رد پاي زخمي بر كالبد فرهنگ

۵۵آنلاین :

با تجربیات اولیه سینمایی کیانوش عیاری از اوایل سال‌های 50 در سینمای آزاد آشنا شدم؛ هنگامی که سال‌های آخر پزشکی و سپس دوره دوساله نظام اجباری را می‌گذراندم و دلخوشی‌ام تمرین فیلم‌برداری و خودآموزی با دوربین سوپر ۸ و چسباندن قطعات سیاه‌مشق تصویری و لذت‌بردن از آن بود. گه‌گاه نیز به جلسات سینمای آزاد می‌رفتم تا با تجربیات حرفه‌ای‌تر سوپر ۸ کسانی همچون کیانوش عیاری آشنا شوم. اما عیاری راه طولانی و پرثمری را پیمود و فیلم‌سازي چهاردانگ شد و من هم متخصص مغز و اعصاب (نورولوژیست). چندی پیش گذرا او را در بیمارستان دیدم. قرار شد اگر نمایشی از خانه پدری داشت مرا خبر کند، اما خبری نشد. خوشبختانه هفته گذشته نمایش فیلم آزاد شد و آن را پس از 10 سال در اکران عمومی دیدم. پس از تماشای فیلم، تعجبم این بود که چرا به فیلمی که نشانی از سیاه‌نمایی مورد ادعای متولیان فرهنگ و هنر ندارد، برای 10 سال اجازه نمایش ندادند. اگر منظور از توقف نمایش، خشونت عریان و با جزئیات دقیق از یک جنایت در ابتدای فیلم است که این هم بهانه معقولی برای برخورد با فیلم به نظر نمی‌رسد. در عوض به نظر من، یکی از مؤثرترین اپیزودهای درخشان نمایش خشونت علیه ادامه خشونت در تاریخ سینمای ایران است. به این اعتبار، کاش هیچ نمایی از این بخش سانسور نمی‌شد. به نظر مغزپژوهان اجتماعی، نشان‌دادن آن نوعی از خشونت مذموم و مخرب است که موجب رواج، ترغیب و تقدیس خشونت به عنوان هنجاری اجتماعی می‌شود؛ خشونتی که متأسفانه به‌وفور در رسانه‌های مجازي، صداوسیما، سینمای سفارشی و بازی‌های کامپیوتری کودکانه بدون هیچ ممانعت مؤثری رواج دارد. ماجرای فیلم «خانه پدری» در جغرافیای محدود کالبد یک خانه قدیمی اما در پنج اپیزود در فاصله زمانی حدود 70 سال در سه نسل متوالی می‌گذرد. با توجه به محدودیت‌ها، ساختن چنین فیلم سینمایی که از هر نظر موفق باشد، کار آسانی نیست. شاید چنین سناریویی برای اجرائی تئاتری یا فیلم‌های تلویزیونی مناسب‌تر باشد. اما عیاری که از سنین جوانی با سینمای تجربی دست‌وپنجه نرم کرده است، تلاش قابل تحسینی دارد تا با استادی از عهده انجام آن برآید. یکی از برجستگی‌های کار عیاری در این فیلم که به نظر من از نوعی زیبایی‌شناسی نورولوژیکی برخوردار است، مادیت‌بخشیدن، انضمامی و ملموس‌کردن مفاهیمی انتزاعی مانند فرهنگ و رفتار اجتماعی است، به طوری که گویی همه ماجراهای پنهان در درون مغز بدن انسان جریان دارد. اما فیلم‌ساز همچون نورولوژیستی متبحر همه اتفاقات درون‌مغزی پنهان از نظر غیر را با جزئیات و صداقتی علمی بدون هیچ‌گونه گروکشی‌های متداول در سینما، جلو دیدگان تماشاگر فیلم خود می‌گذارد. قصه از سال ۱۳۰۸ شروع می‌شود که دختری (ملوک) به علت موضوعی ناموسی در زیرزمین خانه به دست پدر و پسر 15ساله‌اش (محتشم) به طرز فجیعی با ضربات هاون سنگی به جمجمه و مغز به قتل می‌رسد و در همان‌جا مدفون می‌شود. اما عواقب این رفتار فرهنگی تا سه نسل دامنگیر اهالی این خانواده می‌شود. عیاری سهمگینی این اتفاق را با ضربه‌های سنگینی که به مغز دختر قربانی این ماجرا وارد می‌شود، به مای مخاطب فیلم منتقل می‌کند و در اپیزود آخر فیلم، محتشم پسر 15ساله‌ای که این ضربات را به مغز خواهرش (ملوک) وارد کرده است، خود در 80 سالگی هنگام نبش قبر خواهرش از سوی پسرش و دیدن استخوان‌ها و جمجمه در زیر خاک‌مانده خواهر به سکته مغزی مبتلا می‌شود. به این ترتیب عیاری با استادی اتفاقات ناشی از تعصبات فرهنگی را به نحوی با حوادثی که برای مغز انسان اتفاق می‌افتد، گره می‌زند. تجربیات نورولوژیکی و مغزپژوهی اجتماعی امروز نیز چنین رابطه‌ای بین مغز و حوادث فرهنگی را تأیید می‌کند. به نظر من با تأکید بر این پیوندهاست که به‌تدریج باید شاهد پاگرفتن نوعی نشانه‌شناسی زیبایی‌شناختی نورولوژیکی باشیم که در آینده به غنای مفاهیم سینمایی کمک کند. عیاری نشان می‌دهد اتفاقات فرهنگی به صورت اپی‌ژنتیکی، همچون عوامل ژنتیکی و بیولوژیکی می‌توانند موروثی شوند و اثرات آنها در چند نسل به اشکالی باقی بمانند. در فیلم می‌بینیم رفتار پنهان‌کارانه قتلی ناموسی به بهانه حفظ غیرت خانوادگی، همچون عاملی موروثی در سه نسل به طریقی تغییر‌شکل‌یافته حفظ می‌شود. عیاری شاید به دنبال القای این نقطه نظر است که در فیلم خود به ابتلای دختر کوچک خانواده در نسل اول به آلبینیسم (زالی) تأکید دارد که احتمالا حاصل ازدواج خانوادگی است. چون انتقال ژن زالی که از نوع اتوزم مغلوب است، از پدر و مادر غیرمبتلا ممکن است. این نوع مادیت‌بخشیدن و ملموس‌کردن‌ها برای تشدید اتفاقات فیلم و نشانه‌شناسی سینمایی منطبق با واقعیات علمی از تیزهوشی و عمق‌نگری عیاری خبر می‌دهد. اما متأسفانه این دقت نظر در انتهای فیلم از کف می‌رود و عیاری به نشانه‌شناسی‌هایی از روی ذوق‌زدگی‌های متداول و مرسوم سینمایی بسنده می‌کند. برای مثال، انتظارات از نحوه نمایان‌شدن بقایای جسد از درون قبر پس از ۶۵ یا ۷۰ سال، بسیار نمایشی و دور از واقعیت به نظر می‌رسد. رفتار خانم دکتر جوان با آن همه اعتماد‌به‌نفس، به واقعیت نزدیک نیست. وقتی او بلافاصله پس از تاباندن نور چراغ‌قوه به چشم بیمار، به سکته مغزی مطمئن می‌شود و کیسه یخ می‌خواهد که روی سر بیمار بگذارند که لابد از ورم مغزی‌اش جلوگیری شود! (بعید است در 11 سال پیش هم چنین بوده باشد). با همه این احوال، کاش فیلم پس از چند روز نمایش توقیف نمی‌شد تا باری دیگر با دقتی بیشتر به تماشای فیلم می‌نشستم و از ظرافت‌های کار عیاری در خانه پدری بیشتر می‌آموختم.