ارسال به دیگران پرینت

چرا باید نگران تشدید بیابان زایی در ایران بود؟

| بیابان زایی را فرآیند تخریب اکوسیستم های عمدتاً واقع در مناطق خشک، نیمه خشک و نیمه مرطوب می دانند که بر اثر نوسانات اقلیمی و فعالیت های انسان شکل گرفته است و منجر به کاهش یا از دست رفتن کارکردهای بیولوژیک و اقتصادی این مناطق می شود. به زبان ساده تر می توان گفت هر جا که تعادل بین تقاضای خدمات اکوسیستم (مانند غذا، کشاورزی، چوب و ...) و ظرفیت تولیدی اکوسیستم یک منطقه به هم بخورد فرآیند بیابان زایی شکل می گیرد که منتج به نتایجی چون طوفان های گردوغبار، کاهش حاصلخیزی و بهره وری زمین، مهاجرت و نزاع می شود.

چرا باید نگران تشدید بیابان زایی در ایران بود؟

۵۵آنلاین :

بیابان­زایی را فرآیند تخریب اکوسیستم­های عمدتاً واقع در مناطق خشک، نیمه­خشک و نیمه­مرطوب می­دانند که بر اثر نوسانات اقلیمی و فعالیت­های انسان شکل گرفته است و منجر به کاهش یا از دست رفتن کارکردهای بیولوژیک و اقتصادی این مناطق می­­شود. به زبان ساده­تر می­توان گفت هر جا که تعادل بین تقاضای خدمات اکوسیستم (مانند غذا، کشاورزی، چوب و ...) و ظرفیت تولیدی اکوسیستم یک منطقه به هم بخورد فرآیند بیابان­زایی شکل می­گیرد که منتج به نتایجی چون طوفان­های گردوغبار، کاهش حاصلخیزی و بهره­وری زمین، مهاجرت و نزاع می­شود.

در سیزدهمین گزارش جهانی ریسک (Global Risk Report of the World Economic Forum, 2018) پنج ریسک اصلی دنیا به شرح ذیل رتبه­بندی شده است: 1- سلاح­های کشتار جمعی، 2- وقایع اقلیمی حدی، 3- بلایای طبیعی، 4- شکست برنامه­های مقابله و انطباق با تغییر و اقلیم و 5- بحران آب. همانطور که ملاحظه می­شود به جز مورد نخست بیابان­زایی در ارتباط کامل با همه موارد یاد شده است. اگر بخواهیم برای بزرگ­ترین چالش محیط زیستی قرن به عنوان تهدیدی برای حیات و رفاه نوع بشر چاره­ای بیندیشیم بایستی ابعاد این پدیده به طور شفاف تبیین و شناسایی شود. برای ایجاد چنین شناختی نیازمند بررسی ریشه­ای فرآیند حیات هستیم که ناشی از بر هم کنش متعادل، متناسب و مناسب خاک، آب، گیاه، نور و هواست. برعکس فرآیند حیات، پدیده بیابان­زایی است که ناشی از بر هم کنش نامتعادل، نامتناسب و نامناسب خاک، آب، گیاه، نور و هوا به دلیل فعالیت­های انسانی است. این پدیده نامتعادل و ناموزون که منجر به توقف فرآیند حیات می­شود به اشکال مختلف و با عناوین مختلفی چون تغییر اقلیم، افزایش دما، کاهش تنوع زیستی، خشکسالی و کم­آبی علمی مورد کنکاش قرار می­گیرد. به­رغم تاریخچه بسیار طولانی بیابان­زایی، شاید بتوان پدیده Dust Bowl آمریکا در دهه 1930 را نقطه عطفی در مستندسازی و انجام تحقیقات جامع در مورد فرآیند بیابان­زایی دانست.

طی صد سال اخیر از مهم­ترین مناطقی که در آنها پدیده­ بیابان­زایی به دلیل فعالیت­های انسانی رخ داده و به طور عمده توأم با تخریب شدید سرزمین و طوفان­های سهمگین گردوغبار بوده است می­توان به پنج مورد اشاره کرد: 1- Dust Bowl در مرکز آمریکا ناشی از سیاست­های غلط توسعه کشاورزی، 2- طوفان­های گردوغبار زرد در غرب چین ناشی از سیاست­های غلط توسعه کشاورزی، 3- طوفان­های صحرا در شمال آفریقا ناشی از سیاست­های غلط توسعه کشاورزی، عدم توسعه­یافتگی و رشد جمعیت، 4- طوفان­های آسیای میانه ناشی از سیاست­های غلط توسعه کشاورزی و 5- طوفان­های گردوغبار بین­النهرین در منطقه خاورمیانه ناشی از سیاست­های اشتباه توسعه کشاورزی و کنترل و مدیریت غلط آب­های سطحی و رشد بی­رویه جمعیت.

بیابان­زایی تحت تأثیرعوامل انسان­محور چون افزایش جمعیت، تغییر اقلیم و افزایش دما، چرای بی­رویه­ دام، جنگل­زدایی، کشاورزی غیرعلمی و با سطح فناوری پایین است که منجر به از دست رفتن خاصیت حاصلخیزی و در نهایت فرسایش خاک می­شود. اهمیت حفظ خاک به گونه­ای است که آقای Luc Gnacadja از UNCCD «20 سانتیمتر خاک سطحی را تمام آن چیزی می­داند که بین ما و انقراض وجود دارد» و این همان خاک ارزشمند قابل زراعتی است که به اشکال مختلف از جمله طوفان­های گردوغبار به سرعت در حال از دست رفتن است. ابعاد فاجعه از دست رفتن خاک وقتی عمیق­تر می­شود که بدانیم مناطق خشک و در معرض بیابان­زایی حدود یک سوم جمعیت جهانی و نیمی از سطح خشکی­های زمین را در برمی­گیرند. حدود 90 درصد از جمعیت 1/2 میلیارد نفری مناطق در معرض بیابان­زایی در کشورهای در حال توسعه از جمله در شمال آفریقا، آسیا مرکزی و خاورمیانه زندگی می­کنند.

اکثر زمین­های خشک دنیا در مناطق نیمه گرمسیری هر دو نیمکره و بین عرض­های جغرافیایی 20 تا 30 درجه قرار دارند، به جز مناطق آسیای شرقی که در عرض­های جغرافیایی بالاتر و در حدود 40 درجه قرار دارد. به طور کلی می­توان گفت مناطق خشک و بیابانی یک سوم سطح خشکی زمین را اشغال کرده­اند که در حدود چهار درصد سطح زمین را مناطق بسیار خشک، 15 درصد آن را مناطق خشک و 6/14 درصد آن را مناطق نیمه خشک اشغال کرده­اند.

اعمال رویکردهای عملیاتی و اجرایی جهت مهار این طوفان­ها در سطح زمین و حل ریشه­ای مسأله، شناسایی محل دقیق کانون­های تولید گردوغبار را می­طلبد، زیرا ویژگی­های فیزیکی و شیمیایی گردوغبارها تا حد زیادی از طریق منشأهای سطح زمین تعیین می­شوند (وانگ و همکاران، 2015).

سوریه، عراق، ایران، اردن و بخش شرقی عربستان سعودی به عنوان کشورهای پایلوت غرب آسیا در مطالعات مختلف مورد بررسی قرار گرفته­اند.

● بیابان­زایی در خاورمیانه

محدوده­های اصلی تولید گردوغبار که تقریباً با نقشه­های بیابان­زایی قابل انطباق است شامل جلگه آبرفتی رودخانه­های دجله و فرات در عراق است که مناطق مسطح با ارتفاع پایین موجود در شرق فلات عربی و امتداد خلیج­فارس و صحراهای الدهناء و ربع­الخالی را در برمی­گیرد. این دو رودخانه مقادیر بالای رسوبات را از کشورهای ایران، ترکیه، سوریه و عراق حمل کرده و در دشت­های جلگه آبرفتی دجله و فرات پخش می­کند و با توجه به کمبود رطوبت در این منطقه، این جلگه تبدیل به بزرگ­ترین منبع گردوغبار منطقه شده است. به طور کلی عراق به چهار منطقه با ساختارهای متفاوت ولی مشترک در تولید طوفان­های گردوغبار به شرح ذیل تقسیم می­شود: 1- کفه­های بیابانی، تقریباً 40 درصد، 2- مناطق مرتفع و کوهستانی، تقریباً 20 درصد، 3- مناطق تپه ماهوری، تقریباً 10 درصد 4- دشت­های آبرفتی (Alluvial Plain)، تقریباً 30 درصد سطح کشور عراق را شامل می­شود. این منطقه عمدتاً متشکل از دلتاهای آبرفتی دجله و فرات است. از منطقه شمال بغداد شروع شده و به سمت جنوب تا سواحل خلیج­فارس و مرز ایران ادامه می­یابد. منشأ بسیاری از مشکلات منطقه خاورمیانه مورد اخیر است.

براساس آمار منتشر شده توسط سازمان ملل در سال 2018 حدود 52 درصد زمین­های کشاورزی دنیا در معرض تخریب­های انسان محور بوده که جمعیتی بالغ بر 5/1 میلیارد نفر را تحت تأثیر قرار می­دهد. علاوه بر این، خشکسالی و بیابان­زایی باعث از دست رفتن 120 هزار کیلومتر مربع زمین در جهان می­شود. بنابراین انتظار می­رود طی دهه آینده حدود 50 میلیون نفر بر اثر خشکسالی و بیابان­زایی مجبور به مهاجرت شوند و متأسفانه منطقه خاورمیانه و بیابان­زایی مجبور به مهاجرت شوند و متأسفانه منطقه خاورمیانه رتبه بسیار بالایی در این فرآیند مخرب جهانی خواهد داشت. اثرات بیابان­زایی در منطقه از ابعاد زیست­محیطی بسیار فراتر رفته و ابعاد انسانی و امنیتی به خود گرفته است. به عنوان مثال محققان و نظریه­پردازان بسیاری ریشه انقلاب­های بهار عربی را در خشکسالی و بیابان­زایی و تخریب سرزمین منطقه جست­وجو می­کنند. به طور کلی می­توان ریشه بیابان­زایی در منطقه خاورمیانه را در رشد سریع، بی­برنامه و غلط جمعیت، سیاست­های غلط توسعه کشاورزی و کنترل بعضاً ناصحیح و نابجای آب­های سطحی، توأم با تغییر اقلیم و افزایش گرمای جهانی جست­وجو کرد.

براساس گزارش سازمان خواربار جهانی (FAO, 2017) 90 درصد منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا دارای اقلیم خشک، نیمه­خشک و نیمه­مرطوب هستند و 45 درصد از کل زمین­های کشاورزی منطقه در معرض شوری، از دست رفتن حاصلخیزی و فرسایش خاک هستند و بخش کشاورزی اختصاص می­یابد. با وجود این میزان تبخیر و تعرق ناشی از فعالیت­ ناصحیح کشاورزی در منطقه یکی از بالاترین مقادیر در جهان است. اگر مدیریت منابع آب و خاک را مهم­ترین چالش خاورمیانه در مواجهه با تغییر اقلیم و افزایش گرمای جهانی بدانیم نیازمند برنامه­ریزی و همکاری منطقه­ای برای رسیدن به الگوهای مصرف بهینه آب در کشاورزی و شرب هستیم. ابعاد فاجعه در این منطقه وقتی بیشتر آشکار می­شود که به عنوان نمونه بدانیم یک شهروند از عربستان سعودی، که کشوری خشک و فاقد رودخانه است، دو برابر یک شهروند اروپایی آب مصرف می­کند.

همکاری­های علمی و فنی منطقه­ای، با وجود اختلافات عمیق سیاسی، در مدیریت منابع آب­های مشترک در حوزه دجله و فرات نقش کلیدی در مواجهه و مقابله با بیابان­زایی در کل خاورمیانه دارد. کل حوزه دجله و فرات به عنوان سرچشمه حیات در چهار کشور ترکیه، عراق، سوریه و ایران، به دلیل سدسازی، افزایش جمعیت، افزایش چرای دام، جنگ و مشکلات سیاسی توأم با تغییر اقلیم، خشکسالی و افزایش دما یکی از ابرچالش­های جهان را در زمینه تخریب سرزمین، بیابان­زایی و طوفان­های گردوغبار شکل داده و به طور فزاینده­ای در حال گسترش است.

● بیابان­زایی در ایران

مناطق بیابانی با میانگین سالانه بارش کمتر از 50 میلی­متر، حدود 40 میلیون هکتار از اراضی ایران را در برمی­گیرد. بارندگی در ایران یک سوم میانگین بارندگی جهان است و این در حالی است که میزان تبخیر سه برابر میانگین جهانی است. اگر میزان بارش 150 میلی­متر را مرز تفکیک بیابان بدانیم حدود 32 میلیون هکتار بیابان در ایران وجود دارد که حدود 60 درصد آنها در معرض فرسایش­ بادی و طوفان­های گردوغبار است. طبق آمار سازمان­ جنگل­ها حدود هفت میلیون هکتار کانون بحرانی بیابان­زایی در کشور وجود دارد که سه میلیون هکتار از آنها جزو کانون­های بحران درجه یک برای ایجاد گردوغبار و شن­های روان هستند.

مناطق اصلی فرسایش بادی در ایران مشتمل بر مناطق زیر است:

1ـ مناطق کویر مرکزی و حاشیه آن کمی بیش از یک سوم مسات ایران را در برگرفته است و در رده بزرگ­ترین کویرهای نمک جهان است و بیابان­های حاشیه آن را می­توان کلکسیونی از خاک­های بیابانی و فرسایش­پذیر دانست. 2- دشت لوت و حواشی آن که با مساحت 80 هزار کیلومتر مربع، بیست و پنجمین بیابان بزرگ دنیاست. سرتاسر بلوک لوت به خصوص جلگه رسی و ماسه­زارهای قسمت­های جنوبی (بین بیابان لوت و جبال بارز در شمال جازموریان) در اغلب فصول به جز تابستان فعالیت گردوغباری دارند. 3- جنوب شرق ایران در استان­های سیستان و بلوچستان و کرمان شامل چاله جازموریان به عنوان بزرگ­ترین کانون مولد گردوغبار که منطقه­های زیادی از خلیج­فارس و کشورهای حاشیه جنوب آن را متأثر می­کند. منطقه دوم مربوط به حوزه بسته سیستان یا هامون است که یکی از خشک­ترین­ها در جهان است. 4- کانون­های فعال گردوغبار دشت خوزستان که عمده خاک­های آن از نوع دانه­ریز رسی- گچی است. عوامل اصلی تخریب سرزمین، فرسایش خاک و بیابان­زایی در منطقه خوزستان شامل: 1- عوامل طبیعی (خشکسالی طی سال­های 1998 تا 2001 و شدیدترین خشکسالی در منطقه در سال 2008)، تغییر اقلیم و افزایش دما و افزایش تبخیر و کاهش رطوبت خاک و از بین رفتن پوشش گیاهی، 2- عوامل انسانی (فرسایش خاک ناشی از عملیات کشاورزی غیراصولی، وجود جمعیت سه برابر دامی در مقایسه با توان اکولوژیک و ظرفیت مراتع، مهار غیراصولی آب­های سطحی و برداشت­ بی­رویه از منابع آب­های سطحی و تحت­الارضی، تغییر کاربری جنگل­ها و اراضی باغی و زراعی ناشی از طرح­های توسعه­ای، افزایش جمعیت و سکونتگاه­ها، الگوی نامناسب کشت در اراضی خشک، تخریب سرزمین ناشی از جنگ ایران و عراق، قطع درختان و بوته­کنی برای سوخت، باتلاقی و شور شدن اراضی و در نهایت رهاسازی اراضی کشاورزی است.)

طبق آمار سازمان جنگل­ها و مراتع کشور طی دهه گذشته بیش از یک میلیون هکتار از تالاب­های کشور خشک شده و به کانون­های بحرانی بیابانی و گردوغبار تبدیل شده­اند. افزون بر آن حدود یک میلیون و 200 هزار هکتار از جنگل­های بلوط زاگرس خشک شده و طبق آمار سازمان جنگل­ها و مراتع کشور مساحت عرصه­های طبیعی تخریب شده کشور 10 میلیون هکتار است و این در حالی است که طرح­های بیابان­زدایی سازمان جنگل­ها و مراتع از سطح دو میلیون هکتار در برنامه سوم به 165 هزار هکتار در برنامه­های چهارم و پنجم توسعه کاهش یافته است.

در بخش کشاورزی در ایران وضعیت بسیار بدتر از مناطق جنگلی و مرتعی کشور است. با وجود این که یک سوم مساحت ایران قابلیت کشاورزی دارد اما به دلیل خاک نامرغوب و کمبود آب فقط 12 درصد مساحت کشور (2/19 میلیون هکتار) مورد استفاده کشاورزی است که از این مساحت حدود 80 درصد به کشت غلات اختصاص یافته است. در حالی که تقریباً درصد زمین­های قابل کشت برای دیم­کاری به کار می­رود ولی حدود 90 درصد محصولات کشور از بخش کشاورزی آبی تأمین می­شود. با توجه به این که طی سه دهه گذشته بهره­وری دیم­کاری کشور تقریباً ثابت بوده (بین دو تا سه تن در هکتار) بنابراین بایستی به دنبال سرنخ بحران بیابان­زایی و فرسایش خاک ناشی از فعالیت­های کشاورزی در بخش آبی کشور بود که شامل باغات، زمین­های زراعی آبی و صیفی­کاری و سبزی­کاری است که طی سه دهه گذشته به عدد شش تا هفت تن در هکتار رسیده است. این رشد تقریباً 200 درصدی بهره­وری بخش کشاورزی آبی کشور طی سه دهه گذشته در حالی به وقوع پیوسته که طی همین مدت کشور شاهد سهمگین­ترین خشکسالی­های سال­های اخیر بوده است. بنابراین این امر یا می­تواند ناشی از توسعه بسیار سریع تکنولوژی کشاورزی و مدیریت آب بوده باشد یا با استفاده حداکثری از منابع آب­های شیرین سطحی یا زیرسطحی محقق شده باشد!

● مقابله و مواجهه با بیابان­زایی

در یک جمع­بندی کلی می­تواند فرآیند بیابان­زایی در خاورمیانه و ایران را متأثر از عوامل انسانی در بخش­های مدیریت و بهره­برداری از منابع آب و خاک و عوامل طبیعی چون تغییر اقلیم، خشکسالی و افزایش دما دانست که طی دهه گذشته به صورت مراتع تخریب­یافته (مانند دشت قزوین)، جنگل­های خشکیده بلوط (مانند منطقه بلوران، گوهدشت لرستان)، زمین­های کشاورزی فرسایش­پذیر (مانند مناطق جنوبی اهواز، خوزستان) و فرونشست­های متوالی (مانند دشت اختیارآباد، کرمان)، تالاب­های خشکیده (مانند تالاب هامون، زابل سیستان و بلوچستان) و طوفان­های سهمگین گردوغبار (مانند کانون­های گردوغبار منطقه غیزانیه اهواز، خوزستان) خودنمایی کرده است. با در نظر گرفتن روند بیابان­زایی طی سه دهه گذشته و با استناد به نتایج مدل­سازی­های اقلیمی NASA و سازمان هواشناسی جهانی (WMO) انتظار می­رود که منطقه خاورمیانه و ایران با افزایش بیشتر دما، افزایش میزان تبخیر و تعرق و کاهش بارش از جمله برف را طی سه دهه آتی تجربه کند و این در حالی است که متأسفانه انتظار می­رود جمعیت خاورمیانه و آفریقا تا سال 2050 به 4/3 میلیارد نفر برسد (World Population Prospects 2017 of the World Economic Forum, 2017). بنابراین انتظار وضعیت بسیار حادتری از فرآیند بیابان­زایی کاملاً منطقی و عقلانی است. برای مقابله با پدیده بیابان­زایی نیازمند مجموعه اقداماتی هستیم که پیشتر در موارد مشابه تجربه شده و نیازمند مطالعه و تطبیق با شرایط محلی است. از جمله این موارد می­توان به موارد ذیل اشاره کرد:

  • برنامه­ریزی برای کاهش تدریجی رشد جمعیت
  • بازنگری اساسی و بازتعریف برنامه­های توسعه­ای در حوزه­های آب و کشاورزی
  • باز تعریف امنیت غذایی و خودکفایی کشاورزی
  • انجام اقدام محلی و سیاستگذاری ملی برای ایجاد شرایط پایدار بهره­گیری از خدمات اکوسیستمی
  • با توجه به هزینه­های بسیار بالای برگرداندن زمین­ها به قبل از بیابان­زایی و ضریب موفقیت پایین این گونه اقدامات پیشنهاد می­­شود تمرکز اصلی بر جلوگیری از بیابانی شدن باشد.
  • پرهیز از برنامه­های دستوری از بالا و سعی در درگیر کردن جوامع و ذی­نفعان محلی به عنوان رمز موفقیت طرح­های جلوگیری از بیابان­زایی
  • تمرکز بسیار بر فعالیت­های ترویجی و فرهنگ­سازی برای انطباق کشاورزی با شرایط خشکی و خشکسالی، مثلاً تولید فیلم­های مستند از روند تخریب سرزمین، فرسایش و طوفان­های گردوغبار با نشان دادن نقش و اهمیت فعالیت­های انسانی
  • برنامه­ریزی در مشاغل غیرکشاورزی به عنوان جایگزین فعالیت­های کشاورزی
  • ایجاد سامانه­های پایش ماهواره­ای بخش­های مختلف منابع طبیعی، جنگل، کشاورزی و روند بیابان­زایی کشور
  • ایجاد مراکز بین­المللی تحقیقاتی مانند مرکز بین­المللی کشاورزی در زمین­های شور در کشور امارات (ICBA) برای بهره­برداری از تجارت دنیا و بسترسازی برای همکاری­های منطقه­ای در الگوسازی مصرف بهینه آب و خاک برای منطقه خاورمیانه، به عنوان نمونه ایجاد مرکز بین­المللی گردوغبار به شدت برای منطقه خاورمیانه و کشور مورد نیاز است.
  • ایجاد برنامه­های فرهنگی و فرهنگ­سازی برای اصلاح الگوی مصرف آب در همه حوزه­های شرب، کشاورزی و صنعت
  • ایجاد بستر همکاری­های دانشگاهی و علمی، به رغم مشکلات سیاسی، در منطقه خاورمیانه می­تواند زمینه مفاهمه سیاسیون را نسبت به ابعاد بحران­های منطقه­ای مانند فرسایش بادی و طوفان­های گردوغبار فراهم کند.

٭ درصد سطح زیر کشت و نسبت کاربری اراضی کشاورزی از این زمین­ها و با توجه به وضعیت اقلیمی ممکن است از سالی به سال دیگر تغییر کند. به عنوان نمونه براساس نتایج سرشماری عمومی کشاورزی در سال 1393 حدود 53 درصد دیم، 36 درصد زراعت آبی، 10 درصد باغ آبی و یک درصد باغ دیم است. این در حالی است که آمار رسمی سرشماری کشاورزی 1382 حدود 53 درصد دیم، 40 درصد زراعت آبی، هفت درصد باغ آبی و یک درصد باغ دیم است.

منبع : تجارت فردا
به این خبر امتیاز دهید:
بر اساس رای ۰ نفر از بازدیدکنندگان
با دوستان خود به اشتراک بگذارید:
کپی شد

پیشنهاد ویژه

    دیدگاه تان را بنویسید

     

    دیدگاه

    توسعه