همکاري محمد عاقبتي و افشين هاشمي

۵۵آنلاین :

نمايش «هملت، شاهزاده اندوه» که 10 سال پيش براي اولين‌بار در جشنواره مونوليو روي صحنه رفته، از 8 تا 13 خرداد در تماشاخانه سپند تهران دارد اجرا مي‌شود. اين نمايش اجراهاي زيادي در داخل و خارج از کشور داشته و به‌ تازگي هم توري در آمريکا برگزار کرده است. محمد عاقبتي سال 97 نمايش «از کجا اومديم» را در تالار هنر با بازي محمدهادي عطايي و الکا هدايت اجرا ‌کرد که درباره تولد و مرگ براي تفهيم کودکان چهار تا هشت سال بود. او همچنين با نمايش «ماهي سياه کوچولو» که برگرفته از داستان صمد بهرنگي بود، در همين سال در جشنواره کودک‌ونوجوان حضور داشت. «هملت، شاهزاده اندوه»، نوشته محمد چرمشير، برداشتي متفاوت از هملت ويليام شكسپير است كه با كارگرداني محمد عاقبتي در جشنواره تك‌نفره ليو به صحنه آمد. نگاه چرمشير اين‌طور بوده كه وضعيت هملت را اين‌بار در دنياي معاصر و در فضايي نقيضه‌گو - پاروديك- به نمايش مي‌گذارد. اين تك‌گويي به شكل خطاب به خود (دوم‌شخص مفرد: تو) روايت و اجرا مي‌شود. اين خود قابليت تازه‌اي است که خلاقيت در روايت به ميزان قابل‌ملاحظه‌اي ديده شود. متن شكسپير يك بهانه است تا چرمشير مونولوگ يا تك‌گويي خود را بنويسد. محمد عاقبتي هم دستش در كارگرداني باز بوده تا به بهانه استفاده از اسباب‌بازي و عروسك‌بازي يك فضاي فانتزي و غيرمعمول را نشان دهد. او اين‌بار تراژدي هملت را در آميختگي با كمدي و طنز به نمايش مي‌گذارد. در اينجا تراژدي روش معكوس به خود مي‌گيرد و همه‌چيز غيرجدي تلقي مي‌شود؛ يعني سعي چرمشير اين بوده كه به اقتضاي تغييرات، تماشاگر تجربه تازه‌اي از متن شكسپير را تجربه كند. اين‌بار قرار نيست تا يك وضعيت تاريخي با همان الگوي انتقام‌گيري مقابل ديدگان تماشاگر واقع شود، بلكه تماشاگر مي‌تواند لحظاتي به يك ماجراي غم‌انگيز خنده‌دار نگاه كند؛ ماجرايي كه در آن هملت در يك خلوت مقابل ديدگان تماشاگر قرار مي‌گيرد. او خطاب به خود با تكرار كلمه «تو»، وضعيت بغرنج و نظام برهم‌ريخته فكري و رواني‌اش را به شكل فرافكني عيان مي‌كند. اين پسر، پدر خود را در قالب شير، مادرش را فيل و عمويش را دايناسور و مشاور پدرش را پنگوئن مي‌بيند. اين فضاي كوچك كه همه را در قالب حيوان (اسباب‌بازي) نشان مي‌دهد، به‌گونه‌اي بيانگر تحليل و نگاه هملت در اين وضعيت دگرگونه‌شدن است. هملت جنون‌زده و اندوهناك به بيان داستاني غريب از روابط مادر و عمويش براي قتل پدر و ازدواج آنها مي‌گذرد. هملت حس ترديدش همچنان گل مي‌كند تا در عمل انتقام خود را به تعويق اندازد. او رفتار بدي با نامزدش داشته و او را به كشتن خود واداشته است. حالا بر تمام ترس‌ها غلبه كرده تا به انتقام از مادر، عمو و مشاور بپردازد. در نمايش شاهزاده اندوه حضور عاقبتي در مقام كارگردان بسيار محسوس است، زيرا كه همه‌چيز در كنترل و هدايتگري اوست. نمونه‌اش افشين هاشمي كه با هدايت اين كارگردان تمام رفتارهايش شسته‌رفته جلوه مي‌كند. او اندوه خود را در بيان نشان مي‌دهد و طنز موجود نيز در قالب رفتارش با اسباب‌بازي‌ها و گاهي با لحن ديگرگونه‌گرفتن بازنمود مي‌يابد. در اينجا هوس و شهوت جايگزين عشق و محبت شده است. فضاي فانتزي دست بازيگر و كارگردان را باز گذاشته تا نادرست‌بودن رفتار مادر و عمو را بازنمايي كند. شايد در هر شيوه‌اي غير از اين بيان چنين چيزي ناممكن مي‌نمود. به‌هر‌روي شيوه اجرا دست عاقبتي را باز گذاشته تا به درد جانكاه موجود در روح و روان هملت امروزي بپردازد. هملت در اينجا با خوردن گلوله‌اي در حال جان‌دادن است و ما او را در وضعيت جان‌كندن و دقايق آخر عمرش ديده‌ايم. اين خود منطق رويارويي مخاطب با اثر را پررنگ‌تر جلوه مي‌دهد. بنابراين جلوه متافيزيكي نيز بر اثر علاوه‌بر حضور شبح‌گونه پدر بر ساختار متن و اجرا تزريق مي‌شود. اين نوع نگاه، فضا را جادويي و غيرمتعارف خواهد کرد. بنابراين اجرا از جاذبه بيشتري برخوردار خواهد شد، چون تمام عناصر و ايدئال‌هاي رفتاري و اجرائي با منطق خاص خود همراه مي‌شوند. چه نكته‌اي فراتر از اينكه همه عناصر به يك هماهنگي لازم در زيروروي ساختار برسند و در ضمن با محتوای قابل‌تأمل نيز همراه شده باشند. چرمشير نگاه شكسپير را تغيير مي‌دهد و فرايند تازه‌اي شكل مي‌گيرد، نتيجه هم بارزتر و نوتر از گذشته خواهد شد. عاقبتي هم همين نگاه را در روال اجراي نمايش شاهزاده اندوه عملي مي‌کند. او هم سعي دارد تا با كنارنهادن جلوه‌ها و عناصر متن، نگاه خود را بر آن تزريق كند. اين بازي و تغيير شرايط دراماتورژي اجرا را ممكن کرده است؛ يعني همه‌چيز با روان‌شناسي دنياي امروز مطابقت مي‌كند و در عين اجرا نيز منطق لازم را مي‌يابد. حتي اسباب‌بازي‌ها هم جلوه كودكانه و معصومانه‌اي به هملت مي‌بخشند. او بعدا همه اين معصوميت را به‌خاطر انتقام‌گرفتن از دست مي‌دهد. اين همان روال قراردادي‌كردن همه‌چيز است. پس تماشاگر بلاتكليف نيست و همه‌چيز را نه در لفافه كه به روشني درك خواهد كرد، هرچند كه برخي از نشانه‌ها در استعاري‌شدن نمايش مؤثر خواهد بود. «هملت؛ شاهزاده اندوه»، در تابستان 1390 اجراهايي موفق در تهران، شيراز و جشنواره تئاتر فجر داشت. همچنين کرج و تعدادي از جشنواره‌هاي تئاتري معتبر آمريکايي، از جمله آندر د رادار نيويورک و همچنين شهرهاي ساراسوتای استنفورد، لس‌آنجلس و ... از جمله شهرهاي ديگري بودند که اين نمايش در آنها روي صحنه رفت. مارک راسل، دبير جشنواره آندر د رادار نيويورک، معتقد بود: «اين تنها يک نمايش تک‌نفره در 30 دقيقه است، اما يکي از بهترين اجراهايي است که از اين اثر شکسپير ديده‌ام». گويا اين آخرين روزهاي «هملت، شاهزاده اندوه» است و شايد پس از اين بايد در خاطره‌ها به دنبالش بود.