بادگیر ایرانی در احمدنگر هندوستان

۵۵آنلاین :

حمیدرضا سروری

از سدۀ هشتم هجری شاهد چندین موج مهاجرتی از غرب آسیا و آسیای میانه به هندوستان هستیم هم از راه دریا و هم خشکی،چه درغالب تجارت و بازرگانی و چه از راه هجوم نظامی. در سده‌های سیزدهم و چهاردهم میلادی نیز به دنبال یورش مغولان به ایران و نابسامانی سیاسی،اقتصادی و فرهنگی به ویژه پس از سال1328م،هزاران ایرانی عاشق صلح رهسپارکرانه‌های غربی هند شدند و در آن‌جا مستقر گشتند یا به فلات دکن در جنوب هند روی آوردند. این مهاجرت پس از آن رویداد که محمد بن تغلق در سال1327م،پایتخت خود را از دهلی به شهر دولت‌آباد که امروزه در ایالت ماهاراشترا جای دارد منتقل کرد. از این مهاجرت در تاریخ دکن با عنوان(Afaqi) نام برده می‌شود. باورهای بومی دکن در پیوند و آمیخته شدن با تفکر و سنت ایرانی ترکیب فرهنگی ویژه‌ای را به این بخش از هند داد. پادشاهی تازه‌ای هم به نام بهمنی پایه‌ریزی شد. بهمنیهاخود را از بازماندگان ساسانیان میدانستند(Shokoohy,1994:65) بنیانگذارسلسلۀ بهمنی ظفرخان حسن کانگو یا گنگو،ایرانی ماجراجویی بود که در دربار محمد تغلق دردهلی خدمت می‌کرد. حسن کانگو حاکم گلبرگه شد و پس از آن اعلام استقلال کرد (Shokoohy,2012). اوج قدرت بهمنیهادر زمان وزارت وزیر ایرانی آنان محمودگاوان(1481-1466م)بود. پس از چندی پادشاهی بهمنی تقسیم شد،نظام شاهیان دراحمدنگر،قطب‌شاهیان درگُلکُندا (حیدرآباد)،برید‌شاهیان در بیدر و عادل‌شاهیان در بیجاپور هریک فرمانروایی مستقلی را ایجاد کردند. پایه‌ریزی پادشاهی نظام‌شاهی به وسیلۀ مالک احمد صورت گرفت. مالک احمد از حاکمان بهمنی در ناحیه‌ای به نام جُنار(Junnar) بود وی در سال1490م،اعلام استقلال کرد و شهر احمدنگر را به عنوان پایتخت خود برگزید و با عنوان احمد نظام‌‌شاه حکومت کرد. احمد نظام‌شاه پسرش برهان را به عنوان وارث خویش برگزید و در سال1510م،پس از یک دورۀ کوتاه بیماری پا را از دایرۀ هستی بیرون نهاد و ابوالمظفر برهان نظام‌شاه جانشین پدر شد. یکی از رویدادهای مهم دورۀ فرمانروایی برهان نظام‌شاه آمدن شاه طاهرحسینی به احمدنگر بود. شاه طاهر اهل همدان بود و تلاشهای زیادی در راستای تغییر نگرش مذهبی شاه اسماعیل صفوی انجام داد او مدتی را درکاشان و سپس در فارس سپری کرد و پس از آن روی به هند آورد و نخست به گوا رسید و پس از آن به مرکز پادشاهی عادل‌شاهیان یعنی شهر بیجاپور رفت هرچند اسماعیل‌ عادل‌شاه از او استقبال نکرد از این رو به دژ پرنده رفت و در آن جا بود که حاکم دژ پرنده استقبال گرمی از او به عمل آورد. مدتی را به عنوان آموزگار در دژ پرنده سپری نمود و در همان جا بود که با پیر محمد شیروانی استاد برهان‌نظام شاه آشنا گشت. پیر محمد شیروانی تحت تأثیر دانش شاه طاهر قرارگرفت و درسال1522م،شاه طاهر را به احمدنگر دعوت کرد حضور شاه طاهر و آموزه‌هایش یکی از دلیلهای اصلی تغییر باور مذهبی برهان نظام‌شاه به مذهب تشیع بود(Shyam,1966:82).نظام‌شاهیان از ایرانیان شاعر،مورخ،نویسنده و متفکر پشتیبانی می‌کردند و زبان فارسی زبان درباری و دیوانی پادشاهی آنان بود. فرمانروایان نظام‌شاهی علاقۀ زیادی به ساخت بناهای گوناگون داشتند و چندین مسجد،کاخ،آرامگاه و...ساختند که شوربختانه بیشتر آنها نابود شده‌اند و به روزگار ما نرسیده‌اند!بیشتر بناهای نظام‌شاهیان بر مبنای معماری اواخر دورۀ بهمنی ساخته شده‌اند که به شکل قابل توجهی نفوذ هنر معماری ایرانی در آنها به چشم می‌خورد. یکی از آثار شاخص شهر احمدنگر باغ هشت بهشت است و به نظر می‌رسد بسی بزرگتر از آن چیزی بوده که امروزه به دست ما رسیده است. بنا به وسیلۀ برهان نظام‌شاه روی محوطۀ باغی کهنتر که فیض‌بخش نامیده می‌شد ساخته شده است. بهشت باغ در6 کیلومتری احمدنگر جای دارد و در واقع پاتوقی برای خوشگذرانی نظام شاهیان بوده،هسته مجموعه دو طبقه است با عمارتی هشت گوش که دارای تاقهاییتیز است. در یک سوی کاخ هشت بهشت ساختمانی بزرگ وجود دارد که از آن با نام لکاد محل(Lakkad Mahal) یا کاخ چوبی یاد می‌شود. اتاقهایی در بخش شرقی به لکاد محل افزوده شده‌اند که از جملۀ آنها می‌توان به حمام اشاره کرد. بر مبنای گزارشهای تاریخی هشت بهشت باغ جایی است که مرتضی نظام‌شاه اول به مدت12سال دورۀ بازنشستگی خود را در آن سپری نموده است.در پانصد متری جنوب این بخش سازه‌ای زیر زمینی وجود داردو کنار این سازه بادگیری دیده می‌شود که شکلی غیر عادی دارد و تنها نمونه از این دست در فلات دکن به شمار می‌رود و شامل برج دودکشی شکلی است که در گوشه‌ها هواکش دارد و میتواند نسیم و باد را بگیرد و به درون اتاقهای زیرزمینی که اطراف استخر یا قنات مستطیل شکلی قرارگرفته‌اند هدایتکند،!شوربختانه این بخش سرو سامان ندارد و پر از زباله و گنداب است! به گونه‌ای که حتی نزدیک شدن به آن نیز کار بسیار دشواریست!همین موضوع درک پیوند این سازه را با کاخ بسیار سخت می‌کند. حریم بادگیر هم به هیچ وجه رعایت نشده،مغازۀ بقالی و دکل برق به شکل آشکار و ناراحت کننده‌ای به حریمبادگیر تجاوز کرده‌اند!به هنگام بازدید از این بنا بسیار اندوهگین شدم و به یاد جایگاه نابسامان بسیاری از آثار باستانی در ایران افتادم!حال و روز آشفته‌ای که در هند هم دیده می‌شود و حتی می توان ادعا کرد که چگونگی برخی از آثار باستانی هند از جایگاه پریشان آثار باستانی در ایران هم بدتر است!