لات های بامرام!

۵۵آنلاین :

یعنی نمی‌توان با یک سویه نگری سلیقه و زاویه دیدخود را بر واقعیت جاری تحمیل کرد و آن را به نمایش گذاشت، چرا که ممکن است ایجاد زمینه انحرافی کند. مگر آنکه این نشان‌ها و ظواهر قشری، محدود به نوعی تیپ‌سازی دریک سینمای عامه پسند قصه پرداز شده باشد. مثلاً ما رفته‌رفته از اواخر دهه 30 و در طول دهه40 می‌بینیم که در شماری ازفیلم‌های ایرانی تیپ‌های مرکزی و محوری کلاه مخملی‌ها و افراد جاهل مسلک هستند.

این آدم‌ها از طریق مناسبات فردی و خانوادگی و لهجه وادبیات و حضور اجتماعی شان، پیشنهاد دهنده یک نوع مرام و مسلک اخلاقی هستند که زمینه‌های انطباقی خود را از یک جامعه ارزشی و سنتی کسب می‌کنند. این به‌خودی خود، برای اشاره به یک جامعه در حال گذارکه مدرنیته را به‌شکل ناشیانه و انحرافی تجربه می‌کرد، چیز بدی نبود.

اما فراتر از این سرگرمی‌سازی و قصه‌پردازی و پیشنهاد اخلاقی و مضمونی، نباید اینگونه افراد با ارائه شمایلی انتزاعی و غلو شده از خود جدا از نشانه‌های ظاهری خود باعث یک تناقض آشکار شوند. چون بیننده عامی و خلع سلاح شده ناخودآگاه دچار سردرگمی می‌شود و در مقایسه با رئالیسم جاری نمی‌داند کدام بخش از پیکره این آدم را باورکند.

از یک‌جا به‌بعد می‌بینیم که دوره این نوع سینما به‌سر می‌رسد، چرا؟ چون اساساً آن جامعه روبنایی رفته‌رفته به جهت سیاست‌های بعد از انقلاب - به اصطلاح- سفیدشاه و مردم! مسیر دیگری پیدا می‌کند و پشت آن مدرنیته پوشالی ما شاهد واقعیت دیگری هستیم.

حال ببینیم در حوزه فرهنگ، عکس‌العمل بخشی از آحادجامعه از جمله فیلمسازان «دوران موج نو» نسبت به این‌گذار و سیکل معیوب چگونه بود؟ فیلمسازی مثل مسعودکیمیایی باساخت «قیصر» این واقعیت را متذکر می‌شود که جامعه سنتی آخرین نفس‌های خود را می‌کشد و آخرین بازمانده آن شمایلی همچون «فرمان» است که زنده یاد ناصر ملک مطیعی نقشش را ایفا می‌کند.

این آدم بامرام زیر بازارچه در عین حالی که از ناموس و غیرت و حریم خانواده و ارزش‌ها دم می‌زند، درهمان اوایل فیلم کشته می‌شود و نسل کنشمندی چون برادرش «قیصر» که رفتار و دیدگاه و ادبیات متفاوتی دارد، وارد صحنه می‌شود. این در واقع، همان نگاه رئالیستی فیلمسازی است که خودش در کانون سنت شکل گرفته و از دل همین محله و جغرافیا بیرون آمده است، ولی شرایط دگرگون شده جامعه پیرامونش را نادیده نمی‌گیرد. او انتخاب‌های دلخواه خود را می‌کند و قصه و روایتش را با نگاهی تراژیک آمیخته می‌کند. به‌همین خاطر است که می‌بینیم «قیصر» می‌تواند چنین نقش تأثیر گذار و ماندگار تاریخی و درعین حال هنری پیداکند.

بگونه‌ای که نه تنها نظر یک تاریخ نگار و نظریه پرداز مذهبی مثل دکتر علی شریعتی را به‌خود جلب می‌کند، بلکه توده مردم و دیگر طیف‌های روشنفکر نیز با فیلم ارتباط عمیق و خودجوش برقرار می‌کنند.

گویی آن نگاه معترضانه، حدیث نفس زمانه خودش است. و توجه داشته باشیم که مسعودکیمیایی در فیلم‌های بعدی‌اش آدم‌ها و مضامین دیگری را -جدا از این تیپ و فرمالیسم ظاهری- تجربه می‌کند. بنابراین، می‌باید براین تلقی غلط برخی از نظریه‌پردازان سینمایی و منتقدان مبنی براینکه مسعود کیمیایی با فیلم «قیصر» ترویج دهنده لمپنیزم و لات بازی بوده است، خط بطلان کشید. تداوم این واقع‌نگری کیمیایی را بعداز انقلاب در فیلم‌های «ردپای گرگ»، «اعتراض» و «جرم» می‌بینیم. او همواره به «ستیز» در رویارویی با ظلم و بی‌عدالتی و نیروهای شر می‌اندیشد.

اگر بخواهیم با یک نگاه جامعه شناختی این‌گونه اقشار را مورد ارزیابی قراردهیم، باید شیوه حضور فردی و اجتماعی‌شان را به یک فهم درست تبدیل کنیم. مثلاً اگر بخواهیم در یک رمان از این تیپ آدم‌ها استفاده کنیم، شیوه برخوردمان می‌باید یاد آور یک دوره تاریخی همخوان با این نشانه باشد. ولی اگر بخواهیم با شیفتگی و چشمان تمام بسته به سراغ این قشربرویم و برای‌شان ارزشگذاری افراطی و کاذب کنیم، این راه به‌خطا رفتن است.

این میدان عمل قائل شدن برای افرادی از این دست که صرفاً به غریزه خود اتکا دارند و از آن قدرت تعقل برخوردار نیستند و فاقد ظرفیت‌پذیری لازم در جهت حفظ رفتار فروتنانه هستند، نوعی تحریف واقعیت است؛ زیرا آنها از یک جا به بعد قلدر و نوچه پرور می‌شوند و دوست دارند بر یک محله مسلط باشند و اعمال قدرت کنند و شناسنامه‌ای جعلی از خود ارائه دهند. تجربه نشان داده که وقتی این افراد بیش از حد به امان خدا رها شوند می‌توانند به‌عناصر مزاحم و بزهکار تبدیل شوند. مگر این‌که یک حوزه استحفاظی برای خود داشته باشند. مثلاً در سنت زورخانه و پیشنهاد پهلوانی اینها اقتدا به مراد خود می‌کنند و در واقع شخصی آنها را راهبری و مراقبت می‌کند تا به هرز نروند. ولی با کمرنگ شدن این فرهنگ و مناسبات درجامعه این دوران، این‌گونه افراد متکی به بدن و عضله و زیردستان خود (ازنظر ضعف شخصیتی)، استعداد تبدیل شدن به هیولاهای این زمانه را دارند.

اینجاست که در کنار توجه اساسی به‌کار فرهنگی و رفع معضل بیکاری و مهاجرت‌های بی‌رویه، می‌باید به مبحث جرم شناسی و چگونگی بازگشت مجرم و بزهکار به‌جامعه و دامن خانواده توجه عمیق وکارشناسانه شود. باید بپذیریم که درجامعه پارادوکسیکال کنونی مرز میان مرام و رفاقت و مشتی‌گری صداقت و مهار عقده‌های سر کوب شده و قدرت‌نمایی و نسق‌گیری و نقش بازی کردن خیلی باریک شده است. اراده و خردجمعی می‌باید در جهت ثبات- نه تناقض- شخصیتی حرکت کند.