کدام ابزار برای مدیریت مصرف منابع انرژی مناسب است؟
| اغلب دولتها به ویژه در چند دهه اخیر، ارزان فروشی آب و برق و سایر حامل های انرژی را به عنوان یکی از ابزارهای ایجاد رفاه اجتماعی و حمایت از تولیدکنندگان به کار گرفتهاند.
۵۵آنلاین :
اغلب دولتها به ویژه در چند دهه اخیر، ارزان فروشی آب و برق و سایر حامل های انرژی را به عنوان یکی از ابزارهای ایجاد رفاه اجتماعی و حمایت از تولیدکنندگان به کار گرفتهاند. دولتها همواره تلاش می کنند با فروش ارزان آب و برق و سایر انرژی ها، مخارج خانوار و هزینه تولید را کاهش دهند و از این طریق به بهبود رفاه خانواده و رونق تولید کمک کنند. پرداخت یارانه قیمتی برای مصرف منابع با ارزش آب و انرژی، تبعات و عوارض مخربی به دنبال داشته است. به عنوان نمونه در در فروش ارزان آب و سهل گیری در برداشت منابع آب زیرزمینی، صنایعی که مصرف آب بالایی دارند از قبيل صنایع معدنی و پتروشیمی، در مناطق کمآب کشور توسعه یافتهاند و کم آبی مانعی برای توسعه این قبیل صنایع در مناطق خشک نبوده است به رغم آنکه بسیاری مناطق کشور در وضعیت تنش آبی قرار دارند تولید محصولات کشاورزی دامی وزراعی پرمصرف و و شیوههای آبیاری سطحی در تمامی مناطق کشور رواج دارد و سرمایه گذاری برای جایگزینی سیستمهای آبیاری نوین مانند آبیاری بارانی و قطرهای، عموماً توجیه اقتصادی ندارد. برخلاف آنکه واردات آب مجازی از طریق واردات محصولات کشاورزی و غذایی پرمصرف (مصرف آب) در جهان رایج است در ایران محصولات کشاورزی و غذایی پرمصرف نه تنها تولید بلکه صادر هم می شود. اتلاف آب در شبکه های توزیع آب اعم از کشاورزی و مصارف شهری بسیار بالاست و سرمایه گذاری در زیرساختهای توزیع آب توجیه اقتصادی ندارد. با وجود آنکه در مناطق کویری کشور از جمله یزد و کرمان، همواره در طول تاریخ شیوه های بسیار کارآمد در انتقال آب توزیع آب، مبدله حق آب و مصارف آب وجود داشته است، در دهه های اخیر در اثر روی گردانی از تجربه های با ارزش تاریخی این مناطق با مشکلات جدی در مدیریت آب مواجه شده اند.
در خصوص مصرف حامل های انرژی نیز، سیاستهای دولت منجر به مصرف سرانه مازاد در بخش های صنعتی، خانگی، حمل و نقل و کشاورزی شده است. ایران در گروه معدود کشورهایی است که مصرف سرانه انرژی در آن طی یک دهه گذشته افزایش یافته است در ایران طی چندین دهه گذشته تمامی دولتها برای حمایت از رفاه مصرف کنندگان و حمایت از تولیدات صنعتی و کشاورزی، حامل های انرژی را با نرخی پایین تر از هزینه تمام شده و به بهایی بسیار کمتر از قیمتهای جهانی عرضه کرده اند این مساله تبعات و عوارضی به دنبال داشته است از یک طرف مزیتی برای صنایع وابسته به انرژی در مقایسه با سایر صنایع ایجاد شده است به طوری که کشور در برخی صنایع انرژیبر، با مازاد ظرفیت مواجه است. از طرف دیگر، فناوری های به کار رفته در تولیدات صنعتی، سیستم های گرمایش خانگی و نظایر آن، راندمان انرژی بسیار پایینی دارند. این مساله به طور خاص در خصوص مصرف سوخت در بخش حمل ونقل بسیار مشهود است با توجه به قیمت ناچیز بنزین و بالاخص گازوئیل، انگیزه اقتصادی برای خرید و در نتیجه تولید خودروهای هیبریدی یا برقی وجود ندارد. این مساله حتی انگیزه مشارکت بخش خصوصی در توسعه شبکه حمل ونقل عمومی به ویژه خطوط ریلی برقی را نیز کاهش داده است. کشور ایران به لحاظ جغرافیایی در زمینه تولید انرژی های تجدیدپذیر از مزیتهای طبیعی برخوردار است. با توجه به شرایط اقلیمی کشور، به طور بالقوه این ظرفیت وجود دارد که سهم عمدهای از مصارف برق کشور از طریق نیروگاه های بادی، خورشیدی، زمین گرمایی و سایر شیوه های نوین فراهم شود ولی به دلیل سیاستهای نادرست بازار انرژی اساسا هرگونه سرمایه گذاری
بلند مدت در حوزه انرژیهای نو فاقد توجيه اقتصادی است. الگوهای مصرف آب، برق وسایر حامل های انرژی در ایران، با سایر کشورها متفاوت است. سرانه مصرف در ایران نه تنها سایر کشورهای مشابه بیشتر است بلکه مصرف آب و انرژی روندی قرینه دارد. این مساله ریشه های مختلفی دارد که اصلی ترین آنها سیاستگذاری های دولتی و استفاده نادرست از ابزارهای سیاستگذاری است. دولت از ابزار یارانه قیمتی و فروش ارزان آب و انرژی به عنوان یک ابزار توسعه عدالت اجتماعی و توسعه رفاه استفاده می کنند که تجربه چند دهه گذشته بیانگر درست بودن این سیاست و عدم کارایی ابزار مذکور در جهت اهداف تعیین شده است. فروش ارزان آب و انرژی موجب تغییر قیمتهای نسبی، ایجاد مزیت برای صنایع پرمصرف، تشویق به مصرف مازاد، کاهش بهروری انرژی، اتلاف منابع زیرزمینی و در سطح کلان نیز موجب افزایش کسری بودجه دولت و بی ثباتی اقتصاد شده است. در واقع بخشی از منابع آب و انرژی، ماهیت کالایی را دارد که دولت با دستکاری قیمت آن در بازار، در نهایت موجب ناکارایی و اتلاف منابع در ابعاد کلان شده است. دولت از طریق حذف یا کم اثر کردن عامل قيمتها انگیزه های اقتصادی مصرف بهینه منابع آب و انرژی را از بین برده است با واقعی کردن قیمت منابع کمیاب مانند آب و انرژی، زمینه تخصیص بهینه منابع و مصرف قاعدهمند این منابع فراهم خواهد شد.
از طرف دیگر، بخش دیگری از منابع آب مانند سفرههای زیرزمینی، آبهای سطحی یا حتی بخشی از منابع انرژی، ماهیت منابع مشترک را دارند. این گونه منابع، به گونه ای هستند که به سادگی نمی توان کسی را از مصرف آن مستثنی کرد ولی تا حدودی مصرف آن توسط یک فرد می تواند بر میزان دسترسی افراد دیگر تاثیر بگذارد. مهم ترین مساله در مورد منابع مشترک آن است که چون همه می توانند بدون پرداخت هزینه از آن استفاده کنند، از این رو انگیزه برای مصرف بیش از حد وجود دارد. در مورد منابع مشترک اگر دخالت دولت وجود
نداشته باشد. همه افراد و بنگاه ها به لحاظ اقتصادی تمایل به حداکثر بهربرداری از منابع آب زیرزمینی، حفر چاه، مصرف انرژی با نظایر آن دارند. بنابراین دولت در مورد منافع مشترک نقش تعیین کننده ای بر عهده دارد. در اینجا نقش دولت این است که بتواند مانع از شکست بازار شود و از طریق ابزارهای سیاستگذاری مناسب مصرف منابع مشترک را قاعدهمند کند. به عنوان مثال دولت می تواند از طریق برقراری مالیات برای مصرف منابع مشترک، عوارض خارجی آن را به اصطلاح داخلی کند. همچنین دولت می تواند از طريق وضع مقررات مصرف بی قاعده منابع عمومی را کنترل کند. بنابراین دولت می تواند از طریق ابزارهایی مانند ممنوعیت حفر بی رویه چاه با اخذ عوارض بهربرداری از منابع آب زیرزمینی با سطحی، مصرف این منابع را مدیریت کنند. کشور ایران به لحاظ اقلیمی، یکی از کشورهای کم آب محسوب میشود و از این رو مدیریت منابع آب از اهمیت حیاتی برخوردار است. کشور ایران به لحاظ سرانه منابع آب تجدیدپذیر در زمره کشورهای نسبتا کم آب قرار دارد ولی همین کشور به لحاظ سرانه مصرف آبه در زمره کشورهای پرمصرف است همین مساله کشور را به لحاظ منابع ومصارف آب در وضعیت ناپایدار قرار داده است در مورد انرژی نیز با وجود آنکه ایران از ذخایر عمده زیرزمینی برخوردار است، باز هم لازم است مصارف انرژی مدیریت شود تا امکان تخصیص منابع انرژی در جهت افزایش تولید و بهبود رفاه اجتماعی فراهم شود. چنانچه کمیایی منابع بارزش مانند آب انعکاسی در قیمت آب نداشته باشد، انگیزه برای تولید محصولات کشاورزی کم مصرف بهبود راندمان شیوه های آبیاری، استفاده از فناوری های جدید برای کاهش مصارف آب در بخش صنعت و نظایر آن ایجاد نخواهد شد در مقابل، کمبها بودن منابع آب باعث میشود توسعه صنایع آببر مزیت یابد، تولید و صادرات محصولات کشاورزی پرمصرف مقرون به صرفه باشد. سرمایه گذاری های بلندمدت برای تغییر سیستمهای آبیاری و بهره گیری از روشهای نوین آبیاری توجیه اقتصادی نداشته باشد، کشت هرگونه محصول کشاورزی با اتکا بر تخلیه منابع زیرزمینی توجیه پذیر باشد و مصارف خانگی و صنعتی آب در ایران بیش از الگوهای معمول در جهان باشد.
در مورد انرژی نیز تا زمانی که قیمت حامل های انرژی واقعی نشود و دولت از ارزان فروشی انرژی به عنوان یک ابزار سیاست رفاهی استفاده کنده زمینه توسعه انرژی های تجدیدپذیر فراهم نخواهد شد، مشکل آلودگی هوا و انتشار کربن تداوم خواهد یافت، حمل و نقل ریلی مزیت نخواهد یافت، تولید خودروهای برقی و هیبریدی توجیه پذیر نخواهد شد و شدت انرژی و مصرف سرانه انرژی همچنان به طور فزاینده افزایش خواهد یافت.
با اصلاح سیاستهای فعلی در حوزه آب و انرژی و اقداماتی مانند واقعی کردن قیمت ها، استفاده از ابزارهای مالیاتی و وضع عوارض بر مصرف منابع زیرزمینی، اصلاح قیمت های نسبی، مبادله پذیر کردن و شکل دهی بازار آب و بهره گیری از انگیزه های اقتصادی در مصرف آب و انرژی، میتوان زمینه بهبود و اصلاح الگوی مصرف را فراهم کرد. به عنوان سخن پایانی می توان تاکید کرد که بهبود الگوی مصرف و دستیابی به یک الگوی پایدار تولید و مصرف منابع زیرزمینی و حامل های انرژی، از طریق اصلاح سیاستهای اقتصادی و به کارگیری مناسب ابزارهای سیاستگذاری حاصل خواهد شد دولت از طریق بهره گیری از ابزارهای متعارف و کارآمد سیاستگذاری، بیشتر از تکیه بر شیوه هایی مانند مفاهمه و توصیه به شهروندان، می تواند مصارف آب و انرژی را مدیریت کند.
منبع : تجارت فردا
دیدگاه تان را بنویسید