آقای وزیر در روزگار «برزخیها»
| گفتوگو با عبدالمجيد معاديخواه، سومين وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي
۵۵آنلاین : فرانک آرتا
وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بدون شک یکی از مهمترین وزارتخانههای کشور است. از این نظر که اساسا انقلاب ایران در سال 1357 تحت عنوان «انقلاب فرهنگی» در جهان مطرح شد. با محوریت این نگاه و در روزهایی که انقلاب وارد 40سالگی خود شده است، بررسی دستاوردها و تحلیل تجربیاتی که در این سالها صورت گرفته ، نهتنها مهم بلکه ضروری به نظر میرسد. در فرهنگ اسلامی-ملی ما ایرانیها «40»، عدد مقدسی است؛ از پختگی و ثبات حکایت میکند. با این محتوا، قصد کردهایم سراغ مدیران و مسئولان ارشد فرهنگی و هنریای که در تصمیمگیریها -در چارچوب اختیارات قانونی خود- نقش عمدهای بازی کردهاند، برویم. هرچند دسترسی به هریک از آنها بهسادگی میسر نبوده و نیست!با اين حال آبانماه 1396 با مهندس عزتالله ضرغامی و در پایان سال 1397 با دکتر محمد سرافراز -رؤسای اسبق و سابق سازمان صداوسیما- گفتوگوی مفصلی انجام دادیم. اکنون هم در بخش بررسی عملکرد وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی از عبدالمجید معادیخواه،سومین وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در دهه 60 خورشیدی تقاضای گفتوگو کردیم که خوشبختانه، دعوت ما را پذیرفتند و حاصل آن گفتوگوی پیشرو است. البته ناصر میناچی و عباس دوزدوزانی پیش از ایشان، جامه وزارت را بر تن کرده بودند که دست اجل اجازه نداد تا ما بتوانیم از نزدیک با دیدگاه ایشان بیشتر آشنا شویم. عبدالمجید معادیخواه این روزها در کسوت مسئول «بنیاد تاریخ انقلاب اسلامی» مشغول تحقیق و پژوهش است. سؤالات ما متعدد و پاسخهای ایشان موجز بود. به نظر میرسید دغدغههای ایشان در بحث فرهنگ در چارچوب فضای سیاسی-اجتماعی در آن سالهای ملتهب، جای تأمل و بررسی دارد. جالب است یکي از ناهنجاریهای مطرحشده از سوی حجتالاسلام معادیخواه در دوران مدیریت ایشان، عزلونصبهای اتوبوسی مدیران تحت امر بود که تا امروز همچنان گریبانگیر این وزارتخانه شده است. در پایان لازم میدانم استقبالمان را در تحقق آرزوی آقای معادیخواه که در پایان گفتوگو به آن اشاره شد، اعلام کنیم؛ اگر گفتوگوی حضوری با هریک از مسئولان وقت میسر شود، باب جدیدی در فضای فرهنگی باز خواهد شد و در غیر این صورت پیگیری موضوعات درمحاقمانده و بحث درباره آنها هدف مورد نظر ما است.
شما سومين وزير در حوزه فرهنگ و اولين وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي بعد از پيروزي انقلاب اسلامي بوديد. بعد از گذشت سالها، نگاهتان به تفکرات فرهنگي برآمده از انديشههاي حاکم بر جمهوري اسلامي چيست؟ وضعيت فعلي فرهنگ كشور را چطور تحليل ميكنيد؟
پيامد هر حرفي در اين زمينه ممكن است سوءتفاهمهايي -با برداشتي نادرست- باشد. مخصوصا امروز كه فضاي كشور بيش از هر چيز احتياج به آرامش دارد و بايد در انديشه اتحاد مردم باشيم. تصور نميكنم با سخن از برداشتهايم به چنين نتيجهاي برسيم! چنانکه مشكلي را هم حل نخواهد کرد! يكي از مشكلات در کشور اين است كه حرف بسيار است؛ اما کمتر حرفها مثبت و سازندهاند! به واژه «سوءتفاهم» اشاره كرديد؛ به نظر شما علت اين سوءتفاهم چيست؟ هر حرفي را چندان مفيد نميدانم! در اين جامعه گوشها پر از حرفهاي ناراحتكننده است. با افزودن يک حرف ديگر به اين حرفها نهتنها مشكلي حل نميشود، بلکه مرهمي هم بر زخمي نيست. يك جاي كار ما گير دارد. حرفم اين است: اگر حرفي هم مفيد باشد، منشأ اثر نيست؛ از اين گوش شنيده و از گوش ديگر خارج ميشود و نهتنها مفيد نيست، بلکه به هياهو دامن ميزند. پس چه بهتر با کمتر حرفزدن فرهنگمان تقويت شود! آقاي معاديخواه، واقعيت اين است که شما سالها کارهاي پژوهشي در زمينه تاريخ اسلام انجام دادهايد و تأليفاتي هم داريد. همچنين مسئوليت بنياد تاريخ انقلاب اسلامي ايران را -پس از وزارت تا امروز- عهدهدار هستيد. حتما خيلي از مسائل را دنبال ميکنيد؛ اما به نظر ميرسد مصلحت را بر هر چيز ديگري ترجيح ميدهيد. به نظرتان اين مصلحت تا كي بايد ادامه پيدا كند؟ من بهخاطر مصلحتانديشي اين حرفها را نميزنم. ميخواهيد حرفي نزنيد كه دعوا راه بيفتد؟ از ويژگيهايي كه «قرآن» در وصف مؤمنان بيان ميکند، يکي اين است كه از هرچه لغو است رويگرداناند؛ يعني در حرفي كه ميزنند و قدمي كه برميدارند بايد فايدهاي باشد. امروز انباشتهشدن اين حرفها خستهکننده است! به نظرشما «نقد» و «گفتمان نقادانه» چه جايگاهي دارد؟ در تاريخ مطبوعات ما تاكنون كمتر شاهد نقدهاي سودمندي بودهايم! بيشتر با چيزي شبيه هياهو روبهرو شدهايم. امروز هياهو هم تاريخمصرفش گذشته است. برگرديم به روزهاي اول پيروزي انقلاب که شما وزير شديد. شما نخستين وزير جمهوري اسلامي ايران بوديد که حوزه فرهنگ و هنر را از وزارت وقت علوم جدا و ساختار تازهاي را براي فرهنگ و هنر کشور ترسيم کرديد. چگونه به اين نتيجه رسيديد؟ پيش از انقلاب وزارتخانهاي به اسم «فرهنگ و هنر» داشتيم که در «شوراي انقلاب» -با نمونهاي از تصميمهاي شتابزده- يکي از زيرمجموعههاي «وزارت علوم» شد. درگفتوگويي با شهيد باهنر، او پذيرفت اين اشتباه را تصحيح کند و نهادي به فرهنگ و هنر اختصاص يابد. در واقع آنموقع وزارت ارشاد همان «وزارت اطلاعات و جهانگردي» سابق بود که يک مقطعي داريوش همايون وزير آن بود؟ نميدانم با چه تلقي و دريافتي از «وزارت اطلاعات و جهانگردي» نام آن را به «ارشاد» تغيير دادند. همه ميدانيم پيشنهاد نام ارشاد همزمان با سپردهشدن آن به «ناصر ميناچي» بود. در شايعههايي از حسينيه ارشاد هم ياد ميشد؛ خدا رحمتش کند. اصلا دليل نامگذاري مجدد اين وزارتخانه چه بود؟ در آن روزها که در اين وزارتخانه بودم، بيشتر درگير اشتباهي بودم که -در عمل- نياز به تصحيح داشت. فکر نميکنم در انتخاب نام «ارشاد»، ايدئولوژي نقشي داشت. به نظرم جاذبه نام ارشاد با تعلقهاي عاطفي آقاي ميناچي -اولين وزير ارشاد پس از انقلاب- بيارتباط نبود! در شايعهها هم سخن از «حسينيه ارشاد» بود که ميتوان گفت بيپايه هم نبود! درحاليکه امروز بيشتر تداعيکننده چيزي مثل «گشت ارشاد» يا «ارشادکردن هنرمندان» است. چنانچه در زمان وزارت آقاي مهاجراني به مجلس پيشنهاد شد عنوان «ارشاد» را از فرهنگ حذف کنند؛ چون محلي از اعراب ندارد که البته از سوي نمايندگان غائلهاي ايجاد و در نهايت موضوع منتفي شد! بيش از اين نميگويم که اين نام را -بر اساس ادغام فرهنگ و هنر- نميپسندم. در اولين برنامهاي هم که به مجلس داده شد، با نام «وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي» بود که همخواني آن را با حوزههاي مسئوليت وزارتخانه بيشتر ميديدم. طرفه آنکه وزير علوم بياعتنا به شاخههاي فرهنگ و هنر آن همه را در يک معاونت پيچيده و در تالار رودکي سابق متمرکز کرده بود که بايد به نهاد مناسبي بازميگشت که پيش از اين به موافقت شهيد باهنر اشاره شد. آن جراحي با سرعتي انجام شد که امروز دور از باور است! همزمان با تقديم برنامه براي گرفتن رأي اعتماد به مجلس، بر تارَک آن نام «وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي» را نشاندم و يادآوري اين نکته خالي از لطف نيست که از مجلسيهاي آن روز يکي نگفت: چرا نام وزارتخانه تغيير کرده است! آنموقع مأموريت وزارتخانه چه بود؟ تا آن زمان در وظايفي که براي وزارت تعريف ميشد، از «فرهنگ و هنر» حرفي نبود و ابزار آن در اختيار «تالار رودکي» بود که زائدهاي براي وزارت علوم به نظر ميرسيد! در برنامهاي که به مجلس دادم، هنر سينمايي در محور عمدهاي بود و اگر روزي کاري تحقيقي در زمينه سرگذشت سينما انجام شود، جاي اين پرسش است که حتي يکي از نمايندگان مجلس نپرسيد: چرا شما اسم اين وزارتخانه را دستکاري کردهايد و بهجاي وزارت ارشاد نوشتهايد: «وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي»؟! با اين نگاه سکوت مجلس را ميشد موافقت به حساب آورد و گفت: وزارتخانه با اين مأموريت جديد مورد تأييد است. نمايندگان روي «سينما» حساسيت نشان ندادند؟ هيچ نمايندهاي سؤالي به نام جديد در اين برنامه هم نداشت. اگر مذاکرات مربوط به رأياعتماد مجلس اول شوراي اسلامي به دولت شهيد باهنر را بخوانيد، جاي پرسشهايي است که ميتوان با آن فصلي را در زمينه تاريخ فرهنگ و هنر- با نگاهي معطوف به سينما - گشود! البته مجلس اول شوراي اسلامي موقعيت ويژهاي داشت و کلا نگاههاي متکثري در آن حاکم بود. با اين رويکرد موضوع فرهنگ و هنر براي آنها مهم نبود؟ نکته مهم همين است که سينما در مقايسه با مسائل و مشکلات فراوان کشور در اولويت نبود. صفبندي سياسي هم اجازه نميداد که کسي به سينما - بهاصطلاح رايج در فرهنگ کوچه- بگويد: «خرت به چند»؟! دوره وزارت شما هم کوتاه بود. بااينحال در دوره حساسي وارد وزارتخانه شديد. شرايط حاکم بر وزارتخانه چگونه بود؟ به نکته مهمي اشاره کرديد. وقتي وارد وزارتخانه شدم: اين وزارتخانه «آن ذره که به حساب نميآمد» بود و حساسيتي را برنميانگيخت! ديري اما نگذشت که ورق برگشت! امروز سخن از سرگذشت و سرنوشت آن آسان نيست. اگر بخواهم با اشاره به نمونهاي اين واقعيت را روشن کنم که - در وضع موجود - بازخواني گذشته دشوار است، جاي اين پرسش است: آيا اين رفتاري طبيعي بود که در همان دوران کوتاه- فزون بر يک سال -هيچکدام از مديران و معاونان آن وزارتخانه آن را ترک نکردند؟ چرا به حفظ آنان اصرار داشتم که ثباتي را در بدنه مديريت به نمايش بگذارم و فضاي فرهنگ و هنر از تشنجات دور بماند. آنموقع چه نگاهي به فرهنگ و هنر وجود داشت؟ مخصوصا آقاي باهنر که شما را بهعنوان وزير انتخاب کرد... آقاي باهنر در آن غوغا فرصت نگاهي به اين مسائل را نداشت! حداکثر وقت او براي سپردن هر نهاد به فردي مورد اعتماد هزينه ميشد. تنگناها اجازه نگاه به اين مقولات را با تعريف تازه نميداد؛ به گفتوگوييهايي نياز بود تا بتوان از ارزشها و شعارها برداشتي مشترک داشت. يعني شما هم بدون آنکه با آنها مشورت کنيد، برنامه را ميبستيد؟ در آن تنگنا رايزني به کليات محدود بود؛ چنانکه گفتم: در برنامهاي که براي تقديم به مجلس نوشتم نهتنها مناقشهاي نشد، که مجلس از نگاه به نام جديدي که براي وزارتخانه هم انتخاب شده بود دريغ کرد! تصورتان از «ارشاد» چه بود؟ نگاه بيشتر به فرهنگ بود؛ هرچند بخشهاي ديگر را هم در اين وزارتخانه نميشد نفي کرد. اين راز را در تلفيقي که از دو واژه - در نام جديد - بود ميتوان ديد. همان نام دستکاريشده که حتي يکي نپرسيد چرا؟! به نظر شما چرا؟ در پاسخ به اين پرسش به تاريخچهاي پرپيچوخم کشيده ميشويم که امروز کمتر براي مردم جدي است: مردمي که تنگناها امانشان را بريده! ايدههايي بود و قدمهايي هم برداشته شد. پيش از هر چيز ابزاري که ميراث فرهنگ و هنر سابق بود، بايد به اين وزارتخانه برميگشت که به چيزي شبيه جراحي نياز داشت که با سرعتي برقآسا صورت ميگرفت. اگر روزنامهها و رسانهها انگيزهاي براي کاري جدي داشتند، از پرسشهايي که به آن اشاره شد سرسري نميگذشتند! اين کار رسانههاست که بايد پيگيري کنند. اما بيشتر ميخواهند طلبکار باشند! ما براي پرسشگري آمديم نه طلبکاري! اما پرسش از کوتاهي اصحاب رسانه هم جدي است! کوتاهي مسئولان را جدي نگيريم؟! چرا باید جدي گرفت! اما مشروط به پيگيريِ هر دو مسئوليت؛ با استفاده از دو چشم! امروز هر واقعيتي در گذشته روزنهاي است براي نگاه به آنچه همه ما فراموش کردهايم. من الان اينجا هستم که مسائل ناگفته را از زبان شما جويا شوم. ضمنا ميدانم که شما توسط تندروها کنار گذاشته شديد. تحليلتان چيست؟ نميخواهم اين گفتوگو بر شائبه شخصيکردن مسائل سايه بيندازد. تصور من اما اين است که دوره کوتاهي که اين امانت به من سپرده شد ويژگيهايي داشت و تفاوتي با روزهاي بعد و امروز. شما در دورهاي سعي ميکرديد معتدل عمل کنيد. اما تندروها مسير ديگري را رقم زدند... داوريهايي از اين دست مشکل است و به آساني نميتوان گفت چه کسي معتدل بوده يا نبوده؟! اما واقعيتهايي قابل استناد و توجه است. اينکه وزيري همه همکاران گذشته را بياستثنا حفظ کرده. و اصرار دارم که يادآوري کنم چنين رفتاري تکرار نشده. نميتوانم بگويم لزوما مثبت است! اما يک تفاوت پرسشبرانگيز است. حرف من اين است که چرا تا امروز چنين تجربههاي متفاوتي از پرسشهاي رسانهاي نبوده است؟! بر اين باورم که اگر راز اين تفاوت رسانهاي ميشد سرنخي بود براي آرماني فراموششده! ظاهرا شما در زمان حضورتان نگاه سلبي نداشتيد. مثلا هنرمندان قبل از انقلاب در فيلم «برزخيها» بازي کردند. اما چپهايي که الان انديشهورز به نظر ميآيند در ابتدا مقابل شما بودند. چطور ميشود شما که يک روحاني بوديد از همان ابتداي انقلاب کنار گذاشته شديد؟ اگر نگاه به همان واقعيتهايي باشد که جاي ترديدي براي اثبات و ديدن ندارد، بهتر است. يکي از تفاوتهايي را که از آن دوره ميتوان ديد، حفظ همه همکاراني است که از گذشته با سليقه وزير ديگري دعوت شده بودند. در آغاز حضور در وزارتخانه معاونتها محدودتر بود. بعد از آن جراحي- بدون خونريزي! - فرهنگ و هنر اضافه شد و با تغيير چارت اداري دو حوزه معاونتي جدید در آن ديده ميشد. يکي همان معاونت سينمايي جديد بود. معاونان گذشته باقي ماندند و دعوت از ديگران فقط براي حوزههاي ديگر بود. يعني مثل تلويزيون کارمندان «پاکسازي» نشدند؟ آنچه را تجربهاي سودمند ميدانم، گفتوگويي با مرحوم شهيد باهنر است؛ بر اين پايه که: يکي از ناهنجاريها در مديريت کلان کشور اين است که همزمان با ورود هر وزيري به وزارتخانه طبيعي است که لشکري جديد وارد و نيروهاي قبلي در سطح معاونت اخراج ميشوند. افراد تا چند روزي با حوزهاي آشنا و تجربهاي کسب ميکنند. پيش از آنکه براي استفاده از اين تجربيات فرصتي پيدا کنند، از محل کارشان بيرون ميروند. يادمان باشد سخن از چه روزهايي است؟ روزهايي که عمر دولتها کوتاه بود و نظام اداري کشور با اين لشکرکشيهاي اداري در ميدان اجرائي - بيش از هر چيز- به سَري شباهت داشت که هر روز به سلماني تازهکاري سپرده ميشد که آن سر را سرسري ميتراشيد! چنان که از آن ميتوان قصهها ساخت! آيا اين شعر را - که به ضربالمثل شبيه است -به ياد داريد که «سرم را سرسري متراش اي استاد سلماني!». اين زبان حال کشوري بود که انتظار ميرفت باغ بهشت شود! بله؛ البته بعد از آن زمان تا امروز زياد شاهد عزلونصبهاي اتوبوسي در وزارتخانه ارشاد بودهايم! با چنين آزمون و خطاي مکرر تجربهاي اندوخته نميشد! بهويژه با دولتهايي که زودبهزود عوض ميشدند. آن روز با شهيد باهنر به تصميمي رسيديم که: کاري کنيم که بتوان چشماندازي را - با آن - ديد و مديريت کشور ثبات پيدا کند. در پيشبيني آينده در دولت شهيد باهنر سخن از برنامهاي بود که با آن: دست وزرا بسته باشد و نتوانند با سليقه شخصي مديران کلان - در سطح معاونت- را بهراحتي جابهجا کنند. چون من چنين پيشنهادي را به او داده بودم، با خودم گفتم: هرچند شانس کار با شهيد باهنر را از دست دادم، بايد خودم اولين عامل به آن تصميم باشم و بينياز به الزام قانوني، در اقدامي پس از شهادت او پيشقدم شدم. آرزو داشتم که با پيامدهاي آن در پيشگيري از فاجعههاي مکرر سودمند باشد که سرانجام آن را بتوان نقطهعطفي در آن تاريخ برشمرد! متأسفانه «ابليس کي گذاشت که ما بندگي کنيم!»، رئيسجمهور و نخستوزير هر دو شهيد شدند. چه مدت در وزارتخانه بوديد؟ چند ماهي - کمتر از يکسالو نيم - بيش از يک سال که زمان کوتاهي از آن را در دولت شهيد باهنر بودم. بعد از ايشان دولت موقتي ايجاد شد، با مسئوليت آقاي مهدويکني و همه تصميم گرفتند حضور داشته باشند. براي آن دولت به سبب کوتاهي عمر و همزماني آغاز آن با 17 شهريور نام «دولت 17 شهريور» پيشنهاد شد که خود داستاني طنزگونه دارد! يک سال در دولت مهندس موسوي بودم. بههرحال اين سرنخ تجربهاي ناکام است که اگر - رسانهداران - از آن سرسري نميگذشتند، مديريت کشور شايد ثبات پيدا ميکرد يا شايد آشفتگيها چنين نميشد. دستکم مديريت فرهنگي کشور اينقدر سليقهاي نميشد! شرح اين آشفتگيها و بههمريختگيها بخشي از تاريخ جمهوري اسلامي ايران است. درواقع حوزه سينمايي سرشار از گفتنيهاست. براي اشاره شايد بايد زير لب زمزمه کرد که: «هر دم از اين باغ....»! اگر بخواهم با اشاره از اين تجربهها چند نمونه را يادآور شوم، بايد از سينماي قبل از انقلاب بگويم که در ذائقه انقلابيون منفي بود. برداشتي که از «فيلمفارسي» در جامعه - بهويژه در محفل روشنفکري ديني - مطرح ميشد، فحشا و فسادي زننده بود! و صحنههايي را تداعي ميکرد که با انقلاب سازگاري نداشت. در برنامهاي هم که به مجلس دادم، نوشتم: بايد کاري کنيم که خشک و تر به آتش چند خطاکار نسوزند! براي هنرمندان رژيم گذشته هم بايد ميدان کار و هنرنمايي ايجاد شود. اين برنامه از سوي چه كسي به مجلس داده شد ؟
برنامه را نخستوزير به مجلس تقديم کرد که شهيد باهنر بود. سخن از همان برنامهاي است که به نام يکي از وزيران آن دولت به مجلس دادم و در آن براي سياست سينمايي ما اين ويژگي مطرح بود که بايد دو نسل را ديد؛ تا نقش هر دو را تلفيق کنيم و نميتوان با يک چشم سينما را - با نگاهي انقلابي- در انحصار آن هنري ديد که از انقلاب جوانه ميزند و- به نام و با شعار هنر متعهد - قديميها را نديد! هم نسل جواني را بايد ديد که با آرمانهاي انقلابي و باورهايي اسلامي به صحنه ميآيند؛ هم ديگراني هستند که حق زندگي دارند و نميتوان از تجربه آنان در کار هنري بينياز بود. همه فاسد نيستند و اگر در نگاه افرادي - با سياهنمايي هم - همه را فاسد ببينیم، بايد در پي راهحل باشيم. اين دو سرمايه را بايد با هم تلفيق کرد؛ تا اين مجموعه با هم سينمايي را از نو بسازند که ستارههايي مثل فردين هم در آن فرصت درخشش ديگري - متفاوت با گذشته - داشته و در آفرينشهاي نسل نو مردم هم مشارکت سودمندي داشته باشند. البته متأسفانه اولين تجربهاي كه پيش آمد؛ يعني فيلم «برزخيها» چندان خوشايند نبود! بله. تا امروز هم فرصت نگاه بيطرفي به آن تجربه فراهم نشده است! جالب است فردين، ناصر ملكمطيعي، سعيد راد و ايرج قادري بازيگران فيلم بودند که آن زمان هشت ميليون تومان در گيشه فروخت که فروش بالايي بود و بعد توقيف شد! اصل داستان چه بود؟ عناصري مانند محسن مخملباف در بهرهکشي هنرمندانهاي - از حوزه هنري - يکهتاز بودند و سينماي انقلاب را با «توبه نصوح» محراب مقدسي ميدانستند که کاش روزي بتوان روزهايي را بازسازي کرد که بزرگاني مانند آيتالله جنتي - که شيفته آن آفرينشهاي مخملي بودند- با چه شوقي در تشويق آفريدگاران «توبه نصوح» اشک ميريختند و آنان را در آغوش ميکشيدند! که اگر با کارهاي امروزشان هم زمان ديده شود، معلوم است در چه فيلم جالبي -بهصورت مستند- ميتوان حرفهاي آن روز را با عملِ امروز به ترازوي مقايسه سپرد و تماشا کرد که سرمايهاي براي شکوفايي هنري ديگر است! هياهوي آن روز و آنچه بر اکران فيلم «برزخيها» گذشت، پيامد يکهتازي آنان با حضور عزيزاني مانند مسيح مهاجري است! نمونهاي از اين صحنهها ميتواند در غنيترکردن چنين گفتوگوها سودمند باشد و در آن نقش مجلس را هم ميتوان ديد. کاش روزي بتوان با حضور جمعي از خاطرهداران نقشِ همه عزيزاني را در هياهوي خاطرهانگيزي ديد که شخصيتهايي مانند آيتالله جنتي در آن هياهو نقش داشتند و هم آقاي مخملباف را بتوان - همزمان- با آن شعارها و فرياد «وااسلاما» ديد و با تصويري از حوزه هنري بازخواني کرد که سرشار از تجربههايي آموزنده است. چه شد اين غائله راه افتاد؟ چنانکه گفتم روزي که شتابزده حوزه فرهنگ و هنر را به وزارت علوم سپردند، آقاي دکتر عارفي، «وزير وقت علوم» هم با دغدغههاي ديگري که داشت، بياطلاعي از اين حوزه، همه ميراث فرهنگ و هنر از رژيم گذشته را به معاونتي سپرد. در چنين حالوروزی مرحوم محمدزاده، از مديران مورد اعتماد آقاي عارفي که از پيش از انقلاب اشتياقي به ظرفيتهاي سينما داشت و گاه فعاليتهايي ميکرد و - به عنوان نمونه - فيلم «محمد رسولالله (ص)» با سرمايهگذاري او و براي نمايش به بازار ايران راه يافت مجوزِ ساخت فيلم «برزخيها» را گرفته بود. ظاهرا آقاي عبدالحسين محمدزاده قبل از آن تهيهکننده فيلمِ «خبيث» جلال مهربان بود که بعدا بهخاطر مجوز به «راهي بهسوي خدا» تغيير يافت. من از آن فيلم «خبيث» هيچ اطلاعي ندارم. با آقاي محمدزاده اما تاحدودي آشنا بودم و نه البته در حد جناب قرائتي که از ميزباني و پذيراييهاي او - در اهواز - تجربههاي زيادي داشت و شرح آن در اين تنگنا نميگنجد. بزرگان بسياري از رجال جمهوري اسلامي -حداقل- با او سلاموعليکي داشتند و از حداکثر ميگذرم و برايم دور از باور است که او به خباثتهايي گرايشي داشته است! هماکنون سخن از اعتماد او به امضاي فردي- به نمايندگي از وزيري در نظام - است که آن روز 10 ميليون تومان براي ساخت فيلم سرمايهگذاري کرده بود. به او بايد آفرين گفت که توانست: حضور ستارههاي سينماي قبل از انقلاب - از فردين، ايرج قادري، ناصر ملکمطيعي تا ديگران را - بهعنوان بازيگر در اين فيلم فراهم کند. کارگردان هم آقاي ايرج قادري بود. داستان فيلم هم گروهکي با سيماي ضدانقلاب - در توطئهاي همدست- بودند که با شروع جنگ از آن برزخ به سمت انقلاب برگشتند. پيام فيلم اين بود: هنرمندان سابق اگر در گذشته ايرادي هم داشتند، امروز براي مشارکت آمادهاند و ميخواهند در خدمت انقلاب باشند. اين از نظر من نهتنها اشکالي نداشت که با برنامهاي هم که به مجلس داده بودم، همخواني داشت. براي جذب ديگران به انقلاب ميتوان همسو با سياست حداکثري عمل کرد و نيازي نيست که بهجاي واکاوي مسئله، فقط حکم صادر کنيم. در اين فرصت اما نگاه من از زاويه ديگري است و حمايت من- از آن فيلم- مبناي ديگري داشت؛ بر اين پايه که فردي به اعتماد جمهوري اسلامي در حوزه سينما سرمايهگذاري كرده و اجازه گرفته است. در مرحله بهرهبرداري و اکران ما نميتوانيم جا بزنيم و براي امنيتِ سرمايهگذاري و حقوق شهروندان حسابي باز نکنيم. بهويژه که بايد حرمت وزير قبلي هم كه -چشمبسته- با اعتماد اجازه داده بود، حفظ ميشد. بنابراين با ميداندادن به امثال فردين مشکلي نداشتم و درست همان سياستي بود که به مجلس داده بودم و مجلس هم قبول کرده بود. در «برزخيها» اما موضع من پايبندي به حرمت وزيري بود که پيش از آمدن من، به فردي ميدان داده بودند. تهيهکننده هم به اعتبار امضاي وزيري در جمهوري اسلامي سرمايهگذاري کرده بود. حرف من اين بود که آيا من بايد امضاي مديران پيش از خودم را محترم بشمارم یا نه؟! او مدير جمهوري اسلامي بوده است. با نيمنگاهي به روزنامه کيهان- در آن روزها - ميتوان ديد چه هياهوهايي پيروان آقاي مخملباف راه انداختند. خاطرهاي از گفتوگويي با آقاي خاتمي دارم که کاش فرصتي پيش ميآمد که با حضور او مطرح شود. او آن روز بر شعار آزادي قلم تأکيد داشت. مشکل اما تزاحم ملاکها است؛ اگر به نام آزادي قلم حق شهروندي پايمال و امنيتِ سرمايهگذاري نابود شود، چه بايد کرد؟ مغالطه با هياهو، بهرهکشي ابزاري از آزادي است. سازمان تبليغات و آقاي مسيح مهاجري و روزنامه جمهوري اسلامي و کيهان و مجلسيها همه در هياهو راه را بر گفتوگو بسته بودند.کسي جرئت نداشت بگويد: حرف قانون چيست؟! چطور شد تفکرات افرادي در حوزه فرهنگ مثل شهيد رجايي و باهنر کنار گذاشته شد؟ سرگذشت و سرنوشت فيلم «برزخيها» پس از شهادت آنان رقم خورد. هياهوي مطبوعات هم، فصلي از بايستههاي گفتوگو در تاريخ مطبوعات در جمهوري اسلامي است. اگر روزي کارنامه مطبوعات را در تاريخ جمهوري اسلامي به گفتوگو بسپاريم با پيامدهاي بازي با افکار عمومي و احساسات مردم و بهرهکشي ابزاري از آن، آشنا ميشويم. بر اين باورم در اين داستان به آقاي محمدزاده ستم شد. او فيلم «محمد رسولالله (ص)» و «عمر مختار» را به ايران آورد. و در اين داستان پيش از آنکه - حداقل- فرصت درآمد معقولي از سرمايهگذاري خود را داشته باشد، به روز سياه نشست. نگاه آقايان باهنر و رجايي به فرهنگ و اصولا دغدغهشان چه بود؟ همه معتقدند انقلاب ما «انقلاب فرهنگي» بوده. چقدر فرهنگ مهم بود؟ فضايي كه موضوع پرسش است، آشفتهتر از آن بود که به کسي اجازه دهد: بر حوزهاي متمرکز شود! مسائل پيچيده بود؟ براي آشنايي با آن فضاي ازيادرفته و سرشار از تجربههاي سودمند به تجربه ديگري - با اشاره - بسنده ميکنم. همزمان با پيشنهاد وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي از سوي آقاي باهنر - در گفتوگويي - به او گفتم: تا امروز براي انجام مسئوليت ديگري که شما - بااصرار- به من سپردهايد، چند ماه وقت گذاشتهام و امروز به جايي رسيدهام که به نتيجه آن اميدوارم. اگر به حوزه ديگري بروم اين زحمات بر باد ميرود. منظورتان نهضت سوادآموزي است؟ بله. نهضت سوادآموزي پيش از آقاي پرورش مشکلاتي داشت. چند گروه در دفتر مرکزي آن درگير بودند و کار اختلاف آنان به مرز آژانکشي کشيده بود! آقاي باهنر از من خواست: به آنجا بروم. همان روز اول، پس از حضور در دفتر مرکزي به اين نتيجه رسيدم که در اين روند جز اتلاف بودجه نتيجهاي نيست! ميگذارم و ميگذرم و با اشاره يادآور ميشوم که: بر اين پرسش اساسي متمرکز شدم که: آيا واقعا ميتوان بيسوادي را ريشهکن کرد؟! پس از آنکه دفاتر تعطيل شد، در دفتر مرکزي با هزينه چند ماه وقت- با حضور جمعي - به پاسخي رسيديم. از کساني که آن زمان حضور داشت آقاي جغتايي بود. امروز او اگر در چنين گفتوگويي حضور داشت خوب بود. شايد نکتههايي را بازگو ميکرد. به هرحال بعد از چند ماه به اين نتيجه رسيديم که: ميتوان بيسوادي را ريشهکن کرد. اما نه با اين وضع که نهضت سوادآموزي زائدهاي است براي دستگاه آموزش و پرورش! بايد از راه ديگري با تکيه بر ظرفيتهاي جامعهاي انقلابي اين آرمان تعقيب شود. اگر آن طرح اجرائي ميشد، شايد معجزه مشارکتِ اجتماعي را - در گرهگشودن از کار فروبسته بيسوادي - به نمايش ميگذاشت! چارچوب طرح اين بود که نهضت سوادآموزي کار خود را بر آمار و اطلاعات دقيق - در خدمت دستيابي به اطلس سواد و بيسوادي براي کشور- متمرکز کند و بتوان با استناد به آن گفت: چند نفر بيسواد داريم. در نخستين گام کشور به دو بخش تقسيم ميشد که يکي را در قلمرويي ميديديم که قلمرو حضور آموزشوپرورش است. هماکنون سخن از همان بخش است که کوچکترين واحد- در آن - خانواده بود. فرض بر اين بود که از هر خانواده در هر کلاس- در قلمروي آموزش و پرورش - فردي حضور دارد که خانوادهها را نمايندگي ميکند و با نقش آنان ميرسيم به آماري که به ما ميگويد: در هر خانواده چند نفر بيسواد - در آن بخش از کشور- است. با اطلاع دقيق آماري از هر خانواده تشکيل کلاس آسان ميشود و آموزگار هم در آن همان دانشآموزي است که عضو آن خانواده است. ميماند انگيزه و تضمين اجرا که با اشاره ميگويم: همزمان با رسيدن آن آموزگار نوجوان به پايان زمان تحصيلياش بايد واحدي جديد را بگذراند و به واحدهاي درسي او اضافه شود تا با کمک بيسوادي بزرگسال - از اعضاي خانواده - در حوزه کارش موفقيت خود را به نمايش بگذارد. فرض بر اين بود که امتحان - آن واحد درسي- نه از دانشآموز که از آن بيسواد گرفته شود. روشن است که: آموزگار و شاگرد بزرگسال او، هر دو انگيزه دارند که آموزگار در راه گرفتن مدرک تحصيلي با مشکل روبهرو نشود! فراموشمان نشود که سخن از فضاي انقلاب است نه فضايي دلمرده! فضايي که همه شور و هيجان داشتند. با اين روش سوادآموزي انجام ميشد بيآنکه بودجهاي کلان هزينه شود: معلم، همان دانشآموزي بود که درس ميخواند. همزمان نمونهاي هم از تمرين مشارکت بود. يعني مردم در حوزهاي مشارکتشان را در عمل نشان ميدادند و دهها فاکتور به کمک ما ميآمد که ماهها در مورد هر يک کار شده بود و وقت جمعي را براي آن هزينه کرديم و به اين نتيجه رسيديم که اعلام کنيم: تا انتخابات آينده بيسوادي در ايران ريشهکن شده است! به اين دليل ساده که در حوزههاي رأيگيري هيچکسي براي ديگري رأي نمينويسد. همه ميتوانند از عهده پرکردن اوراق رأي برآيند! آيا ميتوان گفت: همزمان با چنان تجربهاي در کشور چه پيش ميآمد و چه آثاري داشت! روزي که آقاي باهنر پست ارشاد را به من پيشنهاد کردند، گفتم: «حيف است که چنين طرحي ناتمام رها شود». در پاسخ گفتند: «شما کار در کابينه را بپذيريد». من ظرف يک هفته - براي اجراي آن طرح- فردي را پيدا ميکنم که از همين جا کار را ادامه دهد. طرفه آنکه، ما از يک طرف به آقاي باهنر فشار ميآورديم که آن تعهد چه شد؟! همزمان دوستاني تلاش ميکردند که نهضت سوادآموزي را از دست ما درآورند! درظاهر ما و آقاي پرورش در يک خط سياسي بوديم. اما افرادي زمينهساز اين توهم بودند که بنده با اصرار ميخواهم همه اين حوزههاي قدرت را با هم داشته باشم! فراموش نميکنم، روزي به آقاي باهنر طلبکارانه گفتم: پس آن تعهد چه شد؟!- روح او شاد- با آنکه در صبوري مثالزدني بود، اوقاتش تلخ شد و گفت: در اين وضع که هزار مصيبت داريم، اين چه توقعي است که از من داري؟! کاش فرصتي بود براي شرح اين خاطره با حضور دوستاني مانند آقاي قرائتي! در حالي که من چنين اصراري داشتم - و کار به تلخکامي او کشيده شد - کميسيون آموزشوپرورش در مجلس ميکوشيد: در کمک به جناب پرورش و مبارزه با فزونيخواهي ديگري که ميخواهد حوزه قدرت خود را گسترش دهد، کاري کند. البته اين انتقاد را به خودم دارم که هيچ وقت به کميسيون نرفتم تا توضيح بدهم. چون دعوتم نکردند! ظاهرا برايشان مهم نبود؟ با توهمي که - بيش و کم - حدس ميزنم که چگونه شکل گرفته بود! مجلسيان ترديدي نداشتند که ما اصرار داريم همه حوزهها را - با فزونيخواهي- در اختيار بگيريم! طرفهتر آنکه آقاي پرورش پس از پيروزي از من ميخواست: براي گرفتن حکمي از امام (ره) - براي آقاي قرائتي - به او کمک کنم. بيدريغ همکاري کردم تا شايد با توهمزدايي روشن شود که هيچ اصراري براي حفظ اين حوزه نداشتهام. خاطرهاي هم از گفتوگويي با آقاي قرائتي دارم که اگر بتوان با حضور او از تجربه تلخش به ميوهاي شيرين رسيد خوب است! دستکم ريشهکنشدن بيسوادي اين حسن را داشت که هر کسي آراي خودش را با قلم خودش در صندوق رأي بيندازد... . امروز اين مفيد نيست که من از آن تجربه چماقي بسازم و ديگران را در تنگناي عاطفي قرار دهم. بر اين باورم اما که ميوه شيريني که از اين تجربه تلخ ميتوان به دست آورد، به سود همه است. با اين نگاه از رسانهها انتظار اطلاعرساني دارم. بايد طلسم انتقال تجربهها به نسل آينده را بشکنيم. اگر نميتوان با حضور جناب خاتمي، قرائتي، بيژن زنگنه و ديگران تجربههايي را جمعبندي کرد، حداقل با دوستان در دفتر روزنامه به گفتوگوي صميمانهاي بنشينيم تا معلوم باشد چه انتقادي از رسانهها دارم. شايد با توضيح آنان روشن شود که اشتباه از من است! شايد هم بازي برد -برد باشد.
دیدگاه تان را بنویسید