و بریها و همه آن چیزهایی که تجربه زیسته را میسازند در حلقه بسته مدیران کشور چنان غیر متنوع و یکدست است که به هیچ وجه نمیتواند بازتابی از تنوع جامعه ایرانی باشد. این جمع محدود حتی بازتاب رؤیاهای یک اقلیت قوی هم در جامعه ایرانی نیستند.
وقتی سیستم اداره کشور مبتنی بر نمایندگی متوازن همه اجزای جامعه ایرانی نیست و نهادهای مدنی هم در انتقال مطالبات و آمال جامعه ناتوان هستند و صداهای متفاوت در جامعه مدنی شنیده نمیشوند و هژمونی یک گفتار و گفتمان غالب مانع توجه به گفتارهای متفاوت شده چرا باید انتظار داشت این حلقه بسته مردان خسته دنیاندیده کمحوصله همه شبیه به هم و عموماً سالخورده بتوانند نماینده رؤیاهای متنوع جامعه از هم گسسته و در غلیان و سیلان ایرانی باشند؟ این خواسته فی نفسه اشتباه است، متأسفانه!
دیدگاه تان را بنویسید