مهندسي پنهان ‌ ما را مي‌کشد

۵۵آنلاین :

کندوکاو مسائل مبتلابه سینمای ایران یکی از موضوعات مهمی است که باید به آن پرداخت. سینمای ایران سال‌ها‌ست با مشکلاتی مانند ضعف فیلم‌نامه، افزایش بی‌رویه دستمزد بازیگران، بی‌عدالتی در پخش فیلم‌ها و چندین مسئله ریز و درشت دست‌وپنجه نرم می‌کند؛ جدا از آن، مطالبات نسل جوان بر وزن این مشکلات می‌افزاید. ضمن اینکه بزرگان سینمای ایران هم در خبر و حضر از وضعیت فیلم‌سازی رنج می‌کشند؛ به‌همین‌دلیل سراغ «بهمن فرمان‌آرا»، کارگردان سینمای ایران رفتیم تا درباره چرایی مشکلات صحبت کند و درعین‌حال بنا بر سابقه هنری‌اش، ‌تجربیات خود را انتقال دهد.

‌اين روزها مشغول چه کاري هستيد؟ آخرين فيلم‌نامه‌ام که پروانه ساخت گرفته، «سوختن در آب، غرق‌شدن در آتش» نام دارد که از شعر چارلز بوکوفسکي گرفته شده؛ اما جالب اين است که چهار ماه است به آن پروانه ساخت داده‌اند! اما به دلايلي - که به من نمي‌گويند - اعلام رسانه‌اي نکرده‌اند! ‌چرا؟ از من نبايد بپرسيد. اعلام نکرده‌اند ديگر! من هم خيلي در‌اين‌باره عجله نکردم. هر زمان بودجه اين فيلم فراهم شود- با بودجه کنترل‌شده - شروع مي‌کنم؛ چون فيلم «حکايت دريا» که دو‌سال‌و نيم قبل کار کرديم، با اينکه 40 نفر در هتلي در رامسر اقامت داشتيم، يک‌و‌نيم ميليارد هزينه داشت و خانم‌ها معتمدآريا، ليلا حاتمي و آقايان علي نصيريان و صابر ابر هم در فيلم حضور داشتند. لوکيشن فيلم‌نامه جديد در تهران خواهد بود و برآوردش چهار ميليارد تومان شده است. ‌چرا زياد شده؟ به دليل افزايش هزينه‌ها؛ مثلا قيمت وسايلي که قبلا مبلغ اجاره‌شان يک ميليون بوده، الان شده سه ميليون! ‌و البته بالارفتن بي‌‌منطق دستمزد بازيگران! بله. البته بازيگران بزرگي هم در فيلم نداريم. فعلا که بودجه جور نشده. دو سال قبل بعد از اينکه پروانه ساخت سريال نمايش خانگي «داستان جاويد» را گرفتيم و براساس رمان آقاي اسماعيل فصيح بود، به مدت هفت ماه پيش‌توليد داشتيم؛ حتي آقاي اثباتي ماکت مکان‌ها را درست کرد و جلو رفتيم؛ اما بعد از هفت ماه گفتند دست نگه داريد! آقاي پارسايي گفتند دو نفر از سوي شورا عوض شده و کار متوقف شد! الان اين سريال از سوي اسپانسري ممکن است بودجه‌اش فراهم شود و کار کنيم؛ اما اگر همين امروز هم بودجه فراهم شود، زودتر از اواخر ارديبهشت سال آينده نمي‌توانيم کار را کليد بزنيم؛ چون دو خانه قاجاري در فيلم‌نامه وجود دارد که بايد در سوله ساخته شود. ‌يعني خانه واقعي وجود ندارد؟ وجود دارد؛ اما ميراث فرهنگي به‌درستي اجازه نمي‌دهد کاري در اين خانه‌ها انجام دهيم؛ مثلا ميخي به ديوار بکوبيم يا رنگ بزنيم. اگر اين دو خانه را در سوله بسازيم، اولا کاملا در اختيارمان است و دوم اینکه مطابق فصل‌ مد‌نظرمان پيش مي‌رويم. ‌درواقع استوديو درست کرديد... . بله. ضمن اينکه معادل فضاي بيروني را هم مي‌توانيم در ده کن سابق پيدا کنيم يا «مجلس» را نمي‌خواهيم بسازيم. دو خانه قاجاري که 90 درصد فيلم در آنها مي‌گذرد و يک قسمت از ميدان مختاري قديم که بايد ساخته ‌شوند. بايد ‌ببينيم که «ماشين دودي» را کجاها درست مي‌کنند. ‌پس وقتي «شازده احتجاب» را مي‌ساختيد، آن خانه‌ هم در سوله بود؟ خير. آن خانه در مالکيت شخصي کسي بود و همه آن کارها را در خانه انجام داديم. ‌يعني در خانه دست برديد؟ خير! اما جاهاي مختلفي داشت که مي‌توانستيم تغيير دهيم. ‌الان آن خانه موجود نيست؟ خير. شهرداري آن خانه را خراب کرد! ‌کجا بود؟ چهارراه دروازه دولت. الان يک ساختمان جديد به جايش ساخته شده! اگر اين دو خانه را درست کنيم، فصل‌ها و شب‌ و ‌روز دست ماست و سريع‌ترين زماني که مي‌توانيم براي سريال 24قسمتي کار کنيم، اين است که اين خانه‌ها را بسازيم و چون ماکت دقيق خانه‌ها را داريم، کار راحت‌تر پيش مي‌رود. ‌اما همچنان نگفتيد که دليل تعطيلي سريال چه بود؟! موضوع همين است! کاري ندارم که آقاي پارسايي در‌حالي‌که رئيس يک قسمت سازمان سينمايي است، خودش نمايش کارگرداني مي‌کند، از اينهايي که بليت 250 هزار‌توماني مي‌فروشند: اوليور توييست، بينوايان، مري پاپينز و... اين را هم نفهميديم کسي که منصب اداري دارد و بله يا خیر، پروژه‌هاي مختلف را تعيين مي‌کند، چطور اجازه دارد نمايش کار کند؛ در‌حالي‌که بقيه بايد منتظر اجازه باشند! کار سومي که من در حال اجازه‌گرفتن هستم، نمايش‌نامه «شياطين» به نويسندگي جان وايکينگ در قرن 17 فرانسه است. اينکه آن زمان افرادي را متهم ‌کردند که شما عامل شيطان هستيد و باعث شديد شيطان در راهبه‌ها حلول کند و برای تهمتي که به او مي‌زنند، شخصيت اصلي سوزانده مي‌شود؛ البته تمايل ندارم در تالار اسپيناس کار کنم. تالار وحدت مناسب است و منوچهر شجاع در حال طراحي صحنه است. همه کارها بايد کمي جلو برود؛ بنابراين بي‌کار نيستم و مشغول اين کارها هستم. ‌به متن نمايش‌نامه مميزي نخورد؟ خير؛ چون ربطي به اينجا ندارد. خوشبختانه زماني که خواستم «مردي براي تمام فصول» را کار کنم، به يک فحش ايراد گرفتند که ما هم موافق بوديم و حذف کرديم. ‌چرا فيلم «حکايت دريا» اکران نمي‌شود؟ «حکايت دريا» دوسال‌ونيم است که قرار است اکران شود. متأسفانه پخش فيلم در ايران در يک مدار بسته مي‌چرخد. کساني فيلم مي‌سازند که از روز اول مي‌دانند فيلمشان در عيد اکران خواهد شد؛ به دليل شرکتي که سرمايه‌گذار و پشتيبان اوست و مسائل ديگر. ما در ايران گرفتار چيزي شده‌ايم که سال 1947 در آمريکا دستور دادند که افراد نمي‌توانند هم‌زمان هم صاحب سينما، هم تهيه‌کننده و هم پخش‌کننده باشند، چون چنين موقعيتي مونوپلي است، بنابراين قانون گذاشتند هر کسي مي‌تواند يکي از شغل‌ها را داشته باشد. ما الان گرفتار همان شده‌ايم؛ يعني صاحبان سينماها و کساني که با سالن سينماهاي مهم در ايران قرارداد دارند، خودشان تهيه‌کننده هستند و بهترين زمان اکران به فيلمشان تعلق دارد. اين يک مشکل است. اشکال عمده ديگر اين است که سينماها حق اين را پيدا کرده‌اند که زمان پخش فيلم من، به‌جاي 12 سانس نمايش، آن را به يک سانس تقليل دهند، اما فيلم ديگري را تا سانس 23 در يک روز اکران مي‌کنند، ولي فيلم من را فقط يک سانس و معمولا 11 صبح قرار مي‌دهند که نفروشد! درواقع در چنين مسئله‌اي دخل‌وتصرف مي‌شود. پس کسي که در فيلم من سرمايه‌گذاري مي‌کند (که هميشه کسي هست) چه گناهي کرده که اولا فيلم من اکرانش به تأخير بيفتد و بعد هم زمان اکران چنين بلايي سرش بياورند. به فلان آقا گفتم چرا چنين کاري مي‌کنيد که پاسخ داد سينماها دست ما نيست! درحالي‌که سينماها دست خودشان است و سانس‌هاي ۱۷ و ۱۹ و ۲۳ که بيشترين تماشاگر را دارند به فيلم‌هايي که خودشان مي‌خواهند مي‌دهند. حتي در مورد فيلم «دلم مي‌خواد» سينماي آزادي بيلبورد فيلم ما را گذاشته بود، ولي وقتي دخترم و دوستانش مي‌خواستند فيلم را ببينند، گفتند نمايش نمي‌دهيم و فقط بيلبورد زده‌ايم!!! ‌استدلالشان چه بود؟ استدلال ندارد. شما از چه کسي مي‌خواهيد سؤال کنيد. خب مشتري يک فيلم ديگر را انتخاب مي‌کند. چندسال قبل يک راهکاري پيدا کردند و گروه «هنر و تجربه» را راه‌اندازي کردند، چون به من هم براي فيلم «حکايت دريا» پيشنهاد شد. گفتم طرفدار فيلم سينمايي خوب هستم، اما وقتي مهر «هنر و تجربه» روي فيلم مي‌گذاريد، يعني «بفروش» نيست و همه مي‌گويند خب فيلم هنري است و ترجيح مي‌دهند فيلمي ديگر را که در آن فلان هنرپيشه مي‌رقصد تماشا کنند! تعداد سينماها هم بالطبع براي اين فيلم‌ها کمتر است. قبل از انقلاب همين گرفتاري را با سينماها داشتيم و تعدادي فيلم‌هاي هنري ساخته شده بود که نمايش نمي‌دادند. من سينما «نياگارا» در خيابان جمهوري را که هزار صندلي داشت براي سه سال کرايه کردم و قرار بود با فيلم «دايره مينا» افتتاح شود و بعد هم فيلم «گزارش» کيارستمي به نمايش درآيد. سينما را تعمير و رنگ کرديم، عزيز ساعتي را فرستادم سراغ کارگردانان هنري آن زمان که از آنها عکس بگيرد و در سالن عکس‌هاي کارگردان معروف نصب شد. تنها سينمايي بود که تخمه نمي‌فروختيم. موسيقي فيلم و کتاب راجع به سينما عرضه مي‌شد که الان خيلي‌ها اين کار را انجام مي‌دهند. روز عيد فطر سال 1355 قرار بود اين برنامه شروع شود. صبح مدير تهيه يکي از فيلم‌هايي که کار مي‌کردم گفت آقا خيلي بد شد. سينماي «نياگارا» شب قبل سوخت! گفتم شوخي‌اش هم خيلي بد است. خلاصه رفتم و ديدم بله، دود در آسمان معلوم است! ‌پيگيري نکرديد چه اتفاقي افتاده؟ چرا گفتند اتصالي برق بوده. سينما نياگارا تا به حال دو، سه‌بار سرنوشت اين‌چنيني داشته است. ‌بله. همان سينمايي که ليلا حاتمي و علي مصفا هم صاحبش بودند و سوخت! بعد از 40 سال رسيده‌ايم به اين قضيه که رسما مسئولان، فيلم‌نامه را مي‌خوانند و مي‌گويند نمي‌فروشد!!! گفتم شما تهيه‌کننده و سرمايه‌گذار هستيد؟ نمي‌فروشد يعني چه؟ ‌اين واژه «نمي‌فروشد» انگار به شمشير داموکلس تبديل شده! اگر کسي مي‌توانست تشخيص بدهد چه چيزي مي‌فروشد يا نمي‌فروشد بايد هيکلش را طلا بگيرند و به هاليوود ببرند، چون مسئولان کمپاني‌هاي بزرگ هم قاطعانه نمي‌دانند کدام فيلم مي‌فروشد يا نمي‌فروشد!!! ‌ظاهرا استدلالشان اين است که مردم اوقاتشان تلخ است. نظرتان چيست؟ مردم از فيلم‌هاي من اوقاتشان تلخ نيست. به اقتصاد و کم‌شدن 80 درصد ارزش پولمان نگاه کنيد. مردم حالشان از اين نظر بد است. فيلمي که موضوعي جدي را مطرح مي‌کند، حال ملتي را بد نمي‌کند. ‌به نظر شما چه زماني يک فيلم مي‌تواند حال يک ملت را تغيير دهد؟ اصلا شدني است؟ اين بهانه است. به نظرتان با يک کتاب و فيلم براندازي رخ مي‌دهد؟! هيچ‌وقت نشده. هميشه «اقتصاد» نقش مهمي در چنين اتفاقاتي داشته. به اين بهانه مزاري براي فيلم‌هاي هنري درست کردند به نام «هنر و تجربه». ‌يعني شما با کليت «هنر و تجربه» مشکل داريد يا برچسبي که به اين‌گونه فيلم‌ها زده مي‌شود؟ حرفم اين است که اجازه دهند مردم انتخاب کنند. اگر فيلمي فروش نرفت بعد از يک هفته از اکران برداريد. اما سانس‌ها را طوري نچينيد که فيلم فروش نرود! ‌يعني «مهندسي پنهان»؟ اصلا آيا مشکلات سينماي ايران فقط پخش فيلم است؟ قطعا نه! دلم مي‌خواهد اين گفته عنوان شود که هيچ فيلم‌سازي بابت فيلمي که ساخته است، نبايد ممنوع‌الخروج يا زنداني شود. کجاي قانون اساسي ما چنين اجازه‌اي داده شده است؟ ‌اتفاقي که براي رسول‌اف افتاد... و آقاي پناهي. بگوييد اجازه نمي‌دهيم فيلم بسازي. ممنوع‌الخروج مي‌شود، بعد فيلمش در «کن» جايزه مي‌برد و خودش نمي‌تواند برود و آبروي ما مي‌رود. جشنواره برلين صندلي خالي براي آقاي پناهي گذاشته بود. اين مهندسي که شما به آن اشاره کرديد، مهندسي در پخش و فيلم‌ساختن و حتي بودجه درست‌کردن است. با کساني که بودجه‌هاي دولتي مي‌گيرند کاري ندارم. ولي زماني که فيلم‌ها از اول اکران مشخص مي‌شود مثل اين است که شما من را در رينگ بوکس بگذاريد، ‌يک دستم را از پشت ببنديد و بوکسور ديگر دو دستش آزاد باشد. خب معلوم است من بازنده خواهم بود. اين سيستم مهندسي‌شدن به اين شکل است. اشتباهاتي که صداوسيما مي‌کند يکي‌ديگر از مشکلات است‌. زماني مي‌توانستند کمک سينماي ايران باشند و فيلم‌ها را بعد از سه سال در تلويزيون پخش کنند و پولي هم به تهيه‌کننده بدهند. کاري که همه‌جاي دنيا متداول است؛ اما گفتند مي‌خواهيم خودمان در «سيمافيلم» فيلم بسازيم. ‌قبل از انقلاب هم «تل‌فيلم» بود. اما فيلم اختصاصي براي تلويزيون نمي‌ساخت. «سايه‌هاي بلند باد» و «دايره مينا» براي سينماي معمولي بود نه تلويزيون. ‌پس چرا «تل‌فيلم» تأسيس شد؟ چون وزارت فرهنگ و هنر وقت به خاطر سياست‌هاي آقاي پهلبد که تنها مشخصه‌اش به عنوان وزير اين بود که ويلن بد مي‌نواخت و البته داماد شاه هم بود، با تلويزيون مشکل پيدا کرده بود. اين طرف در تلويزيون يک گروه جوان مثل هژير داريوش، علي حاتمي و من هم شش سال در تلويزيون بوديم که با آن نوع فيلم‌سازي مشکل داشتيم. «تل‌فيلم» تأسيس شد تا تلويزيون بتواند فيلم‌هاي بهتر هم توليد کند‌؛ چيزي که قاعدتا بايد وزارت فرهنگ و هنر مي‌کرد که نکرد! براي فيلم «گاو» مهرجويي، آقاي پهلبد کلي بدوبيراه به داريوش گفت که تو با اين فيلم که ساختي به ما دهن‌کجي کردي و ديگر با کسي کار نکردند، مگر فيلم‌هاي مستندي که کامران شيردل ساخت که آن هم پخش سينمايي نداشت! اما «سيما‌فيلم» به جاي اينکه به فيلم‌هايي که وزارت ارشاد مي‌سازد، کمک کند، آنها را حذف کرد! در همه‌جاي دنيا با پخش DVD و VOd فيلم‌ها به فروش خارج از سالن سينما کمک مي‌کند. مثلا در آمريکا حق رايت اينها در خارج سه برابر فروش سينماها است. با اين نگاه که آنجا 35 هزار سينما وجود دارد. ‌و ما 270 سينما! اين تفاوت است. در «سيمافيلم» فيلم ارزان درست مي‌کردند و اصلا کاري ندارم به ماهيت فيلم‌ها که چقدر بد بودند که مجبور شدند شبکه «آي‌فيلم» را راه‌اندازي کنند که دائم همان فيلم‌هاي بد را نشان دهند. حتي در دندانپزشکي با دهان باز مجبوري تماشا کني و همه‌جا اين کانال را بايد ببيني. صداوسيما و مديريت اشتباهش باعث شد GEM درست شود؛ چون در داخل جواب تماشاگر را نمي‌دهند. چرا بايد اين همه تلويزيون شبکه‌هاي خارجي داشته باشيم که مردم براي اخبار واقعي داخل ايران به آنها گوش کنند؟ مهندسي دارد ما را مي‌کشد. ‌تحليلتان از «پول‌شويي» در سينما چيست؟ هيچ‌جاي دنيا پيداکردن سرمايه براي فيلم آسان نيست‌! چون از هر 10 فيلم يکي پولش را برمي‌گرداند. اين قانون سينماست. چون 30 درصد را سينمادار برمي‌دارد، 30 درصد پخش‌کننده و بقيه متعلق به تهيه‌کننده است که پول تبليغات را هم او مي‌دهد. از هر يک دلار يا يک تومان که براي فيلم خرج کنيد، سه‌و‌نيم ريال به تهيه‌کننده مي‌رسد و بقيه را پخش و صاحب سينما -که يک ساختمان الي‌الابد ساخته‌- دريافت مي‌کنند. اينها مسئله‌اي نيست که من بگويم و ديگران ندانند. منتها همه فکر مي‌کنند اگر اين حرف‌ها را بزنند، براي ادامه کار به مشکل برمي‌خورند. من اگر پول پيدا کنم، ‌فيلم‌نامه دارم و فيلم مي‌سازم. ولي پروانه نمايش دست شماست. حتي در آمريکا، اتحاديه تهيه‌کنندگان پروانه نمايش را درجه‌بندي مي‌کند و نمره مي‌دهد. مثلا اگر خشونت داشته باشد مي‌گويند براي کمتر از 18 سال ممنوع است. در کانادا شما اگر بخواهيد هفت شب فرزندتان را به سينما ببريد اجازه نمي‌دهند چون مي‌گويند بچه الان بايد خواب باشد. يک‌بار بايد اين هفت‌خان رستم را طي و همين نظريات که «نمي‌فروشد» را تمام کنيم! بعد فيلم را مي‌سازي و در صف اکران مي‌ماني. هر جوري که در وضعيت ما دقت کنيد مي‌بينيد مدام مي‌خواهند سينما نباشد. حالا سينما ساخته شده براي اينکه منفعت پيدا کرده است. قبل از انقلاب اتحاديه سينماداران اجازه نمي‌داد سينماي جديد درست شود چون سينماي شهرفرنگ و آتلانتيک و... فروش زيادي با بليت دو، ‌سه تومان داشتند. ‌انحصاري بود؟ بله؛ کمااينکه الان تغيير کاربري نداده‌اند. سينماهاي ايران، متروپول، کريستال و البرز بسته شده‌اند؛ چون اجازه تغيير کاربري ندارند، ولي سينما ماياک و برليان (در خيابان استانبول) انبارهاي بسيار سودده‌ای شده‌اند. کسي در اينجا براي تفريحات خانوادگي نمي‌آيد و اين سينماها فروش ندارند. اجازه دهند پاساژ و پارکينگ شوند. همه چيز با يک تبصره پيش نمي‌رود. سينماي راديوسيتي هزارو 800 نفر گنجايش داشت که داروخانه شد. سينما فلسطين را وزارت آموزش‌و‌پرورش خريد. سينما پارامونت بسته است. خوشبختانه تئاتر کمي وضعيت بهتري دارد. ‌چون تئاترهاي خصوصي شکل گرفته؟ کسي باور نمي‌کند در شهر ما هر شب 60 اجرا در سالن‌هاي صد‌ و 80 نفره وجود دارد، ولي دو تئاتر بزرگ داريم؛ تئاترشهر و تالار وحدت که هرکدام تقريبا 50 سال قبل ساخته شده‌اند و هيچ چيز به آنها اضافه نشده است. ‌جشنواره هم اصلا کاخ ندارد. در تورنتو هم تا 10 سال قبل، کاخ نداشتند؛ چون دفتر جشنواره هميشه در هرکجا 11 ماه بي‌کار است و يک ماه کار مي‌کند. البته بي‌کار نيستند؛ چون در طول سال در جاهاي مختلف فيلم مي‌بينند که برنامه‌ريزي کنند. بنابراين کاخي که ساخته مي‌شود بايد بازدهي داشته باشد و تهران واقعا نياز ندارد. من خيلي سال قبل گفتم جشنواره فجر را به شيراز يا شهر ديگري غير از تهران ببريد. ‌چرا؟ چون همه چيز در پايتخت هست. جشنواره کن به اين خاطر در این شهر است که کن دهي است که سه ماه در سال توريست دارد. ماه مي‌ را به‌عنوان فستيوال اضافه کرده‌‌اند که شهر درآمد داشته باشد. بعد از آگوست، در سپتامبر هم يک ماه فستيوال‌هاي تلويزيوني گذاشته‌اند. سه ماه را پنج ماه کرده‌اند تا اين روستا درآمد داشته باشد. بعد از فستيوال اين روستا توريست ندارد. ما هم مي‌توانيم با هجوم مردم از جشنواره‌ها به شهرهاي ديگر کمک کنيم. هتل‌ها هم پر مي‌شود. در اين سينما استعدادهاي زيادي هست. آقاي روستايي در 26‌ و 28 سالگي فيلم ساخته. هرجاي ديگري بود مثل اسپيلبرگ، امکانات در اختيارش مي‌گذاشتند. حالا شما شايد يک بخش‌هايي از فيلم‌هايش را دوست نداشته باشيد. همين‌طور درميشيان، فرهادي، جليلوند و افراد ديگر. هيچ سينمايي مرتب کارگردان جوان خوب صاحب سليقه ندارد. حالا ما پناهي، مهرجويي و کيارستمي داشته‌ايم.

سينماي ما سينماي بسيار زنده و فعالي است؛ اما همه بچه‌جوان‌ها را سراغ فيلم‌هايي مي‌فرستند که رقص و آواز داشته باشد. همه الان به خارج مي‌روند تا زن بي‌حجاب در فيلمشان نشان دهند، بدون اينکه اشکالي داشته باشد؛ چون براي ما اشکالي نيست که کسي در تايوان حجاب نداشته باشد. لوکيش‌ها را به اين دليل خارج از ايران انتخاب مي‌کنند. ‌جالب است قبل از انقلاب پازوليني در اصفهان فيلم ساخت... بله؛ اليا کازان براي فيلم‌ساختن به ايران آمد. خيلي از اين ماجراها هست که انسان افسوس مي‌خورد. ‌موقعيت جغرافيايي ايران مي‌تواند به‌مثابه يک لوکيشن مثل «چينه‌چيتا» و حتي مقصدي براي آسيا باشد... من پنج عکاس استخدام کردم که سراسر ايران سفر کردند و از لوکيشن‌هاي ما آلبوم درست کردند که آقاي کارلو پونتي که آمده بود و اين آلبوم را مي‌ديد، مي‌دانست کجاها هست و نياز نبود خودش سفر کند. مسئله بعدي اينکه وقتي اين افراد مي‌آيند، بايد اجازه دهيد آزاد کارشان را انجام دهند؛ چرا سهم ما از توريسم جهان اين‌قدر کم است؟ ‌با اينکه جزء کشورهاي کهن هستيم. چون يک نفر 50 هفته در سال کار مي‌کند و دو هفته مرخصي دارد. حالا به ايران مي‌آيد که با همسرش جداگانه به دريا يا استخر برود. زماني که جمال عبدالناصر مصر را به دست گرفت، رئيس اخوان‌المسلمين گفت حجاب را اجباري کنيد. عبدالناصر گفت مگر دختر شما به دانشگاه نمي‌رود؟ او که حجاب ندارد. شما نمي‌توانيد دخترتان را باحجاب کنيد، من به 10 ميليون زن مصري بگويم حجاب داشته باشند؟ من درباره اين قضايا فتوا نمي‌دهم. ما تا چند سال قبل 800 ميليون دلار از توريسم درآمد داشتيم، با اين مملکت پهناور و زيبا که قابل مقايسه با جاهاي ديگر دنيا نيست. ‌با اين کار مي‌توانيم متکي به فروش نفت نباشيم. مگر آمريکا از طريق فيلم‌هايش درآمد ندارد؟ برنامه آمريکا هميشه اين بود که از طريق فيلم ماشين، غذا و لباس فروخت. همه اينها صادرات فيلمي است. ‌به نظرتان با توجه به ساختاري که در سينماي ايران هست، در بحث پخش چه اتفاق خوبي بايد بيفتد؟ در کميسيون‌ها همان کسي که رئيس مجموعه سينمايي است، در تصميم‌گيري اکران هم نشسته. ميوه‌فروشي هم درهم مي‌فروشد. پخش‌کننده نبايد مستقيما تهيه‌کننده باشد. وقتی در دانشگاه «يو‌اس‌اي» آمريکا دانشجو بودم، سينمايي به نام «توهو» بود که فيلم ژاپني بدون زيرنويس نشان مي‌داد و فقط فيلم‌هاي کوروساوا زيرنويس داشت. وارد که مي‌شدي، يک برگه خلاصه داستان به تو مي‌دادند. اين همه خرج مي‌کنيم؛ چرا يک سينما در پاريس نمي‌خريم؟! ‌حتي اجاره کنيم. بله. تا فقط فيلم‌هاي ايراني نشان دهيم. در لندن و رم و... هم اين کار را انجام دهيم. ‌به جشنواره‌ها هم کاري نداشته باشيم. ‌بله. آن زمان مي‌بينيد «چارچنگولي» مي‌فروشد يا فيلم فرهادي. البته فرهادي چون دو اسکار برده و فيلم‌ساز درجه‌يکي است و از مدار ما خارج شده؛ ولي چرا فيلم‌هاي کيارستمي را تا دو، سه سال اخير در ايران نمايش نمي‌داديم؟ به‌خاطر اينکه مي‌گفتند نمي‌فروشد!! ‌خب به کسي چه ربطي دارد که مي‌فروشد يا نه! صاحب سينما دخالت مي‌کند و دولت هم دنبال اين ماجرا نيست. از زماني که عباس فوت کرده دست‌كم هشت فيلم به من پيشنهاد شده ببينم که راجع به عباس ساخته شده است. شما يک فرد را از دست داده‌ايد که حالا جهان دنبال اين است که فيلم‌هايش را نمايش دهد. واقعيت اين است که اقتصاد سينما خيلي مهم است. اگر قرار شد همه ما شبيه عباس فيلم بسازيم، سينما ورشکست مي‌شود. ‌اما اجازه دهيم همه نوع فيلم نمايش داده شود. ماجرا اين است که اگر فيلم‌هاي ما را در خارج نشان مي‌دادند، در سينماهاي آرت فيلم نشان مي‌دادند. فيلم رمبو در يک روز در سه‌هزارو 200 سينما در سراسر آمريکا نشان داده مي‌شود و هر نقدي که روزنامه بنويسد فيلم را تحت تأثير قرار نمي‌دهد، اما اگر درباره فيلم آرت بد بنويسند، نمي‌فروشد اما جا براي همه هست. درآمد تمام فيلم‌هاي خارجي در آمريکا روي‌هم‌رفته در يک سال يک درصد مارکتشان است اما يک درصد مارکت 25 ميلياردي است. آن زمان شما «هنر و تجربه»را داريد اما به ميل سازنده‌ها و نمايش‌دهندگان و کسان ديگر. در همه‌‌جا هم افرادي خاص مخاطب اين فيلم‌ها هستند. نه اينکه کسي بگويد خب اين فيلم نمي‌فروشد. جشنواره فيلم کوتاه ايران را ببينيد، از اين همه استعداد شاخ درمي‌آوريد. در يکي از جشنواره‌ها من با آقاي بيضايي، سينايي، مجيد مجيدي و رضا ميرکريمي داور بوديم. فيلم «سنجاقک» آقاي مکري در اين جشنواره نمايش داده شد. شما از اين‌همه استعداد در فيلم‌هاي مستند و انيميشن تعجب مي‌کنيد. در آسيا مونتاژ ماشين را زمان رژيم قبلي هم‌زمان با کره‌جنوبي شروع کرديم. کره‌جنوبي هشت درصد مارکت جهان را دارد و ما 12 سمند به ونزوئلا يا پاکستان صادر مي‌کنيم. مارکت پاکستان و افغانستان مي‌توانست سينماي ما باشد. در خانه سينما افرادي هستند که مي‌خواهند اين کارها انجام شود اما آنها يک رأي در بين 50 رأي ديگر هستند. ‌به نظرتان چطور مي‌شود از اين بحران گذر کرد؟ اين روزها سعي مي‌کنم فکر نکنم، چون همه اين کارها محيرالعقول نيست، شدني است. داشتن سالن سينما در شهرهاي بزرگ، شدني است. ما ملت ايران هستيم. شما هم دولتمرد اين مملکت هستيد و همه قوانين را رعايت مي‌کنيم. شما چرا فکر نمي‌کنيد ما چه وضعيتي داريم؛ به‌عنوان مثال جورجيو آرماني از خانم مهتاب کرامتي براي نمايشش دعوت کرده است. ايشان لباسي پوشيده که پوشيده‌تر از آن امکان‌پذير نيست. خانم هنرمندي هم هست که براي يونسکو کار مي‌کند و بعد با جورجيو آرماني عکس گرفته، خب ميهماني شب که نرفته است. اين خانم از سوي جمهوري اسلامي رفته و باعث افتخار است که مي‌بينيد در چه شرايطي رفته، هم زيباست و هم پوشيده. من نمي‌توانم به کسي بگويم فلان چيز را نخور و خودم معتاد به آن باشم! مرحوم خردمند، معلمي بود از آموزش و پرورش. چون آقاي جباري معاون آقاي پهلبد از آموزش و پرورش بود، دوستانش را مدير کرده بود. در همان موقعي که «جشنواره فيلم تهران» برگزار مي‌شد، 10 تا از فيلم‌هاي کوتاه عباس کيارستمي را نشان مي‌داد، قسمتي گذاشته بودند سينما در عصر پهلوي. فيلم‌نامه «گزارش» را دادم که اجازه ساخت بگيرم. جوابشان اين بود که ايشان چون تابه‌حال فيلم کوتاه نساخته‌اند، نمي‌توانند فيلم بلند بسازند. اين جشنواره مربوط به وزارت فرهنگ و هنر بود و فيلم‌هاي عباس را هم نمايش داده بودند. من نامه‌اي به آقاي پهلبد نوشتم که شما خودتان فيلم‌هاي کوتاه عباس را نمايش مي‌دهيد. نامه ‌در جواب من نوشته شده بود که بعد از انقلاب به من گفتند در پرونده وزارت ارشاد وجود دارد. نوشته بود «بارها به آقاي فرمان‌آرا گفته‌ايم اگر با ما راه بيايد، همه‌چيز درست مي‌شود، ولي ايشان مشاعرشان را از دست داده‌اند». اين نامه به امضاي آقاي خردمند رسيده بود. چون «شرکت گسترش صنايع سينماي ايران» که من آنجا کار مي‌کردم را رقيب وزارت فرهنگ و هنر مي‌دانستند و قرار بود قلم پاي ما را خرد کنند که نتوانيم فيلم بسازيم. من شايد تنها شاخصه‌ام اين باشد که محبوب قبل و بعد انقلاب نبودم. ولي زياد فرق نمي‌کند. من سينما را دوست دارم. همه عمرم هم صرف اين کار شده. در حالي که مي‌توانستم در کارخانه خودمان کار کنم و مدير باشم و زندگي بهتري هم داشته باشم. اما پدرم آن‌قدر روشن‌فکر بود که گفت زندگي خودش است. الان هم 14 سال از فوت ايشان در سن 91سالگي گذشته است اما اجازه داد ما زندگي خودمان را داشته باشيم. فيلم «آنسوي وزش باد» که به‌تازگی بعد از 40 سال در ونيز نمايش دادند، زماني که شرکت گسترش قرار بود 150 هزار دلار سرمايه‌گذاري کند چون اورسن ولز اين فيلم‌ها را تا جايي که پولش مي‌رسيد با 16ميلی‌متري مي‌ساخت و بعد پول قرض مي‌کرد. زماني که من به شرکت گسترش آمدم يک‌ونيم ميليون دلار داده بودند که من پولش را قطع کردم. چون بعد از ساخت «همشهري کين» هميشه تهيه‌کننده و پخش‌کننده فيلم‌‌هايش را تمام کرده بودند. با اينکه در پاريس و لس‌آنجلس دفتر داشتيم تصميمات در ايران گرفته مي‌شد. من کسي نبودم که براي خارجي‌ها کار کنم يا بگويند چه فيلمي بسازم. بنابراين هميشه مشکل داشته‌ام. چون درباره سينما زير بار حرف زور نمي‌روم. الان هم اگر اينها را مي‌گويم، در جهت مثبت ماجراست. آيا زندان‌بردن جعفر پناهي و ممنوع‌الخروج‌کردن رسول‌اف باعث شده جلوي فيلم‌سازي‌شان گرفته شود؟ خير. ولي خوب نيست که فيلم پناهي در کن قبول شود و ما به کارگردان اجازه خروج ندهيم! از ممنوع‌الخروج‌کردن دو کارگردان معروف ايران چه کسي سود مي‌برد؟ و اين‌همه تبليغات منفي که در فستيوال‌ها بابت اين اتفاق مي‌شود. عباس کيارستمي، اصغر فرهادي يا هر کس که موفق مي‌شود، در اولين مصاحبه‌شان از آنها مي‌پرسند شما چطور فيلم مي‌سازيد وقتي يک فيلم‌سازتان اجازه اين کار را ندارد؟ من به عنوان يک فرد معمولي درک مي‌کنم، ‌شما چرا پاسخ اينها را پس نمي‌دهيد؟ به خانم سيمين بهبهاني که ممنوع‌الخروج بود، گفتم دنبال پاسپورت‌تان نرفتيد؟ گفت من که نمي‌خواهم جایی بروم. هرجا هم مي‌روم اول تاريخ برگشتم را به ايران نگاه مي‌کنم. پاسپورت من را خودشان گرفته‌اند، خودشان هم پس مي‌دهند. زماني که مجارستان بزرگ‌ترين جايزه شعرش را به خانم بهبهاني داد، با دختر ايشان تماس گرفتند که پاسپورت مادرتان را بگيريد. اينها کساني هستند که بايد مجسمه‌شان را بسازيم نه اينکه ممنوع‌الخروجشان کنيم. خانم بهبهاني در يک اشل ديگر است و با کسي مقايسه نمي‌کنم. مني که ممنوع‌الخروج نشدم، چند سفر کردم؟ اصلا نمي‌خواهم جايي غير از ايران باشم چون 78 سال است به جز سال‌هاي تحصيل در ايران زندگي مي‌کنم. بروم براي فرانسوي‌ها فيلم بسازم؟ بله مي‌توانم در آمريکا دانشگاه درس بدهم اما آمريکايي‌ها اسپيلبرگ و... را دارند و من را لازم ندارند. من بايد در مملکت خودم براي بچه‌ها درس بدهم. مثلا قبلا بايد شش حلقه بزرگ فيلم را با خودمان مي‌برديم، الان در يک فلش فيلم جا مي‌شود. پس ابزار قرون وسطا به قرن 21 نمي‌خورد. ما همه ايراني هستيم و در خانواده مسلمان به دنيا آمده‌ايم. چرا من بايد جداگانه تبليغ کارم را بکنم؟ ‌تاريخ اکران «حکايت دريا» مشخص نيست؟ خير. نوه من دو سال و نيمه است. در ذهن خودم فکر مي‌کنم بتوانم تا 14سالگي او را ببينم؛ تازه اگر هوش و حواسم را از دست نداده باشم. علت اينکه جايي نمي‌روم اين است که مي‌خواهم در ايران بميرم. دلم مي‌خواهد اگر قرار است کار کنم، با بچه‌هاي ايراني باشد. الان يک دستيار 18ساله دارم، زماني که نمايش‌نامه را خواندم، مجبورش کردم درباره‌‌اش حرف بزند. مي‌داند اگر پروژه‌اي باشد، ممکن است دستيار چهارم و پنجم باشد اما مي‌خواهد ياد بگيرد. آخرين باري که در دانشگاه هنر تدريس مي‌کردم موقع امتحان ديدم دو تا از بهترين شاگردانم نيستند و فهميدم حراست بيرونشان کرده است. آن موقع گفتم تا آخر امتحان نمي‌مانم و هر نمره‌اي خواستيد بدهيد. در فضاي دانشگاهي چرا نبايد بتوان درباره همه‌چيز صحبت کرد. اگر صبح بيدار مي‌شوم به عشق فيلم‌سازي و کارکردن است. به عشق اينکه اگر درميشيان من را براي نقشي پنج‌روزه مي‌خواهد، چرا حمايت نکنم. فرهادي دوست من است و خوشبختانه نه به حمايت من و نه به حمايت کسي ديگر احتياج ندارد. اما مشابه اين استعدادها را در کشورمان زياد داريم. وقتي فيلم «ابد و يک روز» را ديدم با سعيد روستايي تماس گرفتم و گفتم فيلم شما را ديده‌ام و دوست داشتم و اگر مايل باشيد، مي‌خواهم شما را هم ببينم که به اتفاق پيمان معادي به منزل من آمدند. بعد از آن تا شب جايزه خانه سينما ايشان را نديدم. ولي بايد تهيه‌کننده داشته باشيم که نداريم. تهيه‌کننده‌هاي ما دلال پول هستند چراکه ساخت هيچ‌کدام از اين فيلم‌ها نبايد شش، هفت ماه طول بکشد. «بن‌هور» که نمي‌سازيم. زماني که هيچ چيز درباره سينما نمي‌دانيد، (فقط پول را مي‌شناسيد) مجبوريد نوکر دست‌به‌سينه کارگردان باشيد. فيلمي را که مي‌توان در 40 روز ساخت، چرا بايد شش ماه طول بکشد؟! و خيلي موارد ديگر. با عباس کيارستمي، بيضايي، اصلاني و خسرو هريتاش کار کرده‌ام اما هيچ‌کدام از اين فيلم‌ها 90 روز و صد روز طول نمي‌کشيد. چون برنامه‌ريزي بود و بودجه داشتيم. الان نمايش خانگي باعث شده شما فکر ‌کنيد با هنرپيشه سريال‌ها مي‌فروشد. در حالي که مردم يکي، دو اپيزود را که مي‌بينند، داستان برايشان مهم مي‌شود.