سایه پاسدار میراث پیرنیا

بررسی دوره مدیریت هوشنگ ابتهاج در برنامه «گل‏ها» نیازمند یک نگاه بی‏طرفانه و منصفانه است. از یک طرف باید پذیرفت بخشی از سرمایه‏های موسیقی ایرانی در سال‏های مدیریت ابتهاج به محاق برده شد و از طرف دیگر زمان او چهره‏های جدیدی وارد میدان شدند و آثار زیبایی خلق شد. از نگاه من برآیند سال‏های فعالیت سایه مثبت است و قابل احترام.

او مدیریت فضایی را به دست آورد که به عنوان یک میراث از داود پیرنیا به او رسیده بود. او راهی که پیرنیا هموار کرده بود را با سبک و سیاقی جدیدتر ادامه داد و نمی‏توان گفت میراث پیرنیا توسط سایه به هدر رفت. البته که برخی از چهره‏ها در دوران مدیریت سایه کم‌رنگ‌تر شدند و تعدادی از چهره‏ها میدان فراخ‌تری برای کار به دست آوردند. اما سایه ادامه‌دهنده راه پیرنیا بود. البته افرادی چون استاد گلپایگانی و پرویز یاحقی با ابتهاج به مشکل برخوردند اما این موارد استثنائاتی بود که قاعده کار ابتهاج را زیر سوال نمی‏برد. از طرف دیگر به واسطه سال‏ها بی‏سامانی در برنامه «گل‏ها» که بعد از استعفای زنده‌یاد پیرنیا ایجاد شده بود، هوشنگ ابتهاج نظم و دیسیپلینی را در دستور کار قرار داد که اگر نبود شاید امکان ادامه برنامه گل‏ها با کیفیتی که همگان از آن سراغ داشتند، نبود. از طرف دیگر اگر ملاک‏های شخصی و اظهارنظرهای برخی از هنرمندان را کنار بگذاریم، از نگاه من می‏توان دوره حضور سایه در برنامه «گل‏ها» را با آثاری که تولید شد مورد قضاوت قرار داد.

به عنوان مثال برنامه «گلچین هفته» را خود ابتهاج راه‌اندازی کرد. برنامه متفاوتی که هر یک از بخش‏هایش گزیده‏ای از فرهنگ موسیقایی خاص و ویژه بود. امروز که مجموعه این آثار در دسترس است می‏توان قضاوت منصفانه‏تری داشت. تمام برنامه‏های گلچین هفته که خود سایه بنیانش نهاد برنامه‏های گزیده و درجه یکی بود. در مجموع ابتهاج کارنامه خوبی از خود برجای گذاشت که با نامه استعفای جمعی او، استاد محمدرضا شجریان و استاد محمدرضا لطفی از رادیو تکمیل شد. این سه استاد در اعتراض به کشتار مردم در سینما رکس تعهدشان را نشان دادند. جالب است که قبل از آمدن آقای ابتهاج، آقای شجریان یک‌بار دیگر هم از رادیو قهر کرده بودند. دلیلش هم آن بود که تلویزیون به عنوان رسانه‏ای که هر روز داشت بیشتر جای رادیو را می‏گرفت بیش از هر موسیقی دیگری به موسیقی پاپ و موسیقی کاباره‏ای می‏پرداخت. همان موقع هم ابتهاج جزو تلاش‏گرانی بود که تمام سعی‏اش را کرد تا این جهت‌گیری را تغییر دهد. سایه هر کاری می‏توانست انجام داد تا موسیقی اصیل تحت‌الشعاع انواع دیگر موسیقی قرار نگیرد و حضور پررنگی در رسانه‌های فراگیر آن روزها داشته باشد. نمونه این تلاش‏ها همان کارهای تصویری است که در آن دوره زمانی از تلویزیون ملی ایران پخش می‏شد. در ادامه هم کار به استعفا از رادیو رسید که از نگاه من یک حرکت متعهدانه و هنرمندانه بود و آهسته آهسته منجر به شکل‏گیری گروه‏های عارف و شیدا شد. این دو گروه فعالیت‏های قابل اعتنایی در دوران انقلاب انجام دادند و آثار درجه یکی خلق کردند.

انجمن موسیقی کانون چاووش در دهه ۱۳۵۰ با تلاش محمدرضا لطفی و حمایت‌های معنوی هوشنگ ابتهاج شکل گرفت و به‌طور رسمی ۱۰ مجموعه (آلبوم موسیقی) با نام‌های چاووش ۱، چاووش ۲، چاووش ۳، چاووش ۴، چاووش ۵، چاووش ۶، چاووش ۷، چاووش ۸، چاووش ۹، و چاووش ۱۰ منتشر و وارد بازار کرد. آخرین کنسرت تعدادی از اعضای کانون چاووش سال ۱۳۶۷ با آهنگ‌سازی حسین علیزاده و آواز شهرام ناظری در تالار وحدت روی صحنه رفت. چاووش با جدا شدن بسیاری از هنرمندان آن، رو به افول گذاشت. بخش عمده‌ای از گروه چاووش کامکارها در گروه شیدا بودند. با رفتن پشنگ، ارژنگ، اردشیر، و بیژن کامکار از گروه شیدا و دیگر اختلافات کانون چاووش منحل شد.آثار کانون چاووش هم از جایگاه اجتماعی - سیاسی مهمی بهره‌مند هستند و هم از دیدگاه موسیقایی تحول و پیش‌رفت مهمی در زمینه موسیقی سنتی ایران به وجود آوردند که تأثیر مهمی هم در سبک و شیوه اجرایی (چه نوازندگی چه خوانندگی)، هم در نوع رویکرد به یک قطعه موسیقایی به مثابه یک کل، هم در شیوه رنگ‌آمیزی و صدادهی ارکستر و به ویژه در تلاش برای استفاده از تکنیک چندصدایی‌نویسی در موسیقی سنتی ایرانی گذاشت.