ایران با همسایههای خود چگونه رفتار میکند؟
| عراق در سایه دیکتاتوری صدام هنوز چندماهی از تولد جمهوری اسلامی ایران نگذشته بود که با چراغ س بز قدرتهای فرامنطقه ای به آرزوی دست یازیدن به خاک و منابع عظیم نفتی و گازی همسایه خود، زمینه را مساعد دید و به بهانه تحمیل قرارداد الجزایر (۱۹۷۵) بر کشورش آن را به صورت یکجانبه فسخ کرد و هشت سال جنگ و هزاران میلیارد دلار خسارت مادی و صدمات جبران ناپذیر انسانی را نه تنها بر ایران بلکه بر ملت عراق نیز تحمیل کرد.
۵۵آنلاین :
عراق در سایه دیکتاتوری صدام هنوز چندماهی از تولد جمهوری اسلامی ایران نگذشته بود که با چراغ س بز قدرتهای فرامنطقه ای به آرزوی دست یازیدن به خاک و منابع عظیم نفتی و گازی همسایه خود، زمینه را مساعد دید و به بهانه تحمیل قرارداد الجزایر (۱۹۷۵) بر کشورش آن را به صورت یکجانبه فسخ کرد و هشت سال جنگ و هزاران میلیارد دلار خسارت مادی و صدمات جبران ناپذیر انسانی را نه تنها بر ایران بلکه بر ملت عراق نیز تحمیل کرد. دیکتاتور، نه در آن روزها که به منابع ایران پس از انقلاب طمع ورزیده بود نظم بین الملل را درک کرد و متوجه سیاست مهار دو ستونی آمریکا شد و نه در دهه بعدی، فروپاشی شوروی در مخیلهاش میگنجید که به نیت جبران هزینههای هشت سال جنگ با ایران این بار برای تسلط بر منابع همسایه جنوبی خود به زعم خویش در سایه چتر جنگ سرد به کویت حمله ور شد و این چنین سرنگونی خود را رقم زد. این روزها که سخنان حیدر العبادی نخست وزیر عراق مبنی بر اینکه «ما مخالف تحریم (علیه ایران) هستیم اما به منظور حمایت از ملتمان به آن پایبند هستیم» مورد انتقاد قرار گرفته است از یکسو کماکان شاهد ادامه منازعات و کینه توزی های بخش ناپخته جناحهای سیاسی کشور علیه یکدیگر هستیم که اصولاً طی ۲۰ سال گذشته با پدیدار شدن هر موضوع سیاسی بدون ارائه هیچ گونه راهکار مؤثر یا کسب عایدی مهمی برای ملت ایران صرفاً کنش و واکنشی تخریبی در قبال تمام دستاوردهای گروه مقابل نشان دادهاند و اصولاً هر مساله ای را به یک منازعه، هر منازعهای را به یک بحران و هر بحرانی را به یک معضل اجتماعی، سیاسی پیچیده لاینحل تبدیل کرده و آن را به جامعه تزریق و تسری دادهاند. اینکه آنان چه منفعتی در پس این منازعات درون کشور دارند موضوع بحث ما نیست. تجربه تاریخی کشور به وضوح نشان داده که پرداختن به موضوعات و تجزیه و تحلیل مسائل از این منظر تاکنون نه منافع ملی ایران را تأمین کرده است و نه گره گشای معضلات کشور بوده است اما از سوی دیگر واکنش دولت عراق سؤالات جدی و مهمی در بخش فرهیخته جامعه ایجاد کرده است. سوالاتی از جمله اینکه آیا دولت فعلی عراق دچار اشتباه محاسباتی مشابه صدام از نظم بین الملل شده است؟ چرا دولت عراق چنین موضعی را اتخاذ کرده است؟ سیاست ایران در قبال این موضع عراق چگونه باید باشد؟ و اصولاً الزامات و بایستههای سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران با همسایگانش در دوران خروج یکجانبه آمریکا از برجام چیست؟! در کنکاش و پاسخگویی به دغدغههای این چنینی نگارنده در این مجال اندک موضوع را از منظر ژئوپولتیک و منافع ملی بررسی میکند.
- نمونههای مشابه تاریخی
برخی معتقدند فارغ از تفاوت در ماهیت سیاستهای اعلانی با سیاستهای اعلامی در عرصه بین الملل، حیدر عبادی نخست وزیر کنونی دولت عراق شناخت دقیقتری نسبت به تحولات جدید بین الملل داشته و در پی کسب افزایش امتیاز و اعتبار برای دولت و ملت عراق است، هرچند اعتبار چنین نظریهای بی شک به رفتار آتی دولت عراق بستگی دارد ولیکن همواره این خطر برای حیدر عبادی باقی خواهد ماند که در صورت عدم مدیریت سیاست غیرمتعهد گونهاش نه تنها ممکن است با مشکلات جدی مواجه شود بلکه چه بسا با اشتباه محاسباتی شرایط سقوط دولت خود را فراهم بیاورد. با وجود این، برای درک وضعیت عراق میتوان به نمونههای مشابه تاریخی فراوانی مراجعه کرد جالب اینجاست که کشور ایران نیز از این قاعده مستثنی نبوده است. زمانی که دکتر مصدق با ارزیابی صحیح محیط بین الملل موازنه منفی علیه شوروی و بریتانیا را آغاز کرد، مسیری را هموار ساخت که در نهایت ملی شدن صنعت نفت ایران رقم خورد. هرچند در دوران رژیم گذشته، نقش و جایگاه ایران در بلوک غرب تعریف شده بود اما پس از انقلاب اسلامی ایران، سیاست «نه شرقی، نه غربی» در راستای حفظ منافع ملی و افزایش قدرت نسبی ایران در منطقه شکل گرفت. این سیاست به همراه فروپاشی شوروی، سقوط رژیم بعثی عراق و تحولات عربی که از سال ۲۰۱۱ آغاز شد و در کنار ظرفیتهای بالقوه هویت ژئوپولتیک ایران که بخشی از حوزه تمدنی، تاریخی و فرهنگی ایران در منطقه را شامل میشود، توازن قوای سنتی در منطقه را به نفع ایران تغییر داد به خصوص آنکه تهدیدهای جدی مترتب امنیت ایران شده بود. حضور آمریکا در مرزهای بلافصل ایران و ایجاد پایگاههای نظامی در اطراف کشور در کنار سیاست خصمانه علیه ایران و نیز ظهور گروههای تروریستی و تکفیری چارهای جز اتخاذ سیاست «دفاع پیشگیرانه» برای ایران باقی نگذاشته بود. ایران ثابت کرد میتواند از این شرایط در راستای رفع تهدیدهای امنیتی و افزایش امنیت نسبی در قالب مدل امنیت منطقهای دولت ملتهای مستقل نقشی مؤثر ایفا کند.
مبارزه با تروریسم، جلوگیری از گسترش تسلیحات کشتار جمعی در منطقه، کمک به حل بحرانهای منطقهای در عراق و افغانستان، جلوگیری از فروپاشی State در سوریه، نفوذ در لبنان و فلسطین نقشی بی بدیل به ایران بخشیده است به نحوی که به تحلیل و باور بسیاری از اندیشمندان غرب از جمله گری سیک و هنری کیسینجر، ایران اکنون به یک قدرت منطقهای تبدیل شده و نفوذ این کشور در خاورمیانه روز به روز در حال افزایش است. در چنین دیدگاهی جایگاه ایران در خاورمیانه و رابطه این کشور با همسایگان را نمیتوان با مدل ذهنی سنتی تجزیه و تحلیل کرد. ایران امروز نه در شرایطی است که به راحتی تحت قرارداد محرمانه ۱۹۰۷ انگلیس و شوروی به مناطق نفوذ قدرتهای فرامنطقه ای تقسیم بشود و نه تحت فشار دو ابرقدرت دوران جنگ سرد قرار دارد. تبدیل شدن به یک قدرت منطقهای، نقش ایران را با دیروزش که صرفاً یک کشور منطقهای بود، متفاوت میسازد. ایران به خوبی به جایگاه و نقش جدید خود در نظم منطقهای واقف است و البته به جایگاه سایر همسایگان مسلط. عراق کماکان به حاکمیت ملی تمام عیار تبدیل نشده و بر آشوب و ترور و مشکلات شدید داخلی مسلط نشده است و به موازات این مصائب کماکان تحت فشار کشورهای منطقهای و فرامنطقه ای قرار دارد. درک شرایط همسایگان و مدیریت و هدایت دغدغههای آنان به دور از هیجان و تعصب از جمله الزامات عقلانی یک قدرت منطقهای است. هرچند بی شک حیدر عبادی مورد تأیید و موافقت دو قدرت مؤثر بر صحنه عراق قرار گرفته که توانسته است در قامت نخست وزیری عراق حاضر شود اما با وجود این او باید مراقب سیاست موازنه سنتی در منطقه باشد. کاتزنشتاین استاد مطالعات بین الملل دانشگاه کرنل معتقد است «آمریکا در تلاش است مناطق اساسی جهان را در قالب مدل مرکزمحور هماهنگ سازد تا تسلط خود را بر مناطق حفظ کند». اما کماکان منطقه گرایی آمریکایی حول محور موازنه سنتی قوامی چرخد. توازن قوای سنتی در خاورمیانه دوران جنگ سرد تقابل دو قدرت بزرگ منطقهای یعنی ایران و عراق بود تا با تحلیل و از بین بردن سرمایههای مادی و معنوی این دو کشور موازنه در منطقه برقرار باشد. از قرار معلوم پس از برهم خوردن این موازنه این بار با ایجاد اتحاد مثلثی آمریکا (رهبری) اسرائیل (امنیتی، نظامی) عربستان (مالی، تکفیری) سعی شده موازنه جدیدی در قبال مهار قدرت ایران ایجاد شود. تجربه تاریخی حاکی از آن است که هرگاه قدرتهای فرامنطقه ای بدون همکاری با قدرتهای منطقهای دست به موازنه گرایی یکجانبه در منطقه زدهاند عایدی مناطق صرفاً خشونت، تنش و جنگ بوده برعکس چنانچه منطقه گرایی در یک روند بومی سازی و تعامل با قدرتهای فرامنطقه ای شکل بگیرد منافعی همگانی در پی دارد. اتحادیه اروپا نمونه موفق آن محسوب میشود.
به زعم نگارنده، ایران و کشورهای منطقه قابلیت منطقه گرایی با مدل خاورمیانهای آن را دارند. در این بین اما نقش ایران در جایگاه قدرت منطقهای، تعامل سازنده مبتنی بر قدرت ملی با کلیه همسایگان و قدرتهای فرامنطقه ای خواهد بود. البته بدیهی است تعامل سازنده با قدرتهای فرامنطقه ای تنها پس از تثبیت نقش جدید ایران در منطقه میسر خواهد شد. بنابراین جمهوری اسلامی ایران میتواند در رویکردی جامع و منسجم در قالب نظام همکاری امنیت منطقهای با تاکید بر زمینههای مشترک و ایجاد وابستگیهای متقابل اقتصادی، سیاسی و امنیتی و با به کارگیری ترکیب هوشمندانه قدرت سخت و نرم، افزایش منافع و امنیت ملی همسایگان را به افزایش منافع و امنیت منطقهای به نحوی که همگرایی و هم افزایی منطقه گرایی خاورمیانهای ایجاد شود گره بزند در این صورت منافع قدرتهای فرامنطقه ای نیز در همراهی با منطقه گرایی خاورمیانهای بازتعریف خواهد شد.
منبع : تجارت فردا
دیدگاه تان را بنویسید