فراموشی مدیریت بحران آب
| حجم بارشهای کشور ایران کمتر از یکسوم متوسط بارشهای جهان است (متوسط 10ساله اخير به حدود ٢٠٠ ميليمتر بارش سالانه ميرسد).
۵۵آنلاین :
حجم بارشهای کشور ایران کمتر از یکسوم متوسط بارشهای جهان است (متوسط 10ساله اخير به حدود ٢٠٠ ميليمتر بارش سالانه ميرسد). بارشها سیکل زماني و تمركز جغرافيايي منظمی ندارد و پراکندگی بارشها بسیار زیاد است. به دليل خشكسالي دهههاي اخير و تشكیل رسوبات نفوذناپذیر يا با نفوذپذیری بسيار كم در سطح دشتها، اين بارشها معمولا به سيل منجر ميشوند. در طول سالها (بهویژه ماههای پاييز تا ابتدای بهار) منابع آبی ناشی از ذوبشدن برفها و بروز بارانهای سیلآسا به جاریشدن حجم زیادی از آب در زمانی کوتاه و «سيلاب ناگهاني» منجر میشود. واقعیتهای سرزمین ایران، شامل نکتههایی است که باید اولا آنها را بپذیریم و در ثانی تلاش در راستای مقابله و مبارزه با آنها، در جهت نادیدهگرفتن آن واقعیتها را کنار بگذاریم. حدود 60 درصد مساحت ایران مناطق کویری و بیابانی هستند. نزولات جوی در 20 سال منتهی به پایان سال 1397 حدود 70 درصد کاهش را در مقایسه با متوسط بارش در ایران نشان میدهد.
با توجه به ميزان مصرف، مخازن آب زیرزمینی ایران سالانه حدود پنج میلیارد مترمکعب کسري دارد. انتقال آب و سدسازیهای غیرکارشناسانه و با ايجاد مخازن در حد دو برابر ظرفيت قابل مهار كشور، مهمترین علت خشكيدگي و با وزش باد، عامل رسيدن هواي آلوده به ریزگردها و خشکسالی در خوزستان است و بهاینترتيب زمینه خشکی دریاچه و تالابهای ارومیه، بختگان، هورالعظیم، شادگان، جازموریان و هامون فراهم شد. ریزگردها و توفانهاي گردوغبار در خوزستان و استانهاي غربي و جنوب شرقی كشور كه عمدتا ناشی از خشکی تالابهاست، کشور را تهدید میکند.سد جیرفت ۷۰۰ میلیون مترمکعب آب در مخزن خود دارد. براساس مدلهای مختلف باید ۲۰۰ میلیون مترمکعب آب بهعنوان حقابه زیستمحیطی رودخانه هلیلرود، تالاب جازموریان و تعادلبخشی دشت جیرفت از این سد رهاسازی شود؛ اما وزارت نیرو فقط ۱۳ میلیون مترمکعب آب از این سد را رها میکند. به دلیل خاکیبودن بستر رودخانه، آب رهاسازیشده که باید صد کیلومتر مسیر را طی کرده تا به تالاب جازموریان برسد، به داخل زمین نفوذ کرده و در همان ۳۰ کیلومتر ابتدای مسیر متوقف میشود؛ بنابراین هیچگاه آبی به تالاب نمیرسد.در سالهای اخیر برنامههای مختلفی برای مدیریت بحران آب مدنظر قرار گرفته است؛ ولی اساسا در اکثر موارد به سراغ راحتترین و سریعترین راه رفتهایم که همان «انتقال آب» بینحوضهای بوده است. مشکل آنجاست که هر نوع انتقال آب از یک محیط پرآب به ناحیهای خشک مداخله در شرایط اقلیمی منطقه هدف و منطقه مبدأ است. این مداخله عملا به خسارتهای مختلفی میانجامد که مانند فرونشست زمین متأسفانه بازگشتناپذیر است. زمینی که فرونشست کرد، عملا برای همیشه تغییر در آن زمین رخ داده و امکان جبران آن وجود ندارد.نمونهای از پروژههای انتقال آب، تونل انتقال آب سبزکوه به چغاخور است. این انتقال ۱۵۰ میلیون مترمکعب آب را که عمدتا در آبهای موجود در سازند آسماری در نهایت به صورت چشمه ظاهر میشود، در معرض خطر قرار میدهد و تنشهای شدید به دنبال میآورد. این تونل 1.7 کیلومتری برای انتقال آب رودخانه سبزکوه، از سرچشمههای رودخانه کارون، برای مصارف صنعتی و کشاورزی دشت بروجن به چغاخور و از آنجا به بروجن طراحی شده است. در این انتقال آب، محیط زیست منطقه حفاظتشده سبزکوه و نیز منطقه چغاخور در خطر میافتد و منابع طبیعی ملی در این دو منطقه، آسیب دیده؛ بنابراین اقتصاد و معاش روزمره مردمان آنها امروز و در آینده در معرض خطر قرار میگیرد. در نظر بگیریم که ادامه چنین روندهایی به خالیترشدن روستاها و مهاجرت به مرزهای استانها میانجامد.برنامههای انتقال آب مشکلات مختلفی برای محیط زندگی انسانها ایجاد میکنند و عملا باید بهعنوان «آخرین راهحل» به آن پرداخت. انتقال آب از خلیج فارس به کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس و همچنین به اصفهان که همگی کشورها و مناطق خشک هستند، تبعات زیستمحیطی مختلفی دارد. تمرکز جمعیت بیشتر در مناطق خشک مسئلهای اجتنابناپذیر پس از انتقال آب است که در کشور خودمان در تهران و اصفهان شاهد نتایج آن هستیم. رشد حاشیهنشینها از اولین نتایج آن است که جمعیت آن در برآوردهای مختلف از 12 تا 20 میلیون نفر اعلام شده است. انتقال آب مخاطرات محیطی را افزایش میدهد. آنچه بهعنوان خط انتقال احداث میشود، موجب ناپایداریهای دامنهای و بروز زمینلغزش میشود. مداخله در طبیعت و انتقال آب و حفر ترانشه و ایجاد ایستگاههاي پمپاژ (برای انتقال آب از دریای مازندران به سمنان با انتقال آب به رقوم ارتفاعی هزارو 800 متر) علاوه بر پتانسیل آلودگی، محدودههای آماده به لغزش و مستعد برای رخداد سیل و فوج زلزلههای کوچک را افزایش میدهد. از سوی دیگر منطقه هدف که آب منتقلشده به آن میرسد، کانون مشکلات جدید خواهد بود. تمرکز جمعیت در تهران و شهرستانهای پیرامونش و در محدوده شهر اصفهان که خودشان کانون توسعه در پهنهای خشک هستند، با انتقال آب بیشتر نیز خواهد شد. کاربریهای جدید و توسعه صنایع و مشتریهای جدید شخصی و صنعتی برای آب (اکنون منتقل شده) فراهم میشود و همچنان برای آب بیشتری تقاضای فزاینده وجود خواهد داشت.از سوی دیگر افزایش شوری از دریایی که از آن برداشت میشود، همواره مسئلهای مهم است. میزان شوری سنجیدهشده این دریا در سالهای ابتدای دهه 2000 تا 2010 در ژرفای 20 تا 40 متر در خلیج فارس، بین 35 تا 40 پيپيتي تغییر میکرد و این میزان به حداکثر 45 پيپيتي میرسید. یک گزارش علمی نشان میدهد که آب خلیج فارس در مقایسه با 20 سال قبل خود 1.5 برابر شورتر شده است.برداشت آب از سوی کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس که عملا هیچگونه منبع آب زیرزمینی برای مصرف ندارند و بارش نیز در آن منطقه بسیار کم است، برای تأمین آب شرب و مصارف دیگر حدود 13 میلیون نفر ساکنان این امیرنشینها و از طریق آبشیرینکنها صورت میگیرد.
همین موضوع به تولید نمک و آلودگی گسترده در آبهای خلیج فارس منجر شده است که ضررهای آن متوجه ساکنان سواحل شمالی خلیج فارس (حدود 2.5 میلیون نفر شهروند ایرانی) نیز هست. حال وقتی خود ما نیز برای تأمین آب در داخل سرزمین ایران از اصفهان گرفته تا شهرهایی که در برنامه بهعنوان مقصد انتقال آب در نوبت اجرای پروژه قرار دارند (شهرهای استان سمنان) به همین اقدام دست بزنیم، فرایند آسیبزای یادشده تشدید نیز خواهد شد.
منبع : شرق
دیدگاه تان را بنویسید