ارسال به دیگران پرینت

آتشکده آذرخشِ داراب اَشک ریخت!

| کَند وکاوهای غیرمجاز سودجویان اَموال فرهنگی به بهانه پوچ وخیال اَنگیز یافتن گنج نیز از دیگر چالش های پیش روی میراث ساسانیان است. یادگاری نویسی با رنگ به وسیله افراد نابخرد در سمت راست سازه، چهره آن را خدشه دار کرده و صحنه زشت و زننده ای را به نمایش گذاشته است

آتشکده آذرخشِ داراب اَشک ریخت!

۵۵آنلاین :

سیاوُش آریا / پژوهشگرتاریخ ایران/ عكس‌: سیاوُش آریا آتشکده آذرخش از مرمت های نادرست و غیراصولی و رطوبتی که به جان آن افتاده و آسیب های برگشت ناپذیری را که بر جای گذاشته، رنج می برد در یک دهه گذشته یادمان های تاریخی شهر داراب با چالش های گوناگونی رو به رو بوده و بیشتر آثار تاریخی این شهر آسیب دیده و یا در خطر حذف و نابودی قرار گرفته اند دوستداران میراث فرهنگی خواستار رسیدگی بیشتر مدیران به یادگار ساسانیان که از آن با نام تنهاترین آتشکده سنگی ایران یاد می کنند، بوده و به شدت نگران وضعیت موجود این یادمان ملی هستند

تنهاترین آتشکده تمام سنگی ایران در شهر داراب پارس (فارس) در بدترین شرایط نگهداری و حفاظتی به سر می‌برد و زخم هایی ژرف بر پیکرِ ناتوان و رنجور و بی دفاع میراث ساسانیان وارد شده و سنگینی می‌کند. آتشکده نامدار به آذرخش، روزگار اندوه باری را پشت سر می گذارد و نیازمند اندکی توجه از سوی مدیران و سرپرستان مربوطه است. گل بود به سبزه نیز آراسته شد. این زبانزد (ضرب‌المثل) درست و کامل گواهی است بر حال و روز زار و بیمارگونه ارزشمندترین و مهم ترین آتشکده ساسانی جنوب کشور که روزگار غم باری را سپری می کند و چند سالی است که در گوشه ای به حال خود رها و زخم های ژرفی بر پیکرِ بی دفاع آن وارد شده است. اما مدیران و سرپرستان سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهر داراب و استان با توجه به گزارش‌های پی‌در‌پی چند سال گذشته از این یادمان ملی و آگاهی‌رسانی ها از سوی نگارنده، همچنان به آن نگاهی نکرده و اَرج و ارزشی برای میراث ساسانیان قايل نبوده و نیستند. آتشکده و نیایشگاه ساسانی آذرخش روزی از مرمت‌های نادرست و غیراصولی رنج می برد و روزی دیگر از نم و رطوبتی که به جان آن افتاده و آسیب‌های برگشت‌ناپذیری را که بر جای گذاشته، رنج می برد. دست‌اندازی‌ها (تعرض) و کند وکاوهای غیرمجاز سودجویان اموال فرهنگی به بهانه پوچ وخیال‌انگیز یافتن گنج نیز از دیگر چالش های پیش روی میراث ساسانیان است. اما چالش ها و دشواری های آتشکده آذرخش کم بود به تازگی نیز، یادگاری نویسی با رنگ به وسیله افراد نابخرد و فرومایه در سمت راست سازه، چهره آن را خدشه‌دار کرده و صحنه زشت و زننده ای را به نمایش گذاشته است تا دست اندازی ها و دشواری های آن کامل تر شود! گنجاندن درسی به نام میراث فرهنگی به باور کارشناسان و کنشگران میراث فرهنگی تا زمانی که فرزندان این مرز و بوم از خردسالی با میراث نیاکانی خود آشنا نشده و آموزش های لازم را در برخورد با یادمان های تاریخی فرا نگیرند، چالش های پیش روی سازمان میراث فرهنگی همچنان وجود خواهد داشت و این سازمان راه به جایی نخواهد برد. به گفته ای دیگر باید درسی به نام میراث فرهنگی در سیستم آموزش و پرورش کشور گنجانده شود و از دوره دبستان دانش آموزان را با یادگارهای گذشتگان که نشانه‌های هویتی و شناسنامه بالنده همه ایرانیان به شمار می آید، آشنا کرد تا مهر به میهن و آثار تاریخی و عِرق ملی از کودکی در میان آینده سازان کشور پرورش و رشد یابد. همچنین ارج گذاری و احترام به میراث تاریخی کشور به آن ها آموزش داده شود تا بتوان به حفظ و پاسداشت یادمان‌های تاریخی امیدوار بود. از سویی، نباید نقش رسانه‌ها به ویژه رسانه ملی (تلویزیون) را در این زمینه نادیده گرفت. شوربختانه برنامه های تلویزیونی در کشور ما نه تنها بی مایه و تُهی از آموزش است بلکه این رسانه تاثیرگذار و توانمند تا کنون هیچ برنامه ای برای آشناسازی فرزندان و آینده سازان کشور در زمینه های فرهنگی به ویژه میراث فرهنگی و طبیعی نداشته است و تنها به تبلیغ های مواد خوراکی مانند چیپس و پفک و غیره که بسیار هم زیان بار بوده، بسنده کرده است. ساخت فیلم های تاریخی یکی از راهکارهای آشنایی مردم با تاریخ و پیشینه خود، ساخت فیلم و مستند از سوی دست اندرکاران یا به سفارش نهادهای فرهنگی کشور در این زمینه است. راهکاری که در چند دهه گذشته در جهان و در میان کشورهای پیشرفته آغاز شده و تاثیر بسزایی در شناخت تاریخ بر روی مردمان گذاشته است. واقعیت آن است که با ورود تکنولوژی‌های نوین و پیشرفت علم و فناوری و وجود گسترده راه های ارتباط جمعی در میان مردم جهان و استقبال پر شور نوجوانان و جوانان از این امر، کشورهای گوناگون جهان دست به نوآوری زده و با ساخت فیلم، مستند، نماهنگ (کلیپ) و پویانمایی (انیمیشن) به موضوع تاریخ و میراث فرهنگی پرداخته تا گامی ارزنده برای آشنایی مردم با هویت و گذشته خویش باشد. اما در کشور ما تا کنون هیچ فیلم تاریخی و میراثی که مردم را با تاریخ پرافتخار کشور آشنا کند، ساخته نشده است و اگر گاهی فیلمی ساخته شده یا بسیار ضعیف و دارای ایرادهای فراوان تاریخی و گمراه کننده بوده یا دست به تحریف تاریخ زده شده است. به هر روی و برای آشنایی مردم با میراث فرهنگی و تاریخ ایرانی، نیاز است تا مدیران فرهنگی و گردانندگان کشور هر چه زودتر در این زمینه اقدام کنند. بی توجهی به میراث ساسانیان کنشگران و دوستداران میراث فرهنگی شهر داراب خواستار رسیدگی بیشتر و توجه مدیران و سرپرستان سازمان میراث فرهنگی به یادگار ساسانیان که از آن با نام تنهاترین آتشکده سنگی ایران (که در دامان کوه و از سنگ های آن ساخته و تراشیده شده است) یاد می کنند، بوده و بسيار نگران وضعیت موجود این یادمان ملی هستند. در چند سال گذشته بارها نگارنده و دوستداران میراث فرهنگی داراب در گزارش های گوناگونی به روش نگهداری و دشواری های پیش روی آتشکده آذرخش اعتراض کرده و خواستار پاسخگویی و راه چاره ای برای پاسداشت میراث ساسانیان شده‌اند. اعتراضی که البته تا کنون راه به جایی نبرده است و روز به روز نیز، وضعیت این یادگار نیاکانی ارزشمند و بی همتا بدتر شده است. اما به تازگی و در چند روز گذشته افراد فرومایه و سودجو نیز با نوشتن یادگاری با رنگ بر روی دیواره آتشکده آذرخش از سمت راست سازه، به آن دست‌اندازی کرده و به میراث ساسانیان آسیب رسانده‌اند. یکی از دوستداران میراث فرهنگی داراب با گلایه از وضعیت بسیار بد نگهداری این یادمان ملی به روزنامه قانون گفت‌:« آتشکده آذرخش یکی از بی همتاترین و یگانه‌ترین آثار تاریخی شهر داراب و جزو آتشکده‌های ارزشمند و بی مانند (منحصر به فرد) کشور است که شوربختانه چند سالی است به حال خود رها شده و سازمان میراث فرهنگی در زمینه حفظ و نگهداری آن کوتاهی کرده و هر بار به بهانه های گوناگونی بیننده دست‌اندازی‌ها به میراث ساسانیان هستیم که در تازه‌ترین مورد افراد سودجو و نابخرد با یادگاری نویسی با رنگ به آن آسیب‌های برگشت ناپذیری را وارد کرده‌اند». عیسا فولادفر در دنباله سخنانش افزود : « شهر داراب دارای یادمان های تاریخی و ملی بسیار ارزشمندی است که شوربختانه بر اثر مدیریت ناکارآمد در سازمان میراث فرهنگی و رسیدگی نکردن به آن ها در معرض خطر و نابودی قرار گرفته‌اند و جا دارد تا مدیران شهری و سازمان میراث فرهنگی به یادمان های تاریخی که نشانه‌های هویتی هر شهری به شمار می‌آیند، بیشتر رسیدگی کرده و نگذارند میراث گذشتگان پاک نهادمان از خاطره‌ها پاک شود زیرا بی‌گمان تاریخ روزی ما را داوری خواهد کرد و ما باید در برابر آیندگان که صاحبان اصلی این سرزمین هستند، پاسخگو باشیم». فولادفر در پایان خواستار نگاه ویژه‌مدیران شهری و سازمان میراث فرهنگی داراب و استان به آثار تاریخی شهر داراب شده و می گوید : برخی آثار تاریخی شهر داراب مانند سنگ نگاره شاپور ساسانی که به نقش رستم داراب نامدار است، مجموعه باستانی دارابگِرد که یکی از نخستین شهرهای دایره ای شکل روزگار باستان در کشور است و آتشکده آذرخش که دارای جایگاه ویژه ای نزد کارشناسان و پژوهشگران است، بسیار ارزشمند و بی همتا بوده و تکرار ناپذیرند و نمونه ای دیگر از آن را در کشور نداریم. پس جا دارد که مدیران و سرپرستان میراث فرهنگی نگرش و توجه ویژه‌ای به یادمان های تاریخی این شهر داشته باشند. مدیریت ناکارآمد میراث فرهنگی در یک دهه گذشته یادمان های تاریخی شهر داراب با چالش های گوناگونی رو به‌رو بوده و بیشتر آثار تاریخی این شهر آسیب دیده یا در خطر حذف و نابودی قرار گرفته‌اند. کارشناسان و کنشگران میراث فرهنگی این امر را نتیجه مدیریت ناکارآمد و ناتوان سازمان میراث‌فرهنگی شهر داراب و استان می دانند که یادگارهای تاریخی را به حال خود رها کرده و به بهانه‌های کمبود بودجه و نیروی انسانی به درستی از آن‌ها نگهداری و حفاظت نمی‌کنند. از سویی، شهری مانند داراب که دارای آثار ارزشمند و ویژه ای از دوران باستان است به یک مدیر آشنا به میراث فرهنگی و گردشگری و با تجربه و مهم‌تر از همه دلسوز و عاشق نیازمند است تا بتوان از میراث گذشتگان که نشانه های هویتی و تمدنی یک شهر و منطقه به شمار می‌آید به درستی نگهداری و پاسداری کرد. مرمت های نادرست در آتشکده آذرخش شاید بدترین چیزی که با ورود به این آتشکده، نگاه هر بیننده ای را به سوی خود می کشاند و چشمگیر است، مرمت‌های نامناسب و غیراصولی باشد که درگذشته بر روی پایه ستون ها انجام گرفته است. بازآرایی هایی (مرمت) که بهتر است نام بازسازی را بر روی آن نهاد تا بازآرایی، زیرا بازآرایی یا همان مرمت برای خود چهارچوب و قانون و تعریفی دارد و نمی توان هرکاری که بر روی سازه ای انجام می شود، به نام بازآرایی معرفی کرد. این بازسازی ها به اندازه‌ای نادرست و نازیبنده انجام گرفته که به پایه ستون ها آسیب رسانده است و در همان نگاه نخست می توان این موضوع را فهمید. همچنین در بخش دهانه ورودی آتشکده، دری آهنی و ناهمگون نصب کرده اند که چشم انداز زشت و زننده‌ای را برجای گذاشته و با ضوابط میراث فرهنگی نیز ناسازگار است. همچنین پایه ستون های سنگی این آتشکده با گذشت زمان و بر اثر عوامل طبیعی و رسیدگی نکردن، بی دوام و سست شده است و اگر هر چه زودتر بهسازی نشود، فرو خواهد ریخت. بیشتر بخش های این سازه به انگیزه های گوناگون پوسیده و خُرده شده است. بازشناسی آتشکده آذرخش آتشکده ساسانی آذرخش در روزگار اسلامی به مسجد دگرگون شده و تغییرکاربری داده و هم اینک به مسجد سنگی نیزنامدار است. درباره کاربری این یادمان ملی دیدگاه‌های گوناگونی آورده شده است. پروفسور «هوف» باستان شناس آلمانی بر این باور است که این جایگاه از آغاز کار مسجد بوده است. برخی باستان‌شناسان این یادمان را نیایشگاه بزرگ مِهریان دانسته که در روزگار ساسانی به آتشکده تغییر یافته و پس از آن مانند بیشتر آتشکده ها با توجه به شرایط مکانی و زمانی تغییر کاربری داده است. برخی پژوهشگران با نگرش به طرح چلیپایی شکل آن، این یادمان را کلیسایی نصرانی دانسته اند. محمد تقی مصطفوی، باستان شناس آن را ساسانی و آتشکده معرفی کرده است. سرانجام نیز، دکتر یوسف کیانی این مسجد را وابسته به سده 11 مَهی (قمری) می داند. اما علی رضا جعفری زند، باستان شناس با گرایش دوران تاریخی که این یادمان را از نزدیک دیده است به روزنامه قانون گفت : «به دیدگاه من این یادمان وابسته به اوایل دوره ساسانی است و به هیچ روی کهنه‌تر نبوده و پیوندی نيز با پیش از روزگار ساسانی ندارد و تاریخی میان 260 تا 266 میلادی را می‌توان برایش پنداشت. کاربری آن را می‌توان کمابیش چیزی مانند نیایشگاه (معبد) آناهیتای بیشاپورکازرون برشمرد زیرا سقف هر دو باز و ساختار یکی اما با فرم‌های گوناگون است. در بیشاپور هدایت آب به وسیله رودخانه انجام می‌گیرد و در اینجا نیز از سوی سقف و آب باران انجام می‌گرفته است و زیر سقف سازه ای حوضچه ای مانند و کم ژرفا وجود دارد. حال می تواند نیایشگاه (محل عبادت) یا جایگاه آتش باشد؛ یعنی آب و آتش در کنار يكديگر. همچنین شاید جایگاه مهراب کنونی نیز جایگاه آتش بوده است. به هر روی ما از ساختار آتشکده های اوایل دوره ساسانی آگاهی چندانی نداریم و تنها نمونه ای در آذرگُشنَسب (تخت سلیمان در تکاب آذربایجان) داریم. به دیدگاه من در این سازه آب و آتش در کنار يكديگر ستایش می شده اند. ما هیچ سازه ای جدا نداریم که با استواری آن را نیایشگاه مهری یا آناهیتا بشماریم و بر جای مانده باشد و حتي نمی دانیم این نیایشگاه ها چه ریخت و فرمی داشته‌اند. نمونه‌ای برای روشن‌تر شدن این موضوع می آورم : برای نمونه موبد کَرتیر در هیچ کجا نگفته است که ما نیایشگاه های ساسانی را برپا کردیم و سخن تنها بر سر ساخت آتشکده ها در ایران است و این خود سند استوار و مهمي به شمار می‌آید. از سویی دیگر نیز، هِرودت می گوید ایرانیان چیزی به نام معبد ندارند. اندک سازه هایی را هم که به این گونه می بینیم زیر تاثیر مِعماری هِلنی بوده است. پس سازه ای جدا برای نیایشگاه نداریم و به دید من بخشی از آتشکده ها به شمار می آمده‌اند. سخنان من نیز بر پایه مدارک و مستندات است، نه دیدگاه شخصی و پَسند من». دکتر جعفری زند از ارزش ویژه این یادمان ساسانی نام برده و افزود : « این سازه تنها بنای چهارتاقی سنگی در ایران است که در دل کوه تراشیده شده و آن را با نام چهارتاقی سنگی می شناسیم که بی مانند و یگانه است و از دیدگاه معماری نیز بی همتا به شمار می‌آید و نگهداشت و پاسداری از آن بسیار بایسته (ضروری) است». این استاد دانشگاه درباره دگرگون شدن این سازه به مسجد در روزگار اسلامی گفت : « پدر ابوبکر، یعنی اتابک سعد بن زنگی مظفری در برابر آرامگاه کوروش در پاسارگاد، مهرابی را برپا می کند و ابوبکر، فرزند وی نیز به پیروی از آن، مهرابی را به این آتشکده می افزاید و اینجا را به مسجد دگرگون و تبدیل می کند و در بالای مهراب آن نيز با دبیره (خط) ثلث، سنگ نوشته ای به جا می‌گذارد. در کل در روزگار اسلامی به خود می بالیدند که سازه‌ای ساسانی را به مسجد دگرگون کرده و آن را با مهراب و نوشته ای آذین می‌کرده اند». آتشکده آذرخش در هفت کیلومتری شهر داراب و در خاور (مشرق) کوه پهنا ساخته شده است. از ویژگی‌های این سازه، آن است که همه دیوارها، ستون، سقف و اتاق‌ها به گونه یکپارچه از کوه تراشیده شده است. در سال 652 مَهی نیز این سازه به مسجد دگرگون شده و با نام مسجد سنگی شناخته و آوازه پیدا می کند. این آتشکده با شماره 229 در 15 آذر 1314 خورشیدی به ثبت ملی رسیده است. اکنون باید دید که آیا این بار سازمان میراث فرهنگی توجه ای به میراث ساسانیان دارد یا آنکه دوباره این یادمان ملی را به حال خود رها خواهد کرد.

به این خبر امتیاز دهید:
بر اساس رای ۰ نفر از بازدیدکنندگان
با دوستان خود به اشتراک بگذارید:
کپی شد

پیشنهاد ویژه

    دیدگاه تان را بنویسید

     

    دیدگاه

    توسعه