چرا چهار سال پیش با شیب ملایمتر فکر امروز را نکردیم؟
| چند سال پیش، یک صفحه در فضای مجازی سروصدای زیادی به پا کرد؛ صفحه بچه پولدارهای تهران! تصاویر منتشرشده از این گروه، سبک خاصی از زندگی مسرفانه را به نمایش میگذاشت، آنها بهراستی «بچه پولدار» بودند، آنها را نمیشد در دسته ثروتمندان جای داد.
۵۵آنلاین :
چند سال پیش، یک صفحه در فضای مجازی سروصدای زیادی به پا کرد؛ صفحه بچه پولدارهای تهران! تصاویر منتشرشده از این گروه، سبک خاصی از زندگی مسرفانه را به نمایش میگذاشت، آنها بهراستی «بچه پولدار» بودند، آنها را نمیشد در دسته ثروتمندان جای داد. ثروتمند بودن، با سبک زندگی مسرفانه و پرزرقوبرق این گروه؛ تفاوت ماهوی دارد. ثروتمند با پولدار متفاوت است، ثروتمند کسی است که باکار، تلاش و خلاقیت، ارزشافزوده، شغل میآفریند تا بخش بزرگی از جامعه قادر باشند زندگی شرافتمندانهای را تجربه کنند.
به یاد داریم که از روزهای کودکی، اینکه ایران کشور ثروتمندی است، یکی از کلیشههایی است که به ما یاد دادهاند! کلیشهای جذاب برای کیفورشدن که ظاهراً " پشت این کلیشه هم تنها چیزی که نشسته، نفت و دیگر ذخایر معدنی ایران است. مطابق با آخرین آمارهای بینالمللی، ایران با دارا بودن حدود 157 میلیارد بشکه نفت،5/11 درصد از کل ذخایر نفتی دنیا را به خود اختصاص داده است. با نفت 70 دلاری به قیمت امروز، اگر تمام این نفت را یکجا به فروش برسانیم، ارزشی در حدود 11 هزار میلیارد دلار خواهد داشت. سایر ذخایر طبیعی ایران از گاز و معادن و فلزات را هم اگر به آن بیفزاییم، بهاحتمالزیاد، حداکثر و با فرض خوشبینانه، به رقمی کمتر از 20 هزار میلیارد دلار خواهیم رسید. این رقم، معادل تولید ناخالص داخلی یک سال ایالاتمتحده آمریکا، تولید ناخالص داخلی دو سال چین و تولید ناخالص داخلی چهار سال ژاپن است! آیا بازهم ما کشور و مردمان ثروتمندی هستیم وقتی دیگران تنها باکار و خلاقیت قادرند چندین برابر آنچه موهبت پلانگتون ها در میلیونها سال پیش به ماست را تولید کنندو آینده بازارها را در کنترل خود درآورند، بازارهایی که ما در آن تنها فروشنده محصول مشترک پلانگتون ها و فشار و گرمای درونی زمین هستیم که کوچکترین نقشی در آن نداشتهایم؟!
با این توصیف، ما نهتنها ثروتمند نیستیم که بیشتر به بچه پولدارهای همان صفحه مجازی میمانیم. تقریباً " در میان هیچ گروه ثروتمندی، با آن تعریف پیشین از ثروت و ثروتمند، مصرف به شیوه بچه پولدارها قابلمشاهده نیست. آنها گروهی بودند که خود کمترین تلاشی نکرده بودند برای آنچه با تصور کیفور شدن در باد میدادند. پر بیراه نیست حتی اگر بگوییم آنکس که چنین منابعی را در اختیار بچه پولدارها قرار داده بود هم باکمترین زحمت و به مدد رانت، به بابای پولدار بدل شده بود. مگر ما برای نفت زحمتی متقبل شدهایم؟! که حتی برای تبدیل کردن نفت خام به مواد ارزشمندتر هم حاضر نیستیم به خود اندکی زحمت دهیم.
نفت، یک نماد رانت است برای هر کشور و سرزمینی که موهبت پلانگتون ها نصیبش شده باشد. نفت، دقیقاً " معیاری است ازآنچه ریکاردو به نام رانت، تعبیر و تفسیر کرده است. هزینه تولید کسی که مالک یک زمین حاصلخیزاست، بهمراتب کمتر از کسی است که همان محصول را در یک زمین نامرغوبتر میکارد. اما چون قیمت در بازار برای هر دو تولیدکننده یکسان است، مالک زمین مرغوب، حاشیه سود بالاتری نسبت به آنیکی خواهد داشت بدون آنکه شخص او در این حاشیه سود، دخالتی داشته باشد. ریکاردو، رانت را دقیقاً " همین وضعیت میداند، وضعیتی که عوامل محیطی، جغرافیایی و وراثتی تعیینکننده آن هستند و نه کار و تلاش و خلاقیت.
وقتی تمام آنچه بهعنوان ثروت یک جامعه به مردمان آن آموزش داده میشود، یک منبع رانت باشد، چنین جامعهای بهسرعت به سمت سبکی از زندگی مسرفانه پیش میرود بهویژه اگر ساختارهای حاکم بر آن نیز بهگونهای طراحیشده باشند که از اصلیترین محل ارتزاق و ادامه حیاتش از محل همین رانت، تأمین شود.
عصر مصرف بچه پولدارها، سالهاست در ایران به پایان رسیده است اما نوعی چسبندگی در ادامه دادن به این سبک هم در مردم وهم در حاکمیت دیده میشود که نگاهی به روندهای آن نشان میدهد نهتنها روند کاهندهای نیست، بلکه شتاب رو به تزایدی به خود گرفته است. بهطور مثال، مصرف انرژی در ایران هر 10 سال حدود 100 درصد رشد داشته است این در حالی است که جمعیت ایران هر 10 سال تنها 30 درصد و اقتصاد آن هر 10 سال حدود 35 تا 40 درصد رشد یافته است.
- بیراه نگفتهایم اگر مدعی شویم که آن اصل بنیانی که مارکسیسم را از نحله اقتصاد نئوکلاسیک جدا کرد، تعبیر و تفسیر متفاوت از ارزش و بهتبع آن، نظام قیمت و قیمتگذاری بوده است. مارکس در ادامه کارهای اسمیت و ریکاردو، ارزش نهفته در یک محصول را ناشی از کار نهفته در آن میدانست. هایک میگوید: اقتصاد سیاسی کلاسیک بیش از هر چیزی بهاینعلت فروپاشید که نتوانست پدیده اساسی ارزش را با همان تحلیلی که از سرچشمه فعالیتهای اقتصادی که بهخوبی برای تحلیل پدیدههای پیچیدهتر رقابتی به کار گرفته بود، تبیین کند. نظریه ارزش - کار، نتیجه جستوجوی توهم آلود برای ارزش بود، نه نتیجه تحلیل رفتار کنشگران اقتصادی. گام تعیینکننده در پیشرفت علم اقتصادی زمانی برداشته شد که اقتصاددانان پرسیدند اوضاعی که سبب میشود افراد به طریق خاصی با کالاها رفتار کنند، دقیقاً "چیست. این پرسش بدین شیوه بلافاصله باعث شد درک کنند نسبت دادن اهمیت یا ارزشی معین به کالاهای مختلف گامی ضروری در حل مساله عمومی است که هر جا چند هدف برای بهرهگیری از منابع محدود رقابت میکنند، مطرح میشود.
مارژینالیسم اما به این توهم پایان داد و مدعی شد که ارزش نه یک مفهوم عینی (Objective) که یک مفهوم ذهنی (subjective) است. ارزش هر کالا که قیمت از آن بیرون میآید، از شخصی به شخص دیگر متفاوت است و آنچه قیمت بازار را شکل میدهد، نه کار مستتر در درون آن بلکه برآیند ارزشهای ذهنی کالایی بزرگتر یا حداقل مساوی باقیمت آن برای مصرفکننده ازنظر ذهنی ارزشی برای کالایی قائل نباشد، هزاران ساعت کار مستتر در آن کالا، فاقد کمترین ارزشی برای مصرفکننده است.
هرچه شکاف میان ارزش ذهنی یک کالا باقیمت آن بیشتر باشد، یعنی فاصله میان قیمتی که مصرفکننده پرداخت میکند باارزش ذهنی او به نفع ارزش ذهنیاش، بیشتر باشد، هزینه فرصت مصرف آن کالا برای مصرفکننده به همان نسبت کاهش خواهد یافت. این سرآغاز یکروند تخریبگر تزایدی در مصرف مسرفانه است. مهمترین علامتی که نظام قیمت به مصرفکننده ارسال میکند، همین نکته است که او ناچار است در مقابل مصرف یک کالا، هزینهای حداکثر معادل ارزش ذهنی آن کالا پرداخت کند. وقتی نظام قیمت از وضعیت یادشده خارج میشود، این ادعا صادق است که تقریباً "تمام دیگر عوامل بازدارنده کاهنده مصرف، که به شیوه غیر بازاری تدوین و طراحی میشوند، تهی از کارایی میشوند، درواقع آنچه نظام قیمت را شکل میدهد، منحنی ارزش ذهنی مصرفکننده است، وقتی این منحنی دستکاری و مخدوش شود، همیشه مصرف بیشتر، بر کمتر ارجح است حتی در مورد کالاهای مصرفی که میدانیم مطابق با آموزههای مارژینالیسم، از یک نقطه به بعد، مطلوبیت مصرفکننده به حداکثر ممکن میرسد و از آن نقطه به بعد، مصرف بیشتر به مطلوبیت بیشتر منتهی نمیشود اما این گزاره در محیطی که نظام قیمت دستکاری شده باشد لزوماً " صادق نیست.
در یک محیط رقابتی، قیمت، در اولین گام، مصرفکننده را از هزینه فرصتی که مییابد در قبال مالکیت آن کالا از دست بده، آگاه میکند. ازآنجاکه همواره به دلیل محدودیت در منابع، به تملک درآوردن یک کالا، مترادف با از دست دادن فرصت تملک کالاهای دیگر است، نظام قیمت رقابتی، مصرفکننده را وادار میکند که با یک محاسبه کوچک، مصرف خود از کالاهای مختلف را بهگونهای تنظیم کند که قادر باشد ترکیب متنوع، مکمل و معنیداری از کالاهای مختلف را انتخاب کند که درنهایت، با منابع در اختیار، به حداکثر مطلوبیت ممکن دست یابد. دستکاری در نظام قیمت، شبیه رانت عمل میکند که افراد بدون دخالت در حاصلخیزی زمین، با صرف منابعی مشخص، حاشیه سود و بهتبع آن، مطلوبیت بیشتری کسب میکنند. اما این شبه رانت، عملکردی بهشدت مخربتر دارد. شکل تخریبی آن را میتوان در شکلدهی به الگوی مصرف یا سبک زندگی افراد مشاهده کرد. اینجاست که آن سبک زندگی بچه پولداری رخ نشان میدهد و آدمی را به سمت مصرف مسرفانه، سوق میدهد.
نمود بارز مصرف مسرفانه را میتوان در مقایسه میان شدت مصرف انرژی در ایران و کشورهایی که قیمت انرژی در آنها از طریق سازوکار رقابتی تعیین میشود، یافت. بررسیهای متعدد نشان میدهد که میان قیمت و شدت مصرف انرژی در کشورهایی که نفتخیز نیستند، یک رابطه منفی و قوی وجود دارد به این صورت که با افزایش قیمت حاملهای انرژی، شدت مصرف انرژی به شکل معنیداری کاهش پیدا میکند.
تعدیل نظام قیمت بر مصرف انرژی حتی قادر است ساختار تکنولوژی را نیز دستخوش تغییرات وسیع کند. یک مثال آن را میتوان در انگیزههای بهبود تکنولوژی از زمانی دانست که پس از شوک اول نفتی در ابتدای دهه 70 میلادی، تولیدکنندگان بزرگ بهویژه خودروسازان را وادار به تغییرات وسیع در ساختار تولیدات خود کرد که تا حداکثر ممکن، میزان مصرف سوخت خودروها را کاهش دهند. به جرات میتوان مدعی شد که جهش قیمت نفت، مهمترین انگیزهاین شرکتها و سایر شرکتهای تولیدکننده کالاهای انرژی بر در تولیداتی با شدت مصرف انرژی کمتر بوده است. کدام عامل باعث میشود که ژاپنیها در تئوری و عمل، اولین پیشگامان کاهش شدت مصرف انرژی و تولید کالاهایی باشند که با حداقل مصرف انرژی، حداکثر بازدهی ممکن را داشته باشند جز آنکه نظام قیمت آنها را به مصرف مقتصدانه وادار و ناگزیر میکند؟
این در حالی است که، در کشورهای که، در کشورهای صادرکننده نفت، رابطه منفی میان قیمت حاملهای انرژی و شدت مصرف انرژی، صادق نیست که با دو عامل میتوان آن را توضیح داد.
اول، با افزایش قیمت نفت، درآمد کشورهای صادرکننده نفت افزایش پیدا میکند. افزایش درآمد هم به دلیل اثر درآمدی اسلاتسکس مصرف، تابع تقاضا را به سمت بالا جابجا میکند. حال اگر جانشینهای مناسب هم برای مصرف وجود نداشته باشد، اثر درآمدی، شدت اثر بیشتری خواهد داشت که بهویژه در کشوری با ویژگیهای ایرآنکه بهطور مثال بخش قابلتوجهی انرژی در حوزه حملونقل مصرف میشود، به دلیل عدم سرمایهگذاری دولت در حملونقل عمومی، مصرف مسرفانه حاملهای انرژی، شکل حادتری به خود میگیرد.
دوم، کشورهای صادرکننده نفت، بهطورمعمول، یارانههای بسیار زیادی روی حاملهای انرژی بهویژه حاملهای انرژی پایه کربوهیدرات، میپردازند. افزایش درآمدهای حاصل از صادرات نفت، ازیکطرف باعث افزایش درآمد سرانه مردم و بهتبع آن افزایش مصرف میشود و از طرف دیگر، دست دولتها را برای پرداخت هر چه بیشتر یارانه روی حاملهای انرژی، باز میگذارد، برهمنهی این دو عامل، میتواند شکل خطرناکی به خود بگیرد که علاوه بر بلعیدن منابعی که میتوانست جنبه سرمایهای داشته باشد، آلودگی زیستمحیطی و البته، سبک زندگی مسرفانه را بهشدت دامن میزند.
معادل چین، کشوری با 5/1 میلیارد جمعیت بنزین مصرف میشود تا ناوگان فرسوده حملونقل ما، نیازهای 80 میلیون نفر را تأمین کند، 90 درصد منابع آب در کشاورزی مصرف میشود که بازدهی آن از صحراهای لیبی هم کمتر است، چهارتا پنج برابر میانگین جهانی، مصرف گازداریم، میانگین مصرف انرژی برای گرمایش خانههای ما بیش از هشت برابر مردمان مناطق سردسیر نظیر اسکاندیناوی است، شدت مصرف انرژی ما در بخش صنعت آنچنان زیاد است که به اذعان بسیاری از فعالان آن، اگر تنها 30 درصد از یارانه پرداختی به انرژی مصرفی آن کاهش یابد، عملاً زمینگیر میشود. اینها و دهها مور دیگر، برون داد دخالت مستقیم و غیرمستقیم ما در نظام قیمتهاست که هرروز میگذرد، هم خسارات آن به شکل تصاعدی در حال افزایش است و هم اگر زمانی قصد اصلاح آن را داشته باشیم، به تعویق انداختن آن؛ هرروز هزینه ابن اصلاح را بیشتر میکند بهگونهای که بیم آن میرود هزینه آن بهقدری افزایش یابد که دیگر هیچکس را یارای آن نباشد که به اصلاح آن اراده کند.
ادعای این نوشتار آن است که به وجود آمدن وضعیت مصرف مسرفانه در ایران، در حوزههای مختلف، حاصل دستکاری نظام قیمتها توسط دولت است اما پرسش این است که دولتها با چه انگیزهای دست به چنین اقدامی میزنند که حتی میتواند به یک تنش امنیتی غیرقابلجبران نیز بدل شود.
وقتی بر یک نحله فکری چه بهصورت محوری و چه بهصورت یک سیاست جانبی پافشاری میشود و به اجرا درمیآید، قطعاً مانند هر پدیده دیگری دارای عواقب مثبت و منفی است. گفته میشود که اندیشهها و افکار از مالیات معاف هستند اما از جهنم معاف نیستند! این بدان مفهوم است که یک ساختار فکری و اندیشگی، تا زمانی که صرفاً بهعنوان یک ایده مطرح است، هیچ فشاری بر او نیست اما همینکه به ساحت عمومی و اجتماعی پای گذاشت و مدعی شد که برای ادامه حیات و قوام و بقای جامعه، سخنی درخور دارد، عواقب آن، چه آنها که قابل پیشبینی هستند و چه آنها که نیستند، سرانجام گریبان مدعیان آن را خواهد گرفت و جهنم میتواند برای اندیشههایی که واقعیات را انکار میکنند، در همین دنیا، مقرر شود. بهعبارتدیگر، آدمی میتواند هرگونه که سرخوشش میکند و کیفور میشود، دنیا را از دریچه ذهنش تحلیل کند. اما آن هنگام که با واقعیات دنیای حقیقی رودررو شد، این کیفوریات دیگر مجالی برای نوازشش نمییابند که واقعیات چنان پتک بر سرش فرومیآیند.
گفته میشود که با شخصی که مغالطه میکند میشود بحثوجدل کرد، مغالطه منطق خاص خودش را دارد، میشود با همان منطق به مغالطه گر، خطای ساختاریاش را نشان داد اما باکسی که گزارههایش دارای ناسازگاری درونی است، بههیچوجه نمیتوان به مباحثه نشست. کسی که ساختار فکریاش دچار ناسازگاری درونی است، گزارههایی را به کار میگیرد که هر یکدیگری را نقض میکنند. چنین فردی اصولاً دربند عواقب آنچه پیش خواهد آمد نیست، برای او این مهم است که آیا برهمنهی این گزارهها میتواند او را به دست برتر در موقعیت اجتماعیاش برساند یا خیر! استدلال آوردن برای چنین کسی بیهوده مینماید، او وارد یک جدل خستهکننده میشود، هرلحظه چیزی از آستینش رو میکند که آدمی نسبت به عقلانیت و عقلایی بودن رفتار او شک میکند! حتی گزارههای خطای آزموده پیشین را هم به عدم درک درست مجریان از آن گزارهها نسبت میدهد و مدعی است گزارهها مشکل نداشتهاند، اشکال از مجریان بوده است! و او در مورد گزارههایی که توسط گروههای بسیاری آزمون شده و هر بار شکستشان عیان شده هم همین ادعا را مطرح میکند.
اگر تبیین جان لاک ازادی را مرحلهبهمرحله پیش ببریم؛ درک این موضوع شاید آسانتر که شود که چه انگیزههایی دولت را به دخالت و کنترل نظام قیمتها وامیدارد:
- حق حیات طبیعیترین حق انسان و حق ذاتی اوست.
- انسان برای ادامه حیات، از طریق کار، تلاش و خلاقیت (خلاقیت صراحتاً در کلام لاک وجود ندارد، افزون خلاقیت به این گزاره برگرفته از آرای متأخرتر است)، بخشهایی از طبیعت را به مالکیت خود درمیآورد. برگرفته از آرای متأخر، این مالکیت لزوماً مالکیت بر اشیا نیست بلکه میتواند مالکیت معنوی ناشی از خلق ایده باشد.
- مالکیت فردی اشخاص بر آنچه با تلاش و خلاقیت به دست آوردهاند، وقتی میتواند نمود عینی داشته باشد که افراد بتوانند آزادانه به مبادله آن با دیگران بپردازند.
حال همین گزارهها را از انتها مرور میکنیم:
- منع افراد آزاد یا ایجاد محدودیت برای آنها، نقض مستقیم حق مالکیت است.
- نقض حق مالکیت هم بهطور مستقیم، نقض حق حیات یا در بهترین شرایط، ایجاد محدودیت برای حق ذاتی انسان است.
لاک میگوید انسان از وضع طبیعی که تنها محدود به محدودیتهای طبیعت است خود را خارج میکند، وارد اجتماع جامعهای میشود، بخشی ازادیهای خود را محدود میکند تا از قبل این بده بستان، مطلوبیت خود را افزایش دهد. اما علیالظاهر، دولتهای مداخلهگر، محدودیتهای را به سطحی گسترش میدهند که درنهایت، مطلوبیت کل ناشی از این بده بستان نسبت به وضعیت قبلی، کاهش پیدا میکند. اما این اضافه مطلوبیت ازدسترفته تکتک افراد جامعه، یک ذینفع بالقوه دارد؛ دولتهای مداخلهگر همهچیزدان! به عبارتی، دولتهای با مداخله در نظام بازار و ایجاد اخلال در آن، بخش قابلتوجهی از مطلوبیت کل ناشی از مدنیت را به نفع خود واریز میکنند. شاید این کل فلسفه وجودی نظامهای مداخلهگر باشد!
منبع : دنیای اقتصاد
دیدگاه تان را بنویسید