یارکشی در ميان اعراب

۵۵آنلاین :

یک روز بعد از حملات هوایی آمریکا، فرانسه و بریتانیا به اهدافی در سوریه، رهبران کشورهای عربی برای شرکت در اجلاس سران عرب در عربستان سعودی دور هم جمع شدند. این نشست که سران شش کشور عربی از جمله امیر قطر در آن غایب‌اند، در حالی برگزار شد که تنش میان ایران و عربستان سعودی افزایش داشته و ریاض هم به دنبال این بود که در این اجلاس اعضای اتحادیه عرب را برای گرفتن موضع علیه ایران تحت فشار قرار دهد. یکی از عمده‌ترین اختلافات دو طرف به بحران سوریه و یمن بازمی‌گردد. اندکی پیش از آغاز بیست‌ونهمین نشست سران کشورهای عربی که در شهر ظهران واقع در شرق عربستان سعودی برگزار شد، ملک سلمان بن عبدالعزیز، پادشاه عربستان سعودی اعلام کرد که این نشست با عزم و اراده و با هماهنگی مشترک تلاش می‌کند با همه چالش‌ها مقابله کند. او ابراز خوشحالی کرد عربستان برای مقابله با چالش‌ها از طریق هماهنگی مشترک میزبان این نشست است. گرچه ٢٢ کشور عربی عضو اتحادیه عرب هستند، رهبران و نمایندگان ١٦ کشور در این نشست حضور داشتند و شش کشور غایب بودند. یکی از مهم‌ترین غایبان این نشست امیر قطر بود. عربستان و قطر گرچه درباره سوریه تا حدود زیادی هم‌نظرند و هر دو هم از حملات هوایی اخیر به سوریه حمایت کرده‌اند، همچنان اختلافات ریشه‌داری دارند که عدم شرکت امیر قطر در این نشست یکی از نشانه‌های دنباله‌داربودن این اختلافات است. شنبه‌شب و ساعاتی پیش از آغاز نشست سران کشورهای عربی در ریاض خبرهایی در رسانه‌های عربی منتشر شد که از صدای انفجاری بزرگ در یک پایگاه نظامی در جنوب حلب حکایت داشت. محل این پایگاه «جبل عزان» در جنوب حلب اعلام شد و شبکه سی‌ان‌ان ترک هم اعلام کرد که این پایگاه «متعلق به ایران بوده و دست‌کم ۲۰ نفر کشته شده‌اند». با این حال روز گذشته حزب‌الله لبنان این خبر را تکذیب کرد.

پیام پوتین به سران کشورهای عربی

روسیه و عربستان و بسیاری از هم‌پیمانان عرب ریاض درباره سوریه در سوی مخالف قرار می‌گیرند، با این حال ولادیمیر پوتین که یکی از متحدان بشار اسد، رئیس‌جمهوری سوریه، است، روز گذشته و هم‌زمان با نشست سران کشورهای عربی پیامی را برای رهبران این کشورها ارسال کرد. پوتین در این پیام خطاب به ٢٢ کشور عربی حاضر در نشست اعلام کرد که روسیه آماده همکاری نزدیک با اتحادیه عرب است تا امنیت منطقه را تضمین کند. به گفته پویتن شکست داعش در بخش‌های زیادی از عراق و سوریه زمینه را برای گسترش سازش سیاسی و بازسازی بعد از درگیری و حل مشکلات انسانی در این کشورها فراهم کرده است. یکی از محورهای نشست روز گذشته سران کشورهای عربی، مسئله فلسطین و نقض‌های صورت‌گرفته در قدس اشغالی توسط اسرائيل بود و پوتین نیز در پیام خود گفت که رسیدن به صلحی پایدار در خاورمیانه بدون یافتن «راه‌حلی اساسی» برای بحران اسرائيل و فلسطین غیرممکن است.

نشست بی‌نتیجه شورای امنیت

روسیه علاوه بر فرستادن پیام به سران کشورهای عربی، در شورای امنیت نیز فعال بود. نشست اضطراری شورای امنیت سازمان ملل که به درخواست روسیه و برای بررسی حمله هوایی آمریکا، بریتانیا و فرانسه به مواضعی در سوریه برگزار شد، بار دیگر به جدل لفظی میان مقامات آمریکایی و روسیه بدل شد. پیش‌نویس قطع‌نامه پیشنهادی روسیه نیز با رأی مخالف اعضاي شورا روبه‌رو شد و ناکام ماند. پیش از این مقام‌های روس پس از انتقاد از حمله سه عضو ناتو به سوریه خواستار تشکیل نشست فوری شده بودند و پیش‌نویس طرحی را ارائه دادند که این حمله را ناقض منشور سازمان ملل می‌خواند و محکوم می‌کند. این طرح اما در نشست شورای امنیت رأی نیاورد. پیش‌نویس قطع‌نامه پیشنهادی مسکو با سه رأی مثبت، هشت رأی منفی و چهار رأی ممتنع رد شد و نیازی به استفاده اعضای دائم از حق وتو نبود. در این میان واسیلی نبنزیا، نماینده روسیه، در این نشست آمریکا، فرانسه و بریتانیا را به نقض منشور سازمان ملل و نقض حاکمیت ملی دولتی مستقل بدون مجوز شورای امنیت متهم کرد و گفت این سه عضو ناتو به «اهداف نظامی و غیرنظامی» در حالی حمله کرده‌اند که هنوز سازمان منع گسترش تسلیحات شیمیایی گزارش خود را ارائه نداده است. او آمریکا را به آغاز یک «ماجراجویی غیرقانونی نظامی» و «قلدرمآبی» متهم کرد و گفت سیاست خارجی ایالات متحده «نواستعماری» است. این در حالی است که نیکی هیلی، فرستاده آمریکا در سازمان ملل در واکنش به سخنان نماینده روسیه، دمشق را بنا بر مدارک موجود مسئول حمله شیمیایی به دوما دانست و از آمادگی واشنگتن برای حمله دوباره در صورت استفاده مجدد از سلاح شیمیایی در سوریه خبر داد. او روسیه را به «جسارت‌بخشیدن به اسد» و به‌راه‌انداختن «کارزار اطلاعات کاذب» برای پنهان‌کردن نقش دمشق در حملات شیمیایی دوما متهم کرد و در ادامه مدعی شد که برنامه تسلیحات شیمیایی اسد در پی حملات بامداد شنبه «فلج» شده است.

تماس تلفنی اردوغان و پوتین

ترکیه هم یکی از حامیان حمله هوایی بامداد شنبه به سوریه بود اما تماس‌های رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهوری ترکیه و ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه برای حل‌وفصل بحران سوریه همچنان ادامه دارد. روز گذشته پوتین و اردوغان در تماسی تلفنی درباره تحولات سوریه گفت‌و‌گو کردند. پوتین در این گفت‌و‌گو تأکید کرد که اقدامات این کشورها نقض آشکار منشور سازمان ملل و اصول اصلی آن است. دو طرف بر لزوم همکاری دوجانبه با هدف تحقق پیشرفت واقعی در روند حل‌وفصل سیاسی سوریه تأکید کردند. امانوئل مکرون، رئیس‌جمهور فرانسه هم در گفت‌وگوی تلفنی با اردوغان از تمایل خود برای تقویت همکاری جهت حل سیاسی بحران سوریه خبر داده بود.

تركيه، رفيق آمريكا يا شريك روسيه

افشين غلامي: لازم است کمی عمیق‌تر و قدری دقیق‌تر به موضوع «عفرین» و توزیع جدید حوزه «نفوذ» در عرصه مناسبات منطقه‌ای و جهانی بپردازیم. برای این امر لازم است ابتدا سهم هر ‌کدام‌ از بازیگران‌ بین‌المللی در عرصه سوریه را بررسی کنیم. از آمریکا آغاز می‌کنیم؛ در خصوص پشت‌کردن روسیه به کُردها تا حد زیادی موضوع روشن است اما چگونگی تعامل آمریکا با موضوع کُردی در خاورمیانه تابع امری بلندمدت و راهبردی است تا تابع منافع مقطعی و کوتاه‌مدت؛ روسیه هم در ادوار گوناگون نشان داده است، منافع کوتاه‌مدت بر منافع بلند‌مدت با برگ کُردی را ترجیح می‌دهد.

در‌خصوص منافع آمریکا در سوریه و عراق یک «معمای مهم» وجود دارد؛ معمای آمریکا در خاورمیانه و رفتار آمریکا با کُردها هم تابع همین معما است. در واقع نگرش آمریکا به جهان، از همان معیار «ارزش‌های آمریکایی» یا همان صدور «لیبرال دموکراسی» و «تغییر تدریجی» هویت‌های فرهنگ سیاسی جهان و قرار‌دادن آن‌ بر مدار «هویت آنگلاساکسونی» نشئت می‌گیرد. باید گفت راهبرد امروز آمریکا در جهان، دنباله همان راهبرد پس از فروپاشی شوروی و طرح دموکراتیزه‌کردن حکومت‌های توتالیتر است؛ طرحی که از همان‌ ابتدا محکوم‌ به شکست شد و «القاعده و داعش» از زهدان‌ آن ظهور کردند؛ بنابراین سیاست بلندمدت آمریکا پیگیری همین عقیده اما با سازوکارهای متفاوت است؛ موضوعی که برای روسیه پس از شوروی اولویت ندارد. در قضیه عفرین، آمریکا علاوه‌بر آنکه بازی از سر «ناگزیری» را با کُردها شروع کرد، به همان اندازه به‌دنبال نوعی منطق بازیگری با «عامل برنده» بود. کُردها در نبرد عفرین چه موفق می‌شدند و چه مثل امروز که عفرین‌ را از دست داده‌اند، در راهبرد آمریکا در خصوص کُردها هیچ‌گونه تغییری ایجاد نمی‌کرد؛ این را باید مربوط به استراتژی بلندمدت و دکترین سیاسی این کشور در منطقه دانست.

هر‌چند اندکی پس از تصرف عفرین به‌دست ترکیه، رؤسای‌جمهوري روسیه، ایران و ترکیه در استانبول دور هم نشستند و پیام معنی‌داری را به آمریکا و غرب مخابره کردند و برخی اردوغان را در بلوک شرق ديدند، اما پیش‌بینی من این است، بازی آمریکا بعد از تصرف عفرین به دست ترکیه، وارد مرحله دیگری می‌شود و به‌دلیل نیاز مبرم آمریکا به ترکیه برای ماندن در سوریه و تقابل با قدرت‌گیری روسیه و ایران در این کشور، آمریکا بعد از این درباره اداره مناطق اشغالی سوریه به‌دست ترکیه مشکلی نداشته و برعکس از آن به‌عنوان پایگاه دیگر غرب در تقابل با روسیه بهره می‌گیرد.

البته این در صورتی است که آمریکا در موضوع کُردها، بتواند در مقابل ترکیه از خود نرمش نشان دهد. هر چند در مسئله دوما و غوطه شرقی، آمریکا و غرب در حال فشار به ایران و روسیه و دولت سوریه هستند، اما سیاست آمریکا در‌خصوص ترکیه از یک ره‌یافت بلندمدت پیروی می‌کند. در واقع فرضیه آمریکا بر این منطق استوار است که مناطق تحت کنترل ترکیه بهتر از مناطق در کنترل روسیه و دولت مرکزی سوریه است؛ یعنی آمریکا هم‌ به بهانه کُردها در شرق فرات حضور خواهد داشت و هم به‌سبب وجود ترکیه در شمال غرب سوریه دغدغه‌های سیاسی‌اش در این منطقه کمتر می‌شود و این در‌حالی است که کُردها در عفرین به‌دلیل اجبار به رابطه با روسیه و سوریه نمی‌توانستند رضایت کامل آمریکا در سوریه و شرق فرات را کامل کنند و هر آن ممکن بود بر سر عفرین با روسیه و سوریه در اِزای رقه یا دیرالزور معامله کنند؛ بنابراین سقوط عفرین می‌توانست کُردها را از روسیه جدا کند و به آمریکا هر چه بیشتر نزدیک و وابسته کند.

در طرف دیگر، روسیه با پشت‌کردن به کُردها یک‌بار‌ دیگر نشان داد در موضوعات تاریخی و معامله بر سر کُردها و سازش با کشورهای منطقه، مماشات‌پذیر نیست و بر اساس منفعت اقتصادی خود تعامل می‌کند. در واقع روسیه عفرین را از کُردها گرفت و تقدیم ترکیه كرد. اما آیا این اقدام می‌تواند سیاست خردمندانه‌ای برای کرملین باشد؟

در حقیقت بخشی از پاسخ این است که کُردها اکنون دیگر ترسی برای از‌دست‌دادن سرزمین تحت‌حاکمیت‌شان در غرب فرات ندارند، زیرا هر آنچه در غرب فرات از آن بیم داشتند، اتفاق افتاد و این می‌تواند به‌منزله پایان همکاری کُردها و روسیه در غرب فرات و وابستگی

دو چندان کُردها به آمریکا باشد.

اما این همه ماجرا نیست و به نظر بنده، فصل دیگری از رابطه کُردها و روسیه و همچنین کُردها و دولت سوریه در این منطقه آغاز خواهد شد. همه تلاش طرف‌ها در نشست‌های آستانه این ‌بود که تصمیمی درباره آینده گروه‌های مسلح در سوریه گرفته شود. در این نشست‌ها مقرر شد که با آغاز عملیات‌های مختلف و تحمیل جنگ به تروریست‌ها، در نهایت همه آنها را در نقطه‌ای جمع و اسکان دهند.

درحال‌حاضر با انتقال تروریست‌ها از غوطه شرقی به ادلب، بخش اعظمی از این نقشه اجرائی شده و اگر گروه‌های تندرو در مناطق درعا و تنف هم تعیین‌تکلیف شوند می‌توان گفت که پرونده نظامی گروه‌های مختلف در سوریه بسته شده و فصل دیگری از معادلات سوریه بازگشایی می‌شود.

حلقه مفقوده این مسائل، مشکل کُردها بود که در بازی میان قدرت‌ها و تفاوت آنها با گروه‌های تروریستی موجب شد که در نهایت سوریه و ایران هم در قبال عملیات ترکیه در شمال سوریه موضع چندانی نداشته باشند. در واقع شاید بخشی از این مسئله به بالانس‌کردن گروه‌های مسلح در شمال سوریه برگردد.

همچنين بايد گفت، ارتباط کُردها و روسیه هم فصل خزان دارد اما فصل جدایی نخواهد داشت. روسیه مرجع تصمیم‌گیری در آینده سوریه است و در صورت شکل‌گیری گفت‌و‌گوهای سیاسی در‌باره آینده سوریه، این مسكوست که می‌تواند کُردها را مشارکت دهد یا ندهد، چرا که امروز همه گروه‌های معارض حول پادرمیانی روسیه در نشست سوچی جمع شده‌اند و درباره آینده سوریه به گفت‌وگو می‌نشینند. بنابراين همچنان‌ کُردها نمی‌توانند از روسیه دست بکشند، مگر آنکه غرب منطقه پرواز ممنوعی در شرق فرات برقرار كند و یک‌طرفه ایجاد مناطق کُردی را به رسمیت بشناسد که این‌ امر هم درحال‌حاضر، سخت و بعید به نظر می‌رسد؛ همچنان که آمریکا همواره از حفظ تمامیت ارضی سوریه و راهکار سیاسی سخن‌ به میان آورده است.