جذب مغزها یا گریز مغزها ؟

۵۵آنلاین :

مهاجرت اقدام خطیری است که گاه قمار گونه است و نیاز به همت و تهوری دارد که گاه مهاجر را محکوم به تلاش بیشتر و موفقیت می کند . این حکمی کلی برای همه مهاجران نیست، بستگی به دلائل مهاجرت آنان دارد . بستگی به این دارد که با خود حساب کنند با مهاجرت چه از دست می دهند و چه به دست می آورند. اگر چیزی برای از دست دادن نداشته باشند و مطمئن باشند که فرصت های بهتر و بیشتری در دسترس خواهند داشت، اینکه دیگر امری خطیر نیست و نیاز به تهور نداد مهاجرت صدها هزار کارگر ساده افغان برای کسب درآمد و تامین زندگی خودشان در ایران و از سال پول برای معاش خانواده در افغانستان از این نوع است .

یکی از دلایل مهاجرت ، جنگ است . جنگ ، فقر و بیکاری در پی دارد و کسانی که چیزی برای باخت ندارند به مهاجرت و گریز روی می آورند. مثال آن ، مهاجرت هزاران ایرانی در حدود ۳۰ سال پیش به سوی ژاپن و کره جنوبی بود که برای کار قاجاقی در مزارع و صنایع و خدمات غیر تخصتی گوناگون و مسائل فرهنگی و زبان و تفاوت های اجتماعی موجب می شد که بیشتر به فکر گرد آوردن سرمایه ای و بازگشت به کشور و راه انداختن کسب و کاری برای خود باشند. برخی از اینان تدریجا تخصص هایی هم کسب می کردند ، با دست کم با انضباط و فرهنگ کاری و اجتماعی دیگری آشنا می شدند. کم نبوده اند کسانی از این گروه که در این به تبهکاران ژاپنی معروف به « یاکوزا» پیوسته بودند و ماجراهایی در پی داشتند. بیشتر اینان مهاجران موقت بودند که آنها را می توانیم مهاجران عضلانی بنامیم که از بحث ما خارج هستند .

گروه دیگر، مهاجرانی هستند که به دلیل تخصص های علمی و فنی و کاری خود در ایران از رفاه برخوردار بوده اند اما به دلائلی قابل بررسی ، عرصه را بر خود تنگ می بینند و با توسل به هر گونه امکاناتی که در اختیارشان قرار گیرد ، زندگی بومی و خانه و کاشانه خود را برهم می زنند و در شرایطی که تجسم آن هم غم انگیز است ، حراج می کنند و بی آنکه بدانند چه آیندهای در پیش خواهند داشت ، علقه های دوستی و خویشاوندی و پیوندهای بومی رامی گسلند و دلواپسی ها و تنش های مهاجرت را به جان می خرند و می روند. اینان می روند که رفته باشند. اگر تهوری قمار گونه در کار باشد مربوط به این گروه است و گرنه برای دانشجوی با استعدادی که برای تحصیل به خارج رفته و در

آنجا زبان و تخصصی آموخته و کاری یافته و ماندگار شده باشد چندان ریسک و تهوری مطرح نیست و شاید در چنین شرایطی بازگشت به میهن برای کسی که نداند چه آینده و کار و درآمدی در پیش خواهد داشت اقدامی متهورانه است اما مهاجرانی هم هستند که در شمار برگزیدگان جامعه خودشان در بهترین دانشگاه های کشور درس می خوانند و اغلب از همان زمان دانشجویی درصدد یافتن جای پایی، اخذ پذیرش از دانشگاه معتبری، به دست اوردن نوعی بورس تحصیلی و رفتن هستند. اینان از قبل با فراگرفتن کامل زبان که ابزار اصلی کار است دورخیز می کنند و استعدادهای فکری و تخصصی و علمی خود را به همراه می برند. کار اینان نیز چندان خطير وقمار نیست. می دانند که وقتی پایشان به آن مراکز علمی رسید ، نیازی به کاریابی هم ندارند چون بهترین مراکز صنعتی و مالی و علمی و پزشکی و دانشگاهی شکارشان می کنند. اتفاقا بحث اصلی بر سر اینان است که آینده به آنان تعلق دارد و بحث بر سر این است که چرا نباید یا نتوانند این آینده را در ایران جستوجو کننده برخی از آنان را شرکت هایی جذب می کنند و به دلیل آشنایی های فرهنگی به نمایندگی های خود در قطر و عمان و امارات اعزام می کنند چرا در گذشته چنین شوقی برای مهاجرت وجود نداشت ؟ چرا دانشجویانی که می رفتند از همان آغاز حساب می کردند چه بخوانند که فرصت بهتر و بیشتری در بازگشت به ایران در اختیارشان قرار گیرد ؟ در آن زمان به دلائل سیاسی مرسوم بود که دانشجویان به سازمان های مبارز ضد رژیم بپیوندند و اتفاقا بیشتر مهاجران آن عصر، همین گروه وطن پرستان منتقدی بودند که بعدا به بهانه یا به دلیل مشکلات امنیتی حتی یک روز هم برای وطن قابل انتقاد خودشان کار نکردند و همانجا ماندند و زندگی رابه سر آوردند اگر جنگ و فقر و بیکاری ناشی از آن ، میلیون ها کارگر ساده افغان را روانه ایران و نیروهای کارآمد شان را راهی اروپا و امریکا کرد ، اگر جنگ و ترس ، میلیون ها عراقی را به ایران پناهنده کرده دلایلش آشکار است اما برای ما این پرسش مهم است که چرا ایرانیان فرهیخته شوق مهاجرت دارند ؟ در این زمینه دو نیرو در کارند : یکی به دلیل جاذبه قدرت های علمی و صنعتی و اقتصادی است و دیگری نیروی دافعه فرهنگی و اجتماعی داخلی که البته دلایل آن قابل بررسی است. به نظر نگارنده که بیش از سی سال روی این موضوع بررسی کرده و از نزدیک شاهد موارد بسیار آن بوده است ، دست کم یک دلیل این گسست مه م، ایجاد نوعی گسل و دوقطبی شدن اجتماعی در سال های پیش از انقلاب بوده است. در واقع در دوران پهلوی نوعی تلاش شتابنده برای ایجاد شباهت های هرچه بیشتر میان ظواهرو روش زندگی فرهنگی و اجتماعی ایرانیان با روش و ارزش های زندگی غربی انجام شد. این تلاش ها در میان بخش های طبقات میانی مردم شهرهای ایران بی تاثیر نبود. مردم این طبقات به آن شیوه زندگی طوری خو گرفته بودند که آن را روش عمومی ایرانیان می پنداشتند، در حالی که اولا شهرنشینان کمتر از یک سوم مردم کشور بودند و تازه در جمعیت شهری نیز حداکثر نیمی از آنان جزو طبقات میانی متعلق به فرهنگ تلفیقی ایرانی- غربی بودند .

در ۱۰ سال پیش از انقلاب با افزایش ناگهانی بهای نفت و اجرای برنامه های پرشتاب توسعه صنعتی و خدماتی و احتمالا تاثیرگذاری اصلاحات ارضی ، موجب جابه جایی های عظیم و مهاجرت های روستاییان به شهرها شد . این مهاجران که با آن فرهنگ تلفیقی شهری و نوع زندگی و پوشش و تفریحات و کلا شیوه زندگی آن احساس بیگانگی می کردند ، پس از پیروزی انقلاب که موجب برآمدن و قدرت گرفتن تدریجی آنان بوده که خود را مستضعف و ستم دیده می دانست ، نوعی برخورد خصمانه و عداوت آمیز پدید آورد که در کنار برخوردهای سیاسی یا وابستگان نظام پیشین تشدید شد. وقتی جنگ درگرفت بار دیگر جماعات بزرگی از همان طبقات اکثریتی و روستاها بودند که داوطلبته به جبهه ها رفتند و عهده دار دفاع از ارزش های تازه و تحکیم مواضع اقتداری جدید شدند. خصوصا درگیری ها با گروهکهای مسلح وسرکوب آنها نیز مستلزم خشونت هایی بود که متعلقان فرهنگ مدنی تلفیقی احساس می کردند که گویی تحت اشغال اکثریتی قرار دارند و با توجه به عدم سازگاری با ارزش های الزامی جدید ، تدریجا تبدیل به شهروندان درجه دوم شده اند .

این احساس در آن شرایط حاد موجب شد که حتی فرزندان طبقات مدتی پیشین که پس از قبولی در کنکور، پذیرش آنها در دانشگاه منوط به بررسی های امنیتی و تاییدیه ارزشی کمیته های محله و ارزش گذاری های اکثریتی بود، امید تعالی علمی و اشتغال نسل بعدی را نیز از دست بدهند . چنین بود که امواج بزرگ مهاجرت های خانوادگی آن طبقه آغاز شد . اینان بودند که نام لس آنجلس را به طنز به تهرانجلس تبدیل یا اورنج کانتی را تبدیل به محلهای ایرانی کردند. یکی از نزدیکان که درسفری به اورنج کانتی برای کاری به بانک رفته بود ، می گفت که پس از آنکه دیدم در همه گیشه ها در دو طرف به فارسی گفت وگو می شود ، وقتی نوبت به من رسید از کارمند بانک پرسیدم که آیا در این بانک همه کارکنان ایرانی هستند ؟ گفتد نه کارمندان خدمات و دربان ها مکزیکی هستند، کارمندان عموما ایرانی هستند و فقط روسای سطح بالا«خارجی » هستند.

تدریجا که تقسیم جامعه به خودی و غیرخودی رنگ عملی تر به خود گرفت و دایره خودی ها تنگ تر شده احساس شهروند درجه دو بودن به دلایل علایق و شیوه و رفتار زندگی و به دلایل دینی و مذهبی و قومی دلیل اصلی آن امواج اولیه و سپس امواج دیگری در میان جوانان دانشگاهی بود که جنگ و درگیری در بحران های بین المللی که از امید بهبود اوضاع اقتصادی و توسعه و اشتغال میکاست و موجب افزایش تمایل نسل های تازه ای از نخبگان به مهاجرت شد. بعد از امضای برجام که پیش بینی می شد با توسعه اقتصادی و افزایش امید اشتغال و رفاه از نیروی دافعه کاسته و بر جاذبه داخلی افزوده شود. در بخشی قدرتمند و غیرتمداراز جامعه ، شعارهای تند و ناسازگاری که مشتاقانه از جنگ استقبال می کنند و روی کار آمدن دولت ترامپ در امریکا که او نیز شعارهای مشابه و متقابلی می دهد ، در میان کسانی که چنان تمایلات افراطی و جنگ طلبانه ای ندارند و امید به توسعه اقتصادی در شرایط جنگی را هم از دست داده اند، نوعی تزلزل و ناپایداری پدید آورده که موجب افزایش اشتیاق به مهاجرت شده است اکنون که نسل های تازه به عرصه می آیند، با توجه به تخلیه کشور از بخش مهمی از متعلقان به فرهنگ تلفیقی و رانده شده و پدیداری نسلی گسترده از جوانان که ضمن اختلاف و شکاف فرهنگی بانسل پیشین خود، در حد معتدلی در میان فرهنگ تلفیقی پیشین و فرهنگ سنتی پیشین قرار دارند. از آن دوگانگی و دوقطبی بودن و ناسازگاری های ناشی از آن کاسته شده است و با کنار رفتن نسل سنت گرایان کهنی که تمایلی به برکندن از مواضع اجتماعی خود نشان نمی دهند، وضعیت مناسب تری پدید می آید که انعکاس آن در شرایط سیاسی بین المللی با پیروی بیشتر از اعتدال و عقلانیت و پرهیز از التهاب و تنش و بحران، امید می رود اگر برخورد جدی پیش نیاید شرایط مناسبی برای توسعه اقتصادی و اشتغال وعدم مزاحمت در امور خصوصی شهروندان تحقق یابد که با تبدیل نیروی دافعه به نیروی جاذبه و امید توسعه و اشتغال ، جهت مهاجرت ها را معکوس کند .