واکاوری تحقق اهداف برنامه ریزی شده بخش معدن در برنامه ششم توسعه
| ایجاد اشتغال و رشد اقتصادی همواره به عنوان دو شاخص مهم کلان برنامههای اقتصادی محسوب میشود. ششمین برنامه پنج ساله توسعه کشور تا افق ۱۴۰۰ نیز با تاکید بر این موارد، اهداف کمی نظیر متوسط رشد اقتصادی سالانه هشت درصد و کاهش نرخ بیکاری از 6/12 درصد در سال ۱۳۹۵ به 6/8 درصد در سال ۱۴۰۰ را هدف گذاری کرده است.
۵۵آنلاین :
ایجاد اشتغال و رشد اقتصادی همواره به عنوان دو شاخص مهم کلان برنامههای اقتصادی محسوب میشود. ششمین برنامه پنج ساله توسعه کشور تا افق ۱۴۰۰ نیز با تاکید بر این موارد، اهداف کمی نظیر متوسط رشد اقتصادی سالانه هشت درصد و کاهش نرخ بیکاری از 6/12 درصد در سال ۱۳۹۵ به 6/8 درصد در سال ۱۴۰۰ را هدف گذاری کرده است. در این میان، بخش معدن در ششمین برنامه توسعه از چنان اهمیتی برخوردار بوده که در ماده ۲ این قانون از آن به عنوان یکی از مسائل محوری برنامه توسعه نام برده شده است. سهم معدن در قانون برنامه پنج ساله ششم توسعه، متوسط رشد ارزش افزوده سالانه ۸/۸ درصد و نیز متوسط رشد سالانه اشتغال 6/4 درصدی است. با این توصیفات، با در نظر گرفتن جمعیت حدود ۱۰۰ هزار نفری شاغل به طور مستقیم در بخش معدن کشور، رسیدن به اهداف اشتغال برنامه ششم نیازمند ایجاد سالانه حداقل پنج هزار شغل مستقیم در حوزه معدن خواهد بود. به طوری که باید تا پایان این برنامه حدود ۲۵ هزار شغل مستقیم در بخش معدن ایجاد شده باشد. حال سؤال اینجاست که آیا اصولاً این چنین پتانسیل رشدی برای ایجاد اشتغال و رشد ارزش افزوده در انواع مختلف ذخایر معدنی کشور وجود دارد و در صورت وجود، کدام ذخایر معدنی کشور نیازمند توجه ویژه برای پاسخگویی به این چنین اهداف کلانی هستند.
- اهمیت زغال سنگ
پیش از آنکه به موضوع اهمیت استراتژیک ذخایر زغال سنگ برای کشور بپردازیم، مطلب مهم دیگری را مورد بررسی قرار خواهیم داد احتمالاً در عصر حاضر اولین سوالی که ذهن مخاطب این مقاله را به خود مشغول میکند آن است که چرا با وجود سرمایه گذاری دنیا روی انرژیهای تجدیدپذیر، ایران باید به دنبال توسعه معادن زغال سنگ خود باشد. برای پاسخ به این سؤال به بررسی چشمانداز انرژی دنیا در سالهای پیشرو میپردازیم. براساس تازهترین گزارش سازمان بینالمللی انرژی در سپتامبر ۲۰۱۷ با عنوان «چشمانداز انرژی دنیا در سال ۲۰۴۰»، اگرچه جهت گیری سرمایه گذاریهای جدید دنیا با بهره بردن از مشوقهای دولتی کشورها به سمت تولید انرژی از منابع تجدیدپذیر حرکت میکند، اما سوختهای فسیلی همچنان و حداقل تا سه دهه آینده منابع اصلی تولید و تأمین انرژی دنیا محسوب میشوند. براساس این گزارش، پیشبینی میشود که میزان توليد الکتريسيته از زغال سنگ تا سال ۲۰۴۰ دارای رشد ۱۰ درصدی نسبت به سال ۲۰۱۵ خواهد بود و از میزان 41/9 تریلیون کیلو وات ساعت در سال ۲۰۱۵ به بیش از 39/10 تریلیون کیلووات ساعت در سال ۲۰۴۰ خواهد رسید. این پیشبینی بیانگر این ادعاست که دنیا همچنان در حال سرمایه گذاری روی تأمین انرژی از منابع زغال سنگ بوده و این مهم تا سالیان دور ادامه خواهد داشت. در کنار این، بیش از ۷۴ درصد از تولید فولاد دنیا به روش کوره بلند و کنورتور صورت میپذیرد. رشد ۱۲ درصدی تولید زغال سنگ ککشو در جهان در بازه پنج ساله ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۵ نیز بیانگر اهمیت و سرمایه گذاریهای کلان اخیر در این حوزه در دنیاست. از طرف دیگر اهمیت بهرهگیری از ذخایر زغال سنگ در ایران به خاطر ذخایر نفت و گاز به شدت مغفول مانده است. این در حالی است که سایر رقبای ایران در ذخایر انرژی، نظیر آمریکا و روسیه با وجود دارا بودن ذخایر غنی نفت و گاز و نیز دارا بودن رتبههای اول و دوم در تولید گاز طبیعی و رتبههای سوم و اول در تولید نفت خام دنیا، به شدت بر ذخایر زغال سنگ خود نیز سرمایه گذاری کردهاند. به عنوان مقایسه، آمریکا و روسیه رتبههای سوم و پنجم در تولید زغال سنگ دنیا را بر عهده داشته و به ترتیب، 9/8 و 2/5 درصد از زغال سنگ دنیا را تولید میکنند. در مقابل، ایران نه تنها به دنبال اکتشاف بیشتر ذخایر زغال سنگ خود نرفته، بلکه به استخراج ذخایر موجود زغال سنگ خود نیز نپرداخته است. این در حالی است که سایر کشورهای دنیا همچنان به دنبال سرمایه گذاری در این بخش مهم اقتصاد دنیا هستند.
در حال حاضر بیش از ۴۰ درصد از انرژی الکتریکی دنیا از منابع زغال سنگ تأمین میشود و متوسط جهانی تولید و نرخ برداشت از ذخایر قطعی زغال سنگ جهان حدود 8/0 درصد است. ایران با نرخ برداشت 1/0 درصدی از ذخایر زغال سنگ خود، با نسبت یک هشتم نسبت به متوسط جهانی در حال تولید از ذخایر زغال سنگ خود است و تا به امروز هیچ نیروگاه زغالی در کشور احداث نشده است.
گفتنی است سرمایه گذاری روی استخراج ذخایر زغال سنگ، علاوه بر اشتغال آفرینی بالا در قیمتهای کنونی دارای جذابیت اقتصادی بالایی نیز است. متوسط قیمت هر تن زغال سنگ ککشو طی یک سال گذشته بیش از ۱۶۰ دلار بوده است و این منجر به سودآوری بالای شرکتهای تولیدکننده زغال سنگ دنیا شده است. علت بهرهوری پایین معادن قدیمی زغال سنگ کشور در حال حاضر به خاطر عدم سرمایه گذاری مجدد در این معادن برای مدتی قریب به 40 سال بوده است. استفاده از تکنولوژی روز دنیا و استخراج مکانیزه زغال سنگ علاوه بر افزایش بهرهوری، سودآوری این بخشی تولیدی کشور را نیز به شدت افزایش خواهد داد. این در حالی است که کشور با وجود دارا بودن 15/1 میلیارد تن ذخیره قطعی زغال سنگ تنها ۱/۱ میلیون تن تولید دارد! این بدان معناست که ظرفیت بالقوه ذخایر زغال سنگ در اشتغال زایی، ثروت افرینی و تأمین امنیت انرژی کشور به صورت بالفعل در نیامده است.
- پتانسیل ایجاد ۳۰ هزار شغل
انواع مختلف زغال سنگ کشور از منظر زنجیره ارزش شامل دو نوع عمده زغال سنگ، ککشو مصرفی در تولید فولاد و زغال سنگ حرارتی که در تولید انرژی الکتریکی مورد استفاده قرار میگیرد است. در بخش حاضر، پتانسیل ایجاد شغلی ذخایر قطعی زغال سنگ کشور در دو بخش زغال سنگ ککشو و حرارتی به تفکیک بررسی میشود. مجموع ذخایر قطعی زغال سنگ ایران در حال حاضر 15/1 میلیارد تن است که از این میزان حدود 900 میلیون تن آن زغال سنگ ککشو و بیش از ۲۵۰ میلیون تن آن زغال سنگ حرارتی است. سرمایه گذاری در همین میزان ذخیره قطعی زغال سنگ کشور پتانسیل ایجاد ۳۰ هزار شغل مستقیم را دارد. فراتر از این، بر اساس پیشیبینی شرکتهای روسی فعال در زمین اکتشاف معادن زغال سنگ ایران، مناطقی از کشور حدفاصل نایباند کرمان تا طبس دارای ذخایر ۱۱ تا 14 میلیارد تن زغال سنگ است. با سرمایه گذاری بیشتر در بخش اکتشاف زغال سنگ در این نواحی بخش مهمی از این ذخایر احتمالی تبدیل به ذخایر قطعی خواهد شد که فصل جدیدی از ظرفیتهای توسعه را پیش روی کشور قرار خواهد داد. سرمایه گذاریهای صورت گرفته در کشور در طول زنجیره ارزش زغال سنگ ککشو براساسی ظرفیت تولید بالادست، برنامهریزی شده و عدم تولید کافی زغال سنگ، صنایع پایین دست را دچار بحران کرده است. براساس ظرفیت مصرفی واحدهای کوره بلند، کشور نیازمند 3/4 میلیون تن کنسانتره زغال سنگ ککشو است. این بدان معناست که بر اساسی حجم تولید کنسانتره زغال سنگ حال حاضر واحدهای تولیدی که حدود ۱/۱ میلیون تن است و همچنین ظرفیت واحدهای تولید کنسانتره زغال سنگ کشور (و نیز نیاز وارداتی زغال سنگ برای ارتقای کیفی محصولی داخلی و بلندینگ مناسب)، کشور نیازمند 3/1 میلیون تن واردات و تولید سه میلیون تن کنسانتره زغال سنگ ککشوی داخلی است. این بدان معناست که تولید کنسانتره زغال سنگ ککشو در معادن کشور با فرض ۳۰ درصد واردات این محصول باید حدوداً به سه برابر تولید حال حاضران برسد و این مطلوب تنها از طریق سرمایه گذاری مجدد و توجه ویژه به این صنعت حاصل خواهد شد.
اما دیگر نکته مهم در این بخش علاوه بر تأمین زغال سنگ مورد نیاز برای صنایع پایین دستی نظیر ککسازی و فولاد و به کار انداختن زنجیره کامل تولید در این بخش، افزایش میزان اشتغال در این بخش تولیدی کشور است. بر اساس تخمینها، تعداد نیروی انسانی شاغل در معادن زغال سنگ کشور حدود ۹ تا ۱۱ هزار نفر است. افزایش سه برابری تولید کنسانتره زغال سنگ، ککشو در معادن زغال سنگ کشور نیازمند حداقل دو برابر شدن تعداد نیروی انسانی در این بخش تولید است. این به معنای ایجاد بیش از 10 هزار شغل مستقیم تنها در یک حلقه از زنجیره اقتصادی کشور است که مسلماً به ایجاد دهها هزار شغل غیرمستقیم در سایر بخشهای مرتبط منجر خواهد شد. در حال حاضر، سالانه حدود ۵۸۰۰ میلیون تن زغال سنگ حرارتی در دنیا تولید میشود که کشورهای چین، آمریکا، هند، ژاپن، آلمان، آفریقای جنوبی، کره جنوبی، استرالیا، روسیه و انگلیس به ترتیب ۱۰ کشور اول تولیدکننده انرژی الکتریکی از این منابع هستند. وفور استفاده از منابع زغال سنگ در تأمین انرژی الکتریکی اهمیت استراتژیک این ذخایر برای کشورهای توسعه یافته دنیا را بیان میدارد.
بر اساس تازهترین گزارش آژانس بینالمللی انرژی، حجم تولید انرژی برای ماده از زغال سنگ تا سال 2040 همچنان با رشد روبهرو خواهد بود. بر اساس این گزارش، مناطقی از دنیا نظیر هند، خاورمیانه و آفریقا دارای بخش مهمی از سرمایه گذاریها در این حوزه خواهند بود. این سازمان پیشبینی میکند که تقاضای زغال سنگ در کشور هند در بازه سالهای 2015 تا ۲۰۴۰ بیش از ۹۰ درصد افزایش خواهد یافت که کاهش احتمالی مصرف زغال سنگ در چین را جبران خواهد کرد. در کنار اینها، تا سال 2040 تولید الکتریسیته با استفاده از زغال سنگ در خاورمیانه و آفریقا به آرامی رشد پیدا خواهد کرد. این مطلب بیانگر تداوم سرمایه گذاری کشورهای دنیا و منطقه در به کارگیری زغال سنگ در تولید انرژی الکتریکی است. در حال حاضر دارای هیچ نیروگاه حرارتی در حالی بهرهبرداری نیست. در حال حاضر تنها یک پروژه نیروگاه حرارتی در کشور و در منطقه طبس (استان خراسان جنوبی، در منطقه مزینو شهرستان طبس) در دست احداث بوده که بعد از گذشت قریب به دو دهه، دارای پیشرفت فیزیکی کمی بوده و در حال حاضر عملیات ساخت آن متوقف است. مطالعات احداث این نیروگاه در طبس حدود دو دهه قبل انجام شد و وزارت نيرو هم از سال 1388 عملیات اجرایی احداث این پروژه را آغاز کرد. این طرح نیروگاهی با ظرفیت تولید ۶۵۰ مگاوات شامل دو واحد بخار ۳۲۵ مگاواتی است و هزینه سرمایه گذاری آن حدود ۵۰۰ میلیون دلار برآورد شده است.
مجموع ذخایر قطعی زغال سنگ حرارتی ایران در حال حاضر بیش از 250 میلیون تن است. علاوه بر این حدود 3/1 میلیارد تن ذخیره احتمالی زغال سنگ حرارتی در مناطق کوچعلی و مزینو کشور نیز واقع شده است. این در حالی است که با وجود دارا بودن این میزان از ذخایر ماده معدنی در کشور، سالانه تنها حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ هزار تن از این ماده تولید و صادر میشود. در عین حال، به دلیل هزینه بالای حمل از مراکز تولید این محصول تا بنادر صادراتی، ارزش اقتصادی این محصول نیز به شدت کاهش یافته است. در حالی که زنجیره ارزش این ماده معدنی همانند سایر کشورهای دنیا با سرمایه گذاری در تولید انرژی الکتریکی تکمیل خواهد شد و علاوه بر از بین رفتن هزینههای حمل و نقل این محصول، زمینه ایجاد اشتغال و ثروت آفرینی در کشور نیز به وجود خواهد آمد. زنجیره ارزش زغال سنگ حرارتی دارای نرخ اشتغال بالاتری در مقایسه با سایر مواد معدنی کشور نظیر سنگ آهن و آلومین است. تولید هر ۱۰۰۰ مگاوات قدرت به طور متوسط نیازمند حدود پنج تا هفت میلیون تن زغال سنگ حرارتی (زغال سنگ با کیفیت و ارزش حرارتی بالا) است و اشتغال مستقیم بیش از پنج تا هفت هزار نفر تنها در بخش معدن را به همراه خواهد داشت. به این ترتیب، با توجه به میزان عظیم ذخایر این حامل انرژی در کشور، ظرفیت بالقوه این دسته از منابع کشور در اشتغالزایی و ثروت آفرینی به شدت مغفول مانده است. در یک محاسبه ساده، سرمایه گذاری برای تولید ۳۰۰۰ مگاوات قدرت با استفاده از این ذخایر علاوه بر افزایش چهار درصدی ظرفیت تولید برق کشور، منجر به اشتغال مستقیم حدود ۲۰ هزار نفر و اشتغال غیرمستقیم حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ هزار نفر در سایر بخشهای مرتبط خواهد شد. استفاده از چنین ظرفیت ایجاد اشتغالی در حالی که کشور با آمار بالای بیکاری روبهروست، چشم انداز توسعه کشور را تحت تأثیر قرار خواهد داد. علاوه بر این اهداف برنامهریزی شده ایجاد اشتغال در بخش معدن در ششمین برنامه پنج ساله توسعه کشور با سرمایه گذاری در این حوزه محقق خواهد شد.
- توسعه معادن و زنجیره ارزش زغال سنگ
اهمیت بخش معدن در اشتغال زایی و شکوفایی وقتی اهمیت بیشتری به خود میگیرد که بسیاری از اندیسهای معدنی کشور در استانهای محروم و کمتر توسعه یافته قرار دارند. و در صورت آغاز و توسعه فعالیتهای معدنی نقش مهمی در محرومیتزدایی از این مناطق ایفا خواهند کرد. در همین زمینه ذخایر اکتشاف شده زغال سنگ در استان خراسان جنوبی و در شهرستان طبس حدود ۷۶ درصد ذخایر زغال سنگ کشور است. در حال حاضر حدود ۸۰۰ میلیون تن از ذخایر قطعی زغال سنگ کشور در این منطقه قرار دارد. علاوه بر محرومیتزدایی، توسعه و بهرهبرداری از این ذخایر، راهکار مهمی در برابر تهدیدات اقلیمی بلندمدت است که این منطقه از کشور ما را به شدت تحت تأثیر قرار داده و در آینده بلندمدت نیز تحت تأثیر بیشتری قرار خواهد داد. مهمترین تهدیدات اجتماعی و امنیتی کشور در مناطق شرقی شامل تغییرات اقلیمی نظیر خشکسالی، بحران آب و عدم توسعه یافتگی صنعتی است که مقالات زیادی در مورد آن در سالهای اخیر نگاشته شده است و در محافل مختلف کارشناسی و کلان مورد بحث قرار گرفته است. این عدم توسعه یافتگی صنعتی در کنار وضعیت کنونی اقلیمی این مناطق، نتیجهای جز بحرانهای عظیم مهاجرتی و عواقب ناشی از آن نظیر حاشیهنشینی شهرهای کلان و خالی شدن مرزهای شرقی، گسترش فقر و بیکاری، تضادهای اجتماعی و سایر مشکلات ناشی از آن را به همراه نخواهد داشت. چه آنکه سالهاست بسیاری از مناطق شمالی، مرکزی و غربی کشور با مشکلات ناشی از این بحران مهاجرتی دست به گریبان بودهاند. به همین منظور توسعه معادن زغال سنگ در این منطقه راهکار پایداری برای توسعه صنعتی جمعیت ساکن در این نواحی از کشور قلمداد میشود. برای روشن شدن اهمیت موضوع توسعه اقتصادی و اجتماعی این مناطق به چند عامل تأثیرگذار بر این موضوع میپردازیم.
- نیاز کشور به سرمایه گذاری بیشتر در بخش اکتشاف
بر اساس اسناد زمینشناسی ملی، ذخایر احتمالی زغال سنگ در مناطق شرقی کشور بین ۱۱ تا ۱۴ میلیارد تن تخمین زده میشود. چنین سطحی از ذخایر احتمالی در صورت سرمایه گذاری بیشتر در جهت تبدیل آن به ذخایر قطعی، ایران در جمع ۱۵ کشور اول دارای بیشترین ذخایر زغال سنگ جهان قرار این به موضوع اکتشاف با توجه به این نکته مشخص میشود که کشف ذخایر جدید و تبدیل ذخایر احتمالی به قطعی استراتژی پیشرفت اقتصادی و اشتغالزایی کشور را در سطح کلان برای چندین دهه آتی تحت تأثیر قرار خواهد داد. این مساله به طور مشخصی در مورد زغال سنگ، دارای ظرفیت عظیمی است که در صورت توجه و توسعه، مانند سایر کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه دنیا، فصل جدیدی از توسعه اقتصادی و اجتماعی را در سطح کلان کشور و در مناطق محروم به همراه خواهد داشت. در حال حاضر منابع مالی سرمایه گذاری شده در اکتشاف معادن زغال سنگ بسیار ناچیز بوده و علاوه بر آن عمق مطالعات اکتشافی در پهنههای زغال خیز بسیار کم است. سرمایه گذاری بیشتر و استفاده از منابع غیربودجهای و افزایش عمق حفاریهای اکتشافی از منظر کارشناسان بخش معدن از مهمترین اولویتهایی است که باید در راستای توسعه معادن زغال سنگ تحقق یابد.
- جمعبندی
رسیدن به اهداف اشتغال در ششمین برنامه پنج ساله توسعه کشور نیازمند ایجاد حدود ۲۵ هزار شغل مستقیم در بخش معدن تا پایان این برنامه است. در میان انواع ذخایر مواد معدنی موجود در کشور، معادن زغال سنگ از پتانسیل بالایی در اشتغالزایی برخوردار است. بر اساس محاسبات موجود، توسعه معادن زغال سنگ کشور پتانسیل ایجاد نزدیک به ۳۰ هزار شغل مستقیم و دهها هزار شغل غیرمستقیم را داراست. به طور خلاصه، برای تأمین زغال سنگ ککشوی مورد نیاز صنعت فولاد کشور ایران سالانه نیازمند واردات 3/1 میلیون تنی این محصول و تولید بیش از سه ميليون تن کنسانتره زغال سنگ ککشو است. این میزان تولید، به معنای تولید حدوداً سه برابری حجم تولید کنسانتره زغال سنگ ککشوی حال حاضر کشور است که منجر به افزایش ۱۰ هزار نفری اشتغال مستقیم در این حوزه خواهد شد. علاوه براین، سرمایه گذاری برای تولید 3000 مگاوات قدرت الکتریکی از زغال سنگ حرارتی نیازمند تولید بیش از ۱۵ میلیون تن زغال سنگ حرارتی است که منجر به ایجاد اشتغال مستقیم بیش از ۲۰ هزار نفر در بخش معدن و اشتغال غیرمستقیم ۵ تا ۱۰ برابری در سایر بخشها خواهد شد. بدین ترتیب، تحقق اهداف برنامهریزی شده بخش معدن در ششمین برنامه پنج ساله توسعه کشور نیازمند توجه جدی به توسعه معادن زغال سنگ و تکمیل زنجیره ارزش آن است. علاوه بر این، توسعه معادن زغال سنگ به لحاظ استراتژیک دارای اهمیت فوقالعادهای برای کشور است. از جمله این موارد، ۱- اهمیت تنوع بخشی منابع تولید انرژی، همانند سایر کشورهای دارای منابع عظیم نفت و گاز، ۲- توسعه اقتصادی و اجتماعی پایدار در مناطق شرق و جنوب شرقی کشور به منظور محرومیتزدایی و نیز پیشگیری از بحرانهای مهاجرتی ناشی از تغییرات اقلیمی در این مناطق و 3- تنوع سبد تکنولوژی تولید فولاد با استفاده از زغال سنگ است که از بااهمیتترین مسائل حال حاضر و سالهای آتی کشور محسوب میشود.
پینوشتها:
- گزارش آژانس بینالمللی انرژی در سپتامبر ۲۰۱۷ با عنوان چشم انداز انرژی دنیا در سال ۲۰۴۰
- آمار سازمان زمینشناسی آمریکا و آمار سالانه شرکت بی پی (BP)
دیدگاه تان را بنویسید