تحلیلی درباره مقابله با ابر چالشهای اقتصادی
| توسل جستن به بهانه بی خبری برای توجیه بی عملی، عمری به درازای تاریخ دارد. در پس تراژدیهای بزرگ سیاسی و اقتصادی و اجتماعی که انسان دوران معاصر از سر گذرانده و میگذراند، از هولوکاست گرفته تا فاجعه کامبوج خمرهای سرخ و بحران اقتصادی ۱۹۲۹ و آنچه امروز در ونزوئلا میگذرد، این جمله فراوان شنیده شده و میشود: ما نمیدانستیم وگرنه آستین بالا زده و کاری میکردیم.
۵۵آنلاین :
توسل جستن به بهانه بی خبری برای توجیه بی عملی، عمری به درازای تاریخ دارد. در پس تراژدیهای بزرگ سیاسی و اقتصادی و اجتماعی که انسان دوران معاصر از سر گذرانده و میگذراند، از هولوکاست گرفته تا فاجعه کامبوج خمرهای سرخ و بحران اقتصادی ۱۹۲۹ و آنچه امروز در ونزوئلا میگذرد، این جمله فراوان شنیده شده و میشود: ما نمیدانستیم وگرنه آستین بالا زده و کاری میکردیم.
اقتصاددانان ایرانی، یا دست کم بخش بزرگی از آنها، این بهانه را از هموطنان خود گرفتهاند. به جرات میتوان گفت که مکتب ایرانی اقتصاد سیاسی در شناخت آنچه «چالش» یا، آن گونه که به تازگی رواج یافته، بر چالشهای اقتصادی نام گرفتهاند، به اوج تازهای رسیده و تردیدی باقی نگذاشته که سرنوشت کشور در گرو مقابله موفقیت آمیز با آنهاست. روزنامه نگاران اقتصادی ایران نیز، که شمار قابل توجهی از آنان به نسل جوان تعلق دارند، با انتقال دانش اقتصادی و کارشناسی به افکار عمومی، به یکی از مهمترین ابزارهای تلاش برای نوسازی تمدن ایرانی بدل شدهاند. دویست و شصت و دومین شماره هفته نامه «تجارت فردا»، که «سالنامه جامع اقتصاد ایران» را دربر میگیرد، یکی از برجستهترین مظاهر برآمدن این موج تازه در صحنه روزنامه نگاری کشور است.
این سالنامه شرح نابسامانیهای بزرگی است که امید را از جامعه ایرانی گرفته و آن را از هماهنگش دن با قطار شتابان اقتصاد جهانی در قرن بیست و یکم میلادی باز داشتهاند. بر چالش بیکاری در این جامعه، جوانان از جمله صدها هزار فارغ التحصیل آموزش عالی را به حاشیه می راند و بر چالش دیگری زیر عنوان بحران صندوقهای بازنشستگی، آینده نامطمئنی را برای شمار روزافزون سالخوردگان رقم می زند. در کنار اینها «بر چالشهای دیگری همچون تنشهای آبی و زیست محیطی، تله نرخ رشد پایین، بودجه دائماً نامتوازن، نظام متزلزل بانکی، زنجیره رانت انرژی، فساد، فقر و نابرابری و ...» رویاروی ایرانیان قرار گرفتهاند. خواننده «سالنامه اقتصاد ایران»، چه در طیف تصمیم گیران کشور یا دانشجویان و مردمان عادی، با به پایان رساندن این مجموعه ۳۴۰ صفحهای، دیگر نمیتواند بگوید که «من نمیدانستم».
اما دانستن الزاماً به معنای خواستن نیست، آنچنان خواستنی که بتواند راه را بر توانستن بگشاید. اگر بخواهیم از تعبیر دکتر مسعود نیلی، دستیار ویژه رئیس جمهوری در امور اقتصادی، استفاده کنیم، میتوانیم بگوییم که فراهم آوردن «کتاب آشپزی اقتصاد ایران» زمانی مثمر ثمر واقع میشود که کسانی اصولاً قصد غذا پختن داشته باشند (صفحه ۲۰۵ سالنامه)، از جنگ جهانی دوم به این سو، تجربه توسعه نشان داده است که اراده سیاسی (خواستن) در نوسازی ساختارهای اقتصادی یک کشور یا منطقه برای به حرکت درآوردن رشد پایدار دستگاههای تولیدی نقش درجه اول را ایفا کرده است. توسعه وقتی تحقق مییابد که در صدر اولویتها جای بگیرد. رهبران اتحاد جماهیر شوروی البته توسعه میخواستند، ولی اولویت نخست آنها پاسداری از دگم های ایدئولوژیک بود. تضاد آشتی ناپذیر میان این دو، نظام مرکزی «اردوگاه سوسیالیسم» را از هستی ساقط کرد. در عوض دیکتاتوری نظامی کره جنوبی در نخستین دهههای بعد از جنگ کره، یا تایوان ژنرال جایکانچک در همان زمان، به این نتیجه رسیدند که حتی بقای آنها به عنوان کشور در گرو جهش اقتصادی است. نظام کمونیستی چین بعد از مرگ مائوتسه تونگ، یادموکراسی های برآمده از فروپاشی «اردوگاه سوسیالیسم» در اروپای خاوری و مرکزی، به همان اولویت رسیدند و با همان اراده، ولی از راههای متنوع، خود را از شر ساختارهای منجمد و واپس مانده اقتصاد متمرکز مارکسیستی-لنینیستی رها کردند
ایران نیز طی چهار دهه گذشته دست کم در سه مرحله تلاش کرد ساختارهای نظام تولیدی خود را در راستای فراهم آوردن زمینههای لازم برای خارج شدن از بن بست های ناشی از اقتصاد دولتی و نفتی بازسازی کند. سیاست «تعدیل اقتصادی» در دوره معروف به «سازندگی»، سیاست «ساماندهی اقتصادی» در دوره معروف به «اصلاحات»، و سرانجام سیاستی که در چارچوب استراتژی «تدبیر و امید» از سوی دولت حسن روحانی به کشور عرضه شد، همه و همه تحقق «اصلاحات ساختاری» را هدف اصلی خود قرار داده بودند که خطوط اصلی آن شناخته شده هستند و در بسیاری از برنامههای اقتصادی بعد از جنگ بر آنها تاکید شده است:
- سالم سازی دستگاه اقتصادی از راه مبارزه با عدم تعادلهای بنیانی از جمله شکاف بین درآمدها و هزینههای دولت، شکاف بین عرضه و تقاضای پول، شکاف میان صادرات و واردات و ...
- به رسمیت شناختن نقش بازار به عنوان عامل اصلی در تخصیص بهینه منابع، آزادسازی فعالیت اقتصادی، خصوصی سازی واحدهای تولیدی دولتی که بیشتر آنها به جای خلق ثروت، تنها با تکیه بر تزریق یارانه و بلعیدن منابع ملی سر پا ایستادهاند.
- دگرگون سازی بازرگانی خارجی به منظور تبدیل یک اقتصاد بسته درون گرا به یک اقتصاد پویای برون گرا که بتواند خود را با تحولات بازار جهانی هماهنگ سازد و به جای متمرکز بودن بر صدور مواد خام، به صدور کالاهای ساخته شده نیز روی آورد.
وقتی به فهرست «ابر چالش» ها در «سالنامه اقتصاد ایران» مینگریم، میبینیم که در تلاش نخست («تعديل» و «ساماندهی») به جایی نرسیدند و تلاش سوم نیز، در پی زمامداری حسن روحانی، با موانعی مشابه و حتی سختتر روبه ر ناکامی تلاشهای سه گانه بیش از هر زمان دیگری بر کشور سنگ میکند. طنین یک پرسش بزرگ امروز بیش از هر زمان دیگری در کش به گوش میرسد: این ناکامیها از چه عواملی منشأ میگیرد؟
به همت اقتصاددانان ایرانی، مشکلات بزرگ کشور با تکیه بر حج عظیمی از دادههای آماری به گونهای علمی مورد بررسی قرار گرفته و زوایای پنهان آنها کم و بیش زیر نورافکن قرار گرفتهاند. همچنین تحلیلهای عمیق کارشناسی با تکیه بر تجربههای ایران و جهان راههای برون رفت از این دشواریها را شناسایی کرده و نسخههای مشخص و روشنی را به تصمیم گیران عرضه کردهاند. پس چرا آب از آب تکان نمیخورد و حتی همایشهای علمی و میزگردهای کارشناسی به ملال و یاس کشانده شدهاند؟
پاسخ این پرسشها را تنها نمیتوان و نباید در قالبهای صرف اقتصادی جست و جو کرد. در واقع شناخت مسائل اقتصادی ایران بدون پرداختن به موانع «غیراقتصادی» ناممکن است. تکرار میکنیم که از پایان جنگ با عراق تا امروز، تلاشهای زیادی برای مقابله با چالشهای اقتصادی کشور و هماهنگ کردن آن با ملزومات دنیای مدرن انجام گرفته است. بخش بسیار مهمی از این تلاشها، به دلیل روبه رو شدن با همین «موانع غیراقتصادی»، ناکام مانده است. در اینجا تنها به دو نمونه از آنها، که در «سالنامه اقتصاد ایران» از سوی صاحب نظران مورد تاکید قرار گرفتهاند، اشاره میکنیم.
یک- در کشوری که مردمانش بر پایه «یک ایدئولوژی التقاطی، بی اصالت و ملهم از تفکرات کمونیستی» به «خودی» و «غیرخودی» تقسیم میشوند، مقابله با بر چالشهای اقتصادی غیرممکن است آقایان موسی غنی نژاد و محسن جلال پور در گفت و گو با سالنامه به همین موضوع میپردازند (صفحات ۲۳۶ تا ۲۳۹). در چنین جامعهای، که تعهد را بر تخصص مرجح میداند، شمار بسیار زیادی از نیروهای زبده کشور راه مهاجرت در پیش میگیرند یا در کشور خود به تبعید درونی گرفتار میشوند. به بیان دیگر بخش بزرگی از جمعیت کشور، که سنگینی یک فضای تبعیض آمیز را بر خود و خانوادهاش احساس میکند، به ناچار در حاشیه قرار میگیرد و به شهروند درجه دوم بدل میشود. بدون حل این مساله، از توانایی لازم برای مقابله با ابرچالش ها خبری نیست.
دو- مانع بزرگ دیگر در راه مقابله با بر چالشهای اقتصادی، وجود تنشهای پایان ناپذیر در روابط بین المللی کشور است. این نکته یکی از مهمترین محورهای گفت وگوی آقایان مسعود نیلی و محمد بهکیش با سالنامه است (صفحات ۲۰۲ تا ۲۰۵). دکتر بهکیش عمیقاً اعتقاد دارد «مادامی که روابط ما با جامعه جهانی متعادل نشود، اقتصاد ایران روی رشد بالا و پایدار را نخواهد دید.» به باور نگارنده این یادداشت، حق با اوست. کشوری را در جهان نشان دهید که زندگی اقتصادیاش به اندازه ایران با تغییرات در سیاست داخلی آمریکا گره خورده باشد. کار به جایی رسیده که جا به جایی اعضای کابینه دونالد ترامپ قیمت ارز را در ایران بالا و پایین میبرد و بر تصمیم گیری فعالان اقتصادی تأثیر میگذارد. در این شرایط آیا میتوان با بر چالشها مقابله کرد؟
منبع : تجارت فردا
دیدگاه تان را بنویسید