جذاب، ولي آب دوغ خياري

۵۵آنلاین :

دکتر رضا شجیع

- قابل پيش بيني بود كه با ظهور شبكه هاي اجتماعي، سر و كله روشنفكران عامه پسند نيز پيدا شود، آنها كه يادداشت هاي ژورناليستي و عامه پسندشان با چاشني تحليل هاي علمي تركيب شده و به توليد محتوايي بي مصرف ولي بي نهايت جذاب تبديل مي شود.

- در سال هاي اخير عده اي از جامعه شناسان و اخيرا عده اي از متخصصان حوزه سياستگذاري عمومي از اين روش براي برندسازي شخصي استفاده كرده و بعضا در كسب منصب هاي مديريتي نيز موفق بوده اند. ربط دادن فلان شخصيت يا كارتون معروف به فلان اتفاق و يا ربط دادن يك حكايت تاريخي يا تخيلي به يك واقعه روز آن هم با چاشني نتيجه گيري هاي علمي آنچناني، از جمله روش هاي روشنفكري عامه پسندانه در فضاي مجازي است.

- تا اينجاي كار مشكلي وجود ندارد، محتوايي جذاب توليد شده و به سرعت منتشر و مصرف مي شود؛ مشكل از جايي آغاز مي شود كه اين دسته از دوستان به اصطلاح روشنفكر، نكاتي را منتشر مي كنند كه اين نكات در ظاهر، مهم و انتقادي هستند ولي با نگاهي دقيق تر مشاهده مي كنيم كه اين مطالب، هدف ثانويه ديگري غير از توليد محتواي مصرفي و پيش پا افتاده را دنبال مي كند و گويي كه اساسا براي تحميق سازي و انحراف ذهن مخاطب از اصل ماجرا نگارش مي شوند.

- اجازه دهيد موضوع را با يك مثال روشن كنيم؛

- چندي پيش شاهد انتشار گسترده مطلبي با عنوان "داري اشتباه مي كني كاپيتان!" در فضاي مجازي بوديم. در اين يادداشت كه بعدها در قالب مستند جعبه سياه هم منتشر شد، نويسنده از علت سقوط هواپيماهاي كره جنوبي صحبت مي كند كه آن فقدان صراحت كمك خلبان در لحظه اشتباه كاپيتان و يا غرور بيش از حد كاپيتان و عدم پذيرش نظرات كمك خلبان است كه در نهايت به سقوط هواپيما منجر مي شود.

مطلب در وهلهء اول بسيار جذاب به نظر مي رسد. تا جايي كه در انتها هواپيما را به جامعه و كمك خلبان را به متخصصان جامعه تقليل مي دهد.

بسيار جالب است كه اتفاقا قدرت خيال پردازي خواننده را نيز درگير كرده و ما را در نقطه اي قرار مي دهد كه كيستي كاپيتان را خودمان به تنهايي حدس بزنيم، به راستي كاپيتان چه كسي است؟ در واقع نويسنده از تشريح عيني و شفاف مختصات بازيگران اين روايت نمادگونه اش سر باز مي زند و مشكلات جامعه را به شكلي نمادگونه در حد يك رابطه ساده خطي تقليل مي دهد.

ساختارهاي پيچيده قدرت و ارتباطات چند لايه ملت- دولت، ملت_ملت و دولت_حكومت در اين تحليل غايب هستند و در نهايت هيچ نكته خاصي عايدمان نمي شود. تنها با مطلبي جذاب و هنرمندانه مواجه هستيم كه هزاران بار در فضاي مجازي بازنشر مي شود.

- مثالي ديگر از اين دست، مطلب با عنوان "شلوار قرمز يعني فرانسه" است. نويسنده به روايتي از جنگ جهاني اول اشاره مي كند كه در آن فرانسوي ها به دليل اصرار و تعصب بر پوشيدن شلوار قرمز، به راحتي در تيررس دشمنان قرار مي گيرند و همين اصرار آنها باعث كشته شدن تعداد بسياري از سربازان فرانسوي مي شود.

نويسنده باز هم هنرمندانه روايت را به وضعيت كنوني جامعه ربط مي دهد و معتقد است؛ متعصبان پوشيدن شلوار قرمز، به شكل نمادين همان حافظان وضع موجود هستند كه اصرار آنها بر تعصباتشان در نهايت باعث شكست جامعه مي شود.

سوالي كه در اينجا مطرح مي شود اين است كه حافظان وضع موجود دقيقا چه كساني هستند؟ دقيقا منظور نويسنده چيست؟ آيا خود نويسنده كه در نهادي دولتي فعاليت مي كند، جزء حافظان وضع موجود محسوب نمي شود؟ خط متمايزكننده حافظان وضع موجود با مخالفان وضع موجود چيست؟

- معتقدم اين نوع تحليل ها، شديداً ذهن مخاطب را از اصل ماجرا و اصل مسئله دور كرده و چهره اي مبهم و خيالي از مقصران واقعي وضع موجود خلق مي كند.

با اين مدل تحليل ها، همه و هيچكس مقصر هستند و سياستگذاري در حد كوچه و خيابان تقليل مي يابد. احتمالا مي توان روايت اصرار عده اي به پوشيدن پيژامه راه راه آبي را به حافظان وضع موجود ربط داد و آن را به مطلبي بي نهايت جذاب تبديل كرد.

همانطور كه اشاره شد، مشكل آنجاست كه ذهن مخاطب هنرمندانه دستكاري و منحرف مي شود. اگر فكر مي كنيد اين تحليل هم آب دوغ خياري است؛ صراحتاً بفرماييد: "داري اشتباه مي كني كاپيتان!"