ارسال به دیگران پرینت

شرحی بر تنگناهای کارآفرینی در ایران در پرتو سه سوء تفاهم

| گرفتاری های کارآفرینی و کارآفرینان، پرشمار است و تاکنون درباره آنها سخن ها گفته شده است. اما آنچه گفته شده نوعاً در چارچوب تکنیک ها و مشکلات اجرایی و مقررات دست و پاگیر و مانع تراشی های نظام اداری بوده است.

شرحی بر تنگناهای کارآفرینی در ایران در پرتو سه سوء تفاهم

۵۵آنلاین :

55 آنلاین:

گرفتاری­های کارآفرینی و کارآفرینان، پرشمار است و تاکنون درباره آنها سخن­ها گفته شده است. اما آنچه گفته شده نوعاً در چارچوب تکنیک­ها و مشکلات اجرایی و مقررات دست و پاگیر و مانع تراشی­های نظام اداری بوده است. حال آنکه مقدم بر این ظواهر و عوارض و معلول­ها باید ریشه ­ها و مبانی و علت­های فکری، اجتماعی و سیاسی چنین وضعی بررسی شود.

به نظر می­رسد سه سوء تفاهم بزرگ درباره لفظ و معنای کارآفرینی و کارآفرینان، مقدمه باقی قضایا شده است. سوء تفاهم نخست در بستر سنت کاهلانه ترجمه در ایران شکل گرفته که واژگان Entrepreneur و Entrepreneurship به «کارآفرین» و «کارآفرینی» ترجمه شده است. حال آنکه خلق کار و به تعبیر دقیق­تر ایجاد شغل، تنها یکی از آثار جزیی پدیده entrepreneurship است. معنای واژه­ای که در ایران به «کارآفرینی» فروکاسته شده است و احتمالاً همین لفظ فروکاسته، از این پس هم رایج خواهد ماند، اقدامی سه وجهی است که «کوشش و نوآوری و خطر کردن» را یک جا در خود دارد. از این حیث، لفظ کارآفرینی فقط جنبه فرعی این پدیده یعنی اشتغال­زایی آن را نشان می­دهد و دو پاره مهم­تر ینی نوآوری و شجاعت خطر کرد را نادیده می­گیرد. حال آنکه فرد یا بنگاه «کارآفرین» در زمینه کار فرعی­اش نه تنها مشکلی ندارد، بلکه تشویق هم می­شود. مردم و دولت هر دو از ایجاد شغل منتفع می­شوند و خشنودند و مانع آن نمی­شوند. مشکل کارآفرین از آنجا آغاز می­شود که نوآوری و خلاقیتش، منافع خاص را به خطر می­اندازد. جوزف شومپیتر اقتصاددان چک- آمریکایی- برای توصیف این وضع، اصطلاح بسیار دقیق «تخریب خلاق» را ابداع کرد. تخریب خلاق یعنی اینکه نیروهای فکری و اقتصادی با نوآوری­های خود، بنیان­های نظم اقتصادی موجود را به لرزه می­اندازند و به همین علت است که نهادهای مستقر به ویژه سیاست­مداران و صاحبان منافع خاص از مخالفان جدی نوآوری هستند.

سوء تفاهم دوم هم تلقی عمومی و نظریه­ پردازی خواص درباره ثروت و ثروتمندان است. بر اساس این تلقی، که برآمده از تقلیل کارآفرینی به اشتغال­زایی است، دارندگان ثروت­های بزرگ به عنوان افرادی انگاشته می­شوند که مکلفند برای جامعه شغل ایجاد کنند و در قبال این خدمتی که ارائه می­کنند «سود عادلانه» ببرند. معیار عادلانه بودن را هم خود مردم و نظریه­پردازان منتقد تعیین می­کنند و هرجا با تفاوت­های مشهود میان خود و کارآفرینان مواجه می­شوند. بی­ محابا به مقایسه درآمد خود و درآمد کارآفرینان روی می­آورند. حتی بعضاً یا ژست بخشندگی، برای خودشان و کارآفرین، سهمیه تعیین می­کنند و از تعابیری قریب به این عبارت استفاده می­کنند: «ما که نمی­گوییم مالش را به ما بدهد، ولی فاصله هم حدی دارد. سرمایه از اوست و کار از ما، پس سود بنگاه باید با نسبت­های معقول و متناسب با سرمایه و کار تقسیم شود.» تقریباً عمده آثار انتقادی درباره نسبت کار و سرمایه که در دو دهه اخیر در جهان منشتر شده بود و در ایران طرفدارانی جدی دارد،حول همین «سهمیه­ بندی کار و سرمایه» می­چرخد.

سوء تفاهم سوم که به نظر می­رسد چندان هم سوء تفاهم نیست بلکه بهره ­برداری سنجیده سیاستمداران از تلقی­های اجتماعی و پیشنهادهای نظریه ­پردازان منتقد اقتصاد آزاد است، تبدیل کردن تلقی­های نادرست عمومی و نظریه ­پردازی­های سست به برنامه­ های سیاستی و طرح­ها و لوایح قانونی است. در واقع اینجا حلقه پایانی و البته بسیار تأثیرگذار این سوء تفاهم سه گانه است که با مداخله در کسب و کارها و مبادلات داوطلبانه مردم، راه را بر افراد و بنگاه­های مبتکر و پربازده می­بندد و برای افراد و بنگاه­های کاهل و کم­­بازده که حیاتشان در گرو خاصه­ خواری از کیسه بودجه­ ها و منابع عمومی است، هموار می­کند.

کارآفرینان ایرانی در شکل­گیری این تلقی­ها و نظریه­ پردازی­ها و اعمال خودسرانه و خلاقیت کش، سهمی نداشته ­اند اما در زمینه رشد لگام گسیخته آن مسؤولند. زیرا تصورات و احکام کلی عوام و نظریه­پردازان منتقد درباره ثروتمندان با وجود نادرست بودن، مستظهر به ملغمه­ای از شواهد درست و برهان­های نادرست است که اصلاح آن بر عهده کارآفرینان شریف و زحمتکش است. شواهد درست، ثروت­های نامشروع و بادآورده­ای است که از کیسه بیت المل به جیب خاصه خواران رفته و در یک دهه اخیر بخشی از آنها افشا شده است. مردم، و چه بسا نظریه­پردازان منتقد و خیراندیش، با دید این شواهد، آن را به همه کسب و کارها و ثروت­ها تعمیم می­دهند و چنین استنباط می­کنند که لابد هر کس بیش از دیگران دارد، دستش به روی اموال عمومی گشوده است. راه اصلاح این تلقی­ها و بستن باب برهان­های نادرست، این است که ثروتمندان و بنگاه­داران درستکار از علنیت و شفافیت نهراسند و کارنامه­های پاکیزه و درخشان خود را در برابر کارنامه­های ناپاک و تاریک خاصه خواران بگشایند تا مردم بتوانند فرق ثروت­های برآمده از کوشش و نوآوری و خطرپذیری و ثروت­های برآمده از روابط ناسالم و برخورداری از حمایت­های غیرقانونی را به چشم ببینند.

چنین علنیت و شفافیتی نشان خواهد داد که فرد نوآور و خطرپذیر، شریک داشته­ های جامعه نمی­شود و بر سفره عواید مالیاتی دولت و دیگر منابع عمومی نشسته است، بلکه با نیروی ابداع و ابتکار و گذشتن از فرصت­های برخورداری از داشته­های خود، از هیچ،چیز می­آفریند. بخش بسیار کوچکی از آفریده­های خود را صرف زندگی بهتر برای خود می­کند و مابقی را وارد چرخه تولید اجتماعی می­کند و با این کار به کارکنانت خود، اجزای دیگر تولید اجتماعی و مصرف­کنندگان نهایی خیر می­رساند. دست آخر اینکه، این از شگفتی­های کشور ماست که با وجود سنت دیرینه کتابت در ایران و حتی وجود اشکالی از تذکره­نویسی در میان عالمان و ادیبان و دبیران و سیاستمداران ایرانی و حتی گروهی اندک­شمار از فعالان اقتصادی، این سنت در زمانه ما کمرنگ شده وکارآفرینان رغبت چندانی برای مکتوب کردن خاطرات خود و پایدار کرد جریان تجربه، نشان نمی­دهند. اگر کارآفرینان ایرانی قلم به دست گیرند، یا زبان به سخن باز کنند، گفته­ های آنها مدارک و مستنداتی در خور اعتناست که محققان می­توانند با بهره­ گیری از آنها، بسترهای تولید و توزیع خلاقانه و موانع و تنگناهای آن را شناسایی کنند و به کسانی که امروزه بر ثروت و ثروتمندان می­شورند، نشان دهند که عمل فداکارانه «فرد» خلاق و خطرپذیر، تأمین کننده منافع «جامعه» است. مدیران و بنگاه­داران ایرانی اگر تاریخ همتایان خود در کشورهای پیشرفته امروزی را خوانده باشند، می­دانند که فضای کسب و کار مناسبی که امروزه در اختیار آنهاست، نتیجه دست کم پنج قرن تلاش (قرون شانزدهم تا بیستم میلادی) پیوسته برای برقرار کردن حکومت قانون و اصلاح رویه­ های حقی احتمالاً بشتر به کار کوشندگان عرصه تولید خواهد آمد تا توسل به سیاستمداران و بوروکرات­های گماشته آنها برای اخذ وام کم بهره یا سهمی از درآمدهای نفتی دولت.

تجربه تاریخی مقابله با «تخریب خلاق»

ویلیان لی در سال 1583 بعد از تحصیلاتش در دانشگاه کمبریج، به کالورتون انگلستان بازگشت تا کشیش محلی شود. الیزابت اول چندی پیش از آن با صدور حکمی اتباعش را مکلف کرده بود همواره کلاه بافتنی به سر بگذارد. لی نوشته که «بافندگان تنها ابزارهای تولید چنین پوشاکی بودند اما خیلی طول می­کشید تا کار تمام شود. به فکر کردن افتادم. مادر و خواهرانم را می­دیدم که در تاریک و روشن سرشب در کار بافتن با قلاب­های کاموابافی­اند. [این پرسش به ذهنم آمد که] اگر این پوشاک با دو قلاب و یک رشته کاموا، بافته می­شود، چرا کاری نکنیم که چندین قلاب، کار بافتن را انجام دهند؟» این فکر بکر آغاز مکانیزه شدن تولید منسوجات بود. لی شیفته ساختن ماشینی شد که مردم را از بافندگی دستی بی­پایان خلاص کند. او بعدها در این باره می­گفت: «وظایفم را در قبال کلیسا و خانواده نادیده گرفتم . ایده ماشینم و ساخت آن قلب و مغزم را تسخیر کرده بود.»

سرانجام، در سال 1589 ماشین نساجی آماده شد. لی با هیجان به لندن رفت تا با الیزابت اول ملاقات کند و به او نشان دهد که این ماشین چقدر مفید خواهد بود و از او بخواهد اختراع را به نامش ثبت کند که دیگران از آن کپی­برداری نکنند. اما واکنش ملکه ویرانگر بود. الیزابت نپذیرفت که اختراع به نام لی ثبت شود، در عوض گفت «استاد لی، تو هدف والایی داری، اما ببین این اختراع چه بلایی سر رعایای فقیر من خواهد آورد. این ماشین مطمئناً با محروم کردن آنها از اشتغال، نابودشان می­کند، و به گدایی دچارشان می­کند». لی سرخورده به فرانسه رفت تا بختش را آنجا امتحان کند؛ وقتی آنجا هم ناکام ماند، به انگلستان بازگشت و از جیمز اول (1603 تا 1625) جانشین الیزابت اول درخواست حق ثبت اختراع کرد. جیمز اول نیز درست به همان دلایل الیزابت اول نپذیرفت. هر دو می­ترسیدند که مکانیزه شدن نساجی موجب بی­ثباتی سیاسی شود. این ماشین مردم را بیکار می­کرد و بیکاری بی­ثباتی سیاسی به بار می­آورد و قدرت سلطنت را تهدید می­کرد. ماشین نساجی یک نوآوری بود که موجب افزایش بهره­وری می­شد، اما در عین حال به تخریب خلاق هم می­انجامید.

برگرفته از کتاب «چرا کشورها شکست می­خورند». نوشته دارون عجم اوغلو و جیمز رابینسون/ ترجمه پویا جبل عملی و محمدرضا فرهادی پور/ انتشارات دنیای اقتصاد

منبع: مجله ی تجارت فردا

منبع : ۵۵آنلاین
به این خبر امتیاز دهید:
بر اساس رای ۰ نفر از بازدیدکنندگان
با دوستان خود به اشتراک بگذارید:
کپی شد

پیشنهاد ویژه

    دیدگاه تان را بنویسید

     

    دیدگاه

    توسعه