از هیچ تا هیچ «پرویز تناولی»

۵۵آنلاین :

در جهان امروزی که تمام مرزها در حال ازبین‌رفتن هستند و دیگر ارتباط بین حوزه‌های مختلف از قانون علیت یا ترتیب زمانی ایجاد آنها پیروی نمی‌کند، دیر یا زود شاهد فروپاشی مرز بین علم و هنر نیز خواهیم بود. در نگاه متفکران، این دو کاملا حوزه‌هایی مجزا از هم هستند. ما در علم با استدلال، درک ریاضی‌وار از موضوعات مختلف و ارائه شواهد متعدد برای یک قضیه روبه‌رو هستیم. چه بسیار نظریه‌های پرطمطراقی بوده‌اند که ناگهان به‌ دلیل ارائه شواهد متضاد، فروپاشیده‌اند و جای خود را به نظریات دیگر داده‌اند. بی‌شک نیوتن همواره بزرگ خواهد بود و استاد اعظم و شوالیه بزرگ علم نام خواهد داشت، اما نسبیت اینشتین درک نیوتنی از فضا و زمان را برهم ریخت و اکنون کسی به فضا و زمان به‌عنوان دو موضوع مجزا از هم که مانند امری قدسی بدون تغییر هستند، نگاه نمی‌کند، اما چنین چیزی درباره یک اثر هنری صادق نیست. دیوان حافظ هیچ‌گاه فرونمی‌پاشد و دیوارهای تخت‌جمشید همواره زیبا و تحسین‌برانگیز است؛ زیرا هنر بر مبنای درکی فانتزی از جهان اطراف عمل می‌کند. روابط علّی در ایجاد یک اثر هنری ارزشی ندارد و هیچ روندی استدلالی نمی‌تواند به یک اثر هنری پرشکوه منتهی شود. اگر علم پایه‌های محکم منطقی و ریاضی دارد، هنر ملجأیی برای بیانی احساسی و درکی شاعرانه از جهان است. به نظر همه‌چیز برای جدایی این دو حوزه از هم مهیاست، اما چنان‌که گفتیم، جهان امروز دیگر چنین جدایی‌هایی را برنمی‌تابد. جالب‌تر آنکه نزدیکی بین حوزه‌های مختلف نیز بر اساس تشابه معرفتی آنها رخ نمی‌دهد. انگار مانند دو کهکشانی که جذب هم می‌شوند، نزدیکی و ارتباط بین حوزه‌های مختلف معرفتی در جهان پیچیده جدید امری ناگزیر بوده و علم و هنر نیز از این موضوع مستثنا نخواهند بود. بنابراین کسانی در این جهان پیچیده جدید موفق خواهند بود که بتوانند از مرز این دو گذشته و در فراسوی آنها به تفکر و اندیشه بپردازند. بی‌گمان «پرویز تناولی» با هیچ‌هایش یکی از این اندیشه‌ورزان است. «هیچ» تناولی در نگاه اول پر از اندیشه‌های عارفانه است. همان‌طور که خود او اشاره دارد، حرکت از نیستی به هستی و بالعکس آن، مهم‌ترین زمینه تفکری برای ساخت «هیچ» است، اما «هیچ» تناولی به شکل غریبی متنوع است، با اینکه «هیچ»های او تفاوت‌های زیادی با هم دارند، اما به نظر می‌رسد در نقطه‌ای گنگ و مبهم از فضا و زمان در حال تپیدن هستند؛ نقطه‌ای که انگار خیال گسترش ندارد؛ نقطه‌ای که همه‌چیز را به خود جلب می‌کند، با همه‌چیز مأنوس می‌شود، همه‌چیز را دوباره معنا می‌کند و باز همان هیچ است. موضوعی که به‌شدت ما را به یاد این شعر خیام می‌اندازد، شعری که خود تناولی نیز از آن متأثر بوده است:» ای بی‌خبران شکل مجسم هیچ است/ وین طارم نه سپهر ارقم هیچ است/ خوش باش که در نشیمن کون و فساد/ وابسته یک دمیم و آن هم هیچ است«حال با این مقدمه اگر کمی دورتر بنشینیم و به این چشم‌انداز پر از هیچ نگاه کنیم، متوجه می‌شویم چرا آنچه تناولی آفریده در فراسوی علم و هنر قرار گرفته است. ردپای هیچ را می‌توان در علوم ریاضی و فیزیک پی گرفت، اما یکی از جالب‌ترین آنها نظریه «جان فون نویمان»، این نابغه بزرگ بشری در توصیف پایه‌ای نظریه اعداد است. در نظریه مجموعه‌ها، هیچ با مجموعه تهی یا «{}» شناخته می‌شود. فون نویمان نشان داد چگونه می‌توان کل توالی عددها را فقط با تکیه بر مجموعه تهی یا همان هیچ ساخت. هر عددی متناظر با مجموعه‌ای از همین مجموعه‌های تهی است. انگار جهان اعداد که به‌نوعی پایه‌ای برای تمام ریاضیات محسوب می‌شود، از همان هیچ به‌ وجود آمده است، اما همین‌جا محل تلاقی علم و هنر نیز محسوب می‌شود. به‌جای مجموعه تهی فون نویمان در این انفجار هیچ‌گونه، بیایید «هیچ»های پرویز تناولی را قرار دهیم. حالا عالمی را تصور کنید که در آمیزه‌ای از ریاضی و فانتزی -یعنی دو حوزه‌ای که همیشه از هم جدا بوده‌اند- از هیچ‌هایی تشکیل شده که هریک به‌طور خاصی دور خود پیچیده، یکی در فضا رها شده و یکی روی صندلی نشسته و دیگری روی میزی لم داده است. انگار «هیچ» با وجود تهی‌بودنش معرف مفاهیم بسیاری است؛ مفاهیمی که حالا در عالم علم نیز می‌تواند مولد جهان پر از هستی ما باشد. هیچی که گرچه صاحب همه‌چیز است، اما باز به نظر می‌رسد در دل تنهایی‌های تناولی در همان نقطه گنگ و مبهم از فضا و زمان می‌تپد و زندگی می‌کند.