مکه مسجد حیدرآباد هندوستان

۵۵آنلاین :

حمیدرضا سروری

سدۀ چهاردهم میلادی در فلات دکن،در بخشهایی از جنوب هندوستان پادشاهی تازه‌ای به نام بهمنی پایه‌ریزی شد. بهمنیها خود را از بازماندگان ساسانیان می دانستند(Shokoohy,1994:65) بنیانگذارسلسلۀ بهمنی ظفرخان حسن گنگو ایرانی ماجراجویی بودکه در دربارمحمد تغلق دردهلی خدمت می‌کرد. حسن گنگو حاکم گلبرگه شد و پس از آن اعلام استقلال کرد Shokoohy,2012)) بهمنیها با امپراتوری هندی ویجایانگر بر سرکنترل دکن به ستیز برخواستند. اوج قدرت بهمنیها درزمان وزارت وزیر ایرانی آنان محمودگاوان(1481-1466م)بود. پس ازسال1518میلادی پادشاهی بهمنی تقسیم شد،نظام شاهیان دراحمدنگر،قطب‌شاهیان درگُلکُندا (حیدرآباد)،برید‌شاهیان دربیدر و عادل‌شاهیان دربیجاپور هریک فرمانروایی مستقلی را ایجاد کردند. جد بزرگ دودمان قطب‌شاهی(گُلکُندا)سلطان قلی همدانی بود که پایه‌گذار این دودمان است. او از ایران به هند مهاجرت کرد و همراه عمویش الله‌قلی به دربار و پایتخت دوم بهمنیها یعنی شهر بیدر رسید. سلطان قلی پسر اویس‌قلی بود، تبار وی به تیره‌ای از قبیله‌های ترکمن قراقویونلو یا صاحبان گوسفندان سیاه می‌رسیدMinorsky,1955:50)). بهمنیها،عادل‌شاهیان،قطب‌شاهیان و برید‌شاهیان به شدت تحت تأثیر هنر و معماری ایران بودند،زبان فارسی زبان رسمی دربارآنان بود و ایرانیان زیادی درحکومت آنها به مقام وزارت رسیدند. نخستین باردرزمان یوسف عادل‌شاه گامهایی درجهت رسمی شدن آیین شیعه برداشته می‌شود،کمی پیش ازآن یعنی درسال1501میلادی آیین شیعه در ایران عهد صفوی به عنوان آیین رسمی اعلام گردیده بود. درسال1503میلادی یوسف به مسجد جامع شهربیجاپور در ایالت کارناتاکا می‌رود و دستور می‌دهد تا اذان براساس آیین شیعه خوانده شود. یوسف عادل‌شاه ارادت خاصی به شیخ صفی‌الدین اردبیلی داشته ضمن این که اقامت درازمدت او درساوه و دیدارهایش ازکاشان،اصفهان و شیراز مرکزهای آموزشی آیین شیعه احتمالاً نفوذ زیادی در اوگذاشته هرچند اعلام رسمی شدن آیین شیعه به طورمستقیم زیرنفوذ و تأثیرشاه اسماعیل صفوی نبوده ولی پذیرش آیین شیعه به وسیلۀ شاه اسماعیل،یوسف عادل‌شاه را در عملی کردن طرح خودش دلگرم کرده(Naqvi,2003:79).یوسف عادل‌شاه فردی به نام سید احمدهروی را به ایران می فرستد تا شاه اسماعیل را ازتلاشهای موفقیت‌آمیزش در رسمی کردن آیین شیعه آگاه کند. دیگر پادشاهی دکن یعنی قطب‌شاهی هم تصمیم می‌گیرد که آیین شیعه را به عنوان آیین رسمی اعلام کند،رسمی شدن آیین شیعه به وسیلۀ سه پادشاهی درایران،حیدرآباد و بیجاپور به عنوان آیین رسمی آن هم یکی پس از دیگری درابتدای سدۀ شانزدهم میلادی باعث نزدیکی سیاسی و برقراری پیوندهای فرهنگی و تاریخی بیشتری بین آنها شد. بنابراین برای نخستین باردرهندوستان حاکمان مسلمان براساس مسلک به دو بخش تقسیم شدند. بخش بزرگترکه به وسیلۀ حاکمان سنی یعنی گورکانیان درشمال هند اداره می شد و دو پادشاهی در دکن که تحت تسلط فرمانروایان شیعه بود. دو پادشاهی شیعه همپیمان شاهان صفوی درایران شدند و نام شاهان صفوی را پیش از نام خود درخطبه‌ها قراردادند. بنابراین پیوندهای بین ایران با قطب‌شاهیان درحیدرآباد و عادل‌شاهیان در بیجاپور در زمینه‌های سیاسی،اجتماعی،فرهنگی و مذهبی گسترده‌تر شد. هرچند حضورایرانیان درهند پیش ازاین دو پادشاهی هم بسیار چشمگیر بود ولی پس از آن مهاجرت ایرانیان به شبه قاره و به ویژه فلات دکن بیشتر شد. حتی ایرانیانی که در دربارصفوی صاحب پستهای کلیدی بودند هم به هند مهاجرت کردند. دراین میان بیشتر وزیران حکومت قطب‌شاهی همین ایرانیان مهاجر بودند قطب‌شاهیان(1687-1518م) خیلی خوش‌شانس بودندکه مدیران لایقی چون علامه میرمؤمن استرآبادی،نکنام خان و...داشتند آنها به شکل مؤثر و کارآمدی کارهای حکومت قطب‌شاهی را انجام می دادند(همان:90). قطب‌شاهیان چندین بنای باشکوه درحیدرآباد ساختند یکی از آنها مکه مسجد است که در شهر قدیم و نزدیک چهارمنار معروف جای دارد. روز جمعه27بهمن ماه سال1396خورشیدی جناب آقای روحانی رئیس جمهور محترم ایران درسفرشان به هندوستان و شهرحیدرآباد در همین مسجد نماز جمعه را به نشانۀ یکپارچگی بین مسلمانان برگزارکردند. ساخت مکه مسجد یا بیت العقیق به سال1023هجری/1614م،آغاز گردید و ساخت آن تا هنگام فرمانروایی دو تن از آخرین شاهان قطب‌شاهی ادامه پیدا کرد و جالب این که ساختمان مسجد کمی پس از فروپاشی فرمانروایی قطب‌شاهیان به وسیلۀ اورنگ زیب پادشاه دودمان گورکانی هند به پایان رسید. تاریخ1104هجری/1692میلادی که در ایوان ورودی مسجد نبشته شده نیزگویای همین موضوع است(Nayeem,2002:28) سلطان محمد قطب‌شاه برای ساخت مسجد دستور داد که مقداری خاک از مکه به حیدرآباد ارسال شود و در ساخت دیوارهای آن به شکل نمادین ازآن خاک استفاده کرد.ژان باپتیست تاورنیه(Jean-Baptiste Tavernier) جهانگرد و بازرگان مشهور فرانسوی یکی از شاهدان ساخت مسجد بوده و در سفرنامه‌اش به این موضوع اشاره کرده است و نوشته که در هنگام ساخت مسجد چند هزارکارگر در آن مشغول بوده‌اند. بلندی صحن اصلی مسجد22متر است و67متر هم پهنا دارد. سقف مسجد روی15تاق‌نما جای گرفته نقشمایه‌های حیوانی و هندسی روی تاقها و نمای ورودی صحن مسجد همانند نقشمایه‌های موجود دردیگر بناهای قطب‌شاهیان مانند چهارمنار یا دژگُلکُندا(Golkonda) است و برخی دیگر از نقشمایه‌ها بسیار به نقشمایه‌های موجود دراثرتاریخی و بودایی نِگرجاناکُندا(Nagarjunakonda) شبیه است. پس از ایوان ورودی مسجد بنایی راست گوشه و تاق‌دار وجود دارد که در واقع طی دورۀ آصف‌جاهی یا نظام حیدرآباد(1948-1720م)به مسجد افزوده شده است و آرامگاه‌های چند تن از بزرگان این دودمان و افراد خانوادۀ آنها است. سنگ‌گورها روی صفه‌ای سنگی قرار داده شده‌اند و تخته سنگ‌گورها به شکل تخته‌ای مستطیل شکل از سنگ مرمرسیاه است و روی آن سنگی از مرمر سفید که دارای نقشمایه‌های هندسی و گیاهی است نهاده شده آیه های قرآنی یا مشخصات فرد درگذشته روی سنگ‌گورها دیده نمی‌شود، تنها روی یک آرامگاه تاریخ1335ه.ق را می‌توان دید.

کتابنامه:

Minorsky, Vladimir Fedorovich.1955:|"The Qara Quyunlu and the Qutb Shahs" Bulletin of the oriental&African studies .London,p.50.

Naqvi,Sadiq.2003: The Iranian Afaquies contribution to the Qutb Shahi and Adil Shahi kingdom ,New Delhi,p.79.

Nayeem,M.A.2002: The Splendour of Hyderabad ,Hyderabad publishers,p.28.

Shokoohy,Mehrdad,1994," Sasanian Royal emblem and their Reemergence in the Fourteenth-century Deccan",in ,Muqarnas XI:An Annual on Islamic Art and Architecture,pp.65-78.

Shokoohy,Mehrdad, "ḤASAN GĀNGU," Encyclopaedia Iranica, XII/1, pp. 32-33, available online at http://www.iranicaonline.org/articles/hasan-gangu (accessed on 30 December 2012).