چالش لیست‌گرایی

۵۵آنلاین :

ليست‌هاي انتخاباتي اصلاح‌طلبان كه منتشر شد، بسياري بر اين باور بودند كه اين تاكتيك سياسي مي‌تواند منجر به كسب رأي حداكثري موافقان جريان اصلاحات شود، زيرا آن ليست‌ها برآمده از تأييد سيدمحمد خاتمي، بود. گرچه با اين استراتژي اصلاح‌طلبان توانستند اكثريت آرا را از آن خود كنند و به نتيجه موردنظرشان برسند، اما ارائه ليست‌هاي انتخاباتي خالي از ايراد نيز نبود، خاصه وقتي كه با تكرارها همراه شد، زيرا در وهله نخست تحزب به معناي دقيق آن در ايران شكل نگرفته است و در وهله دوم بهره‌بردن از نام خاتمي مي‌تواند سرمايه اجتماعي او و به‌تبع او، اصلاحات را مخدوش كند كه هر يك از اين دو گزاره قابل بررسي است. 1- ارائه ليست در حالت طبيعي وظيفه احزاب و نه جناح است و در صورتي كه احزاب موجود در يك جناح به اين نتيجه برسند كه يك ليست واحد و متشكل از تمام يا تعدادي از احزاب بدهند بايد مسئوليت هر حزب در قبال نامزدهاي معرفي‌شده‌اش معين باشد. وقتي هم كه ليست‌ها حزبي و نه جناحي باشند، در آن صورت پرواضح است كه نامزد معرفي‌شده در قبال حزب و حزب در قبال مردم موظف به پاسخ‌گويي است و آنچه موضوع پاسخ‌گويي قرار مي‌گيرد، برنامه‌هاي مشخص و وعده‌هاي داده‌شده حزب است؛ بنابراين وقتي سخن از ارائه ليست انتخاباتي مي‌شود، بايد يك پيش‌نياز مهم به نام تحزب رعايت شده باشد و اين در حالي است كه قاعده حزبي درخصوص ليست‌هاي اخير جناح اصلاحات صادق نبود. تحقق چنين شرايطي به دليل آن است كه اساسا احزاب سياسي در ايران؛ خواه اصولگرا و خواه اصلاح‌طلب مانيفست روشني در دست ندارند و از سوي ديگر برنامه مشخصي براي هر انتخابات به مردم ارائه نمي‌دهند. نتيجه آنكه وقتي برنامه‌اي در كار نباشد، پاسخ‌گويي در قبال برنامه نيز سالبه به انتفاء موضوع مي‌شود. علاوه‌براين سازوكاري هم وجود ندارد كه براي مثال نماينده‌اي كه از طريق ليست وارد مجلس شده‌ است در پيشگاه حزب يا جناح متبوع پاسخ بدهد. وقتي ليست‌هاي انتخاباتي صرفا بر اساس نزديكي احتمالي مواضع بسته شود، حتي نماينده ليست، خود را موظف به ماندن در ليست نيز نمي‌داند و زماني كه رأي خود را اخذ كرد به خود اجازه مي‌دهد كه در مجلس با افرادي جز هم‌جناحي‌هاي خود متحد شوند؛ شاهد مثال اين موضوع برخي از نمايندگاني هستند كه در اين دوره از مجلس با ليست اميد رأي لازم را كسب كردند، اما پس از به‌دست‌آوردن نتيجه موردنظر خود را نه اصلاح‌طلب، بلكه همراه مستقلين دانستند. 2- ارائه ليست بدون فرايند حزبي مي‌تواند مشكلات مذكور را ايجاد كند. حال مشكل زماني دوچندان مي‌شود كه اين ليست‌ها به واسطه تأكيد يك شخصيت مهم سياسي مورد اقبال عمومي قرار بگيرند؛ يعني حتي احزاب اصلاح‌طلب در شناساندن ليست دلخواه خود نيز نتوانستند مستقلا عمل كنند و اگر «تكرار» سيدمحمد خاتمي نبود، بعيد به نظر مي‌رسيد كه تمام كرسي‌هاي نمايندگي شوراي شهر يا مجلس در تهران از آن اصلاح‌طلبان شود. اين موضوع گرچه باعث پيروزي نامزدهاي اصلاح‌طلب در انتخابات شد، اما تمام مسئوليت عملكرد نمايندگان ليست اميد را بر گردن خاتمي انداخت كه شايد او كمترين نقش را در علت انتقادهاي عمومي داشته باشد و شايد همين عوامل باعث شد كه محمد خاتمي چندي پيش گفت كه «دیگر خیلی سخت است به مردم بگوییم بیایید رأی بدهید. آیا فکر می‌کنید در دور آینده انتخابات به حرف من و شما مردم پای صندوق‌ها خواهند آمد؟ بعید می‌دانم، مگر اینکه در یک سال آینده تحولی رخ دهد» يا آنكه چند روز پيش در ديدار با انجمن مهندسان گفت كه «جامعه سؤال‌هایی درباره عملکرد نظام، جریان‌ها و از جمله اصلاح‌طلبان دارد. دولت و مجلس باید برای مردم تبیین کنند که در مسیر اصلاحات چه گام‌هایی برداشته‌اند». چنين سخناني نشان مي‌دهد كه گويا خاتمي بنا دارد ديگر خود و سرمايه اجتماعي‌اش را خرج ليست‌هاي انتخاباتي نكند و افزون بر اين نكته او از شرايطي كه به واسطه نامش رقم خورد گلايه دارد. به‌هرروي اكنون كه چندسالي از انتخابات مجلس در سال 94 مي‌گذرد، شايد اين نتيجه حاصل شده باشد كه بهتر است در شرايط فقدان اصول تحزب از نام شخصيت‌هاي برجسته استفاده نشود، زيرا در آن صورت علاوه‌بر كاهش سرمايه انساني اصلاحات، از ميزان پذيرش اجتماعي سيدمحمد خاتمي نيز كاسته مي‌شود.