شرحی بر تنگناهای کارآفرینی در ایران در پرتو سه سوء تفاهم
| گرفتاری های کارآفرینی و کارآفرینان، پرشمار است و تاکنون درباره آنها سخن ها گفته شده است. اما آنچه گفته شده نوعاً در چارچوب تکنیک ها و مشکلات اجرایی و مقررات دست و پاگیر و مانع تراشی های نظام اداری بوده است.
۵۵آنلاین :
55 آنلاین:
گرفتاریهای کارآفرینی و کارآفرینان، پرشمار است و تاکنون درباره آنها سخنها گفته شده است. اما آنچه گفته شده نوعاً در چارچوب تکنیکها و مشکلات اجرایی و مقررات دست و پاگیر و مانع تراشیهای نظام اداری بوده است. حال آنکه مقدم بر این ظواهر و عوارض و معلولها باید ریشه ها و مبانی و علتهای فکری، اجتماعی و سیاسی چنین وضعی بررسی شود.
به نظر میرسد سه سوء تفاهم بزرگ درباره لفظ و معنای کارآفرینی و کارآفرینان، مقدمه باقی قضایا شده است. سوء تفاهم نخست در بستر سنت کاهلانه ترجمه در ایران شکل گرفته که واژگان Entrepreneur و Entrepreneurship به «کارآفرین» و «کارآفرینی» ترجمه شده است. حال آنکه خلق کار و به تعبیر دقیقتر ایجاد شغل، تنها یکی از آثار جزیی پدیده entrepreneurship است. معنای واژهای که در ایران به «کارآفرینی» فروکاسته شده است و احتمالاً همین لفظ فروکاسته، از این پس هم رایج خواهد ماند، اقدامی سه وجهی است که «کوشش و نوآوری و خطر کردن» را یک جا در خود دارد. از این حیث، لفظ کارآفرینی فقط جنبه فرعی این پدیده یعنی اشتغالزایی آن را نشان میدهد و دو پاره مهمتر ینی نوآوری و شجاعت خطر کرد را نادیده میگیرد. حال آنکه فرد یا بنگاه «کارآفرین» در زمینه کار فرعیاش نه تنها مشکلی ندارد، بلکه تشویق هم میشود. مردم و دولت هر دو از ایجاد شغل منتفع میشوند و خشنودند و مانع آن نمیشوند. مشکل کارآفرین از آنجا آغاز میشود که نوآوری و خلاقیتش، منافع خاص را به خطر میاندازد. جوزف شومپیتر اقتصاددان چک- آمریکایی- برای توصیف این وضع، اصطلاح بسیار دقیق «تخریب خلاق» را ابداع کرد. تخریب خلاق یعنی اینکه نیروهای فکری و اقتصادی با نوآوریهای خود، بنیانهای نظم اقتصادی موجود را به لرزه میاندازند و به همین علت است که نهادهای مستقر به ویژه سیاستمداران و صاحبان منافع خاص از مخالفان جدی نوآوری هستند.
سوء تفاهم دوم هم تلقی عمومی و نظریه پردازی خواص درباره ثروت و ثروتمندان است. بر اساس این تلقی، که برآمده از تقلیل کارآفرینی به اشتغالزایی است، دارندگان ثروتهای بزرگ به عنوان افرادی انگاشته میشوند که مکلفند برای جامعه شغل ایجاد کنند و در قبال این خدمتی که ارائه میکنند «سود عادلانه» ببرند. معیار عادلانه بودن را هم خود مردم و نظریهپردازان منتقد تعیین میکنند و هرجا با تفاوتهای مشهود میان خود و کارآفرینان مواجه میشوند. بی محابا به مقایسه درآمد خود و درآمد کارآفرینان روی میآورند. حتی بعضاً یا ژست بخشندگی، برای خودشان و کارآفرین، سهمیه تعیین میکنند و از تعابیری قریب به این عبارت استفاده میکنند: «ما که نمیگوییم مالش را به ما بدهد، ولی فاصله هم حدی دارد. سرمایه از اوست و کار از ما، پس سود بنگاه باید با نسبتهای معقول و متناسب با سرمایه و کار تقسیم شود.» تقریباً عمده آثار انتقادی درباره نسبت کار و سرمایه که در دو دهه اخیر در جهان منشتر شده بود و در ایران طرفدارانی جدی دارد،حول همین «سهمیه بندی کار و سرمایه» میچرخد.
سوء تفاهم سوم که به نظر میرسد چندان هم سوء تفاهم نیست بلکه بهره برداری سنجیده سیاستمداران از تلقیهای اجتماعی و پیشنهادهای نظریه پردازان منتقد اقتصاد آزاد است، تبدیل کردن تلقیهای نادرست عمومی و نظریه پردازیهای سست به برنامه های سیاستی و طرحها و لوایح قانونی است. در واقع اینجا حلقه پایانی و البته بسیار تأثیرگذار این سوء تفاهم سه گانه است که با مداخله در کسب و کارها و مبادلات داوطلبانه مردم، راه را بر افراد و بنگاههای مبتکر و پربازده میبندد و برای افراد و بنگاههای کاهل و کمبازده که حیاتشان در گرو خاصه خواری از کیسه بودجه ها و منابع عمومی است، هموار میکند.
کارآفرینان ایرانی در شکلگیری این تلقیها و نظریه پردازیها و اعمال خودسرانه و خلاقیت کش، سهمی نداشته اند اما در زمینه رشد لگام گسیخته آن مسؤولند. زیرا تصورات و احکام کلی عوام و نظریهپردازان منتقد درباره ثروتمندان با وجود نادرست بودن، مستظهر به ملغمهای از شواهد درست و برهانهای نادرست است که اصلاح آن بر عهده کارآفرینان شریف و زحمتکش است. شواهد درست، ثروتهای نامشروع و بادآوردهای است که از کیسه بیت المل به جیب خاصه خواران رفته و در یک دهه اخیر بخشی از آنها افشا شده است. مردم، و چه بسا نظریهپردازان منتقد و خیراندیش، با دید این شواهد، آن را به همه کسب و کارها و ثروتها تعمیم میدهند و چنین استنباط میکنند که لابد هر کس بیش از دیگران دارد، دستش به روی اموال عمومی گشوده است. راه اصلاح این تلقیها و بستن باب برهانهای نادرست، این است که ثروتمندان و بنگاهداران درستکار از علنیت و شفافیت نهراسند و کارنامههای پاکیزه و درخشان خود را در برابر کارنامههای ناپاک و تاریک خاصه خواران بگشایند تا مردم بتوانند فرق ثروتهای برآمده از کوشش و نوآوری و خطرپذیری و ثروتهای برآمده از روابط ناسالم و برخورداری از حمایتهای غیرقانونی را به چشم ببینند.
چنین علنیت و شفافیتی نشان خواهد داد که فرد نوآور و خطرپذیر، شریک داشته های جامعه نمیشود و بر سفره عواید مالیاتی دولت و دیگر منابع عمومی نشسته است، بلکه با نیروی ابداع و ابتکار و گذشتن از فرصتهای برخورداری از داشتههای خود، از هیچ،چیز میآفریند. بخش بسیار کوچکی از آفریدههای خود را صرف زندگی بهتر برای خود میکند و مابقی را وارد چرخه تولید اجتماعی میکند و با این کار به کارکنانت خود، اجزای دیگر تولید اجتماعی و مصرفکنندگان نهایی خیر میرساند. دست آخر اینکه، این از شگفتیهای کشور ماست که با وجود سنت دیرینه کتابت در ایران و حتی وجود اشکالی از تذکرهنویسی در میان عالمان و ادیبان و دبیران و سیاستمداران ایرانی و حتی گروهی اندکشمار از فعالان اقتصادی، این سنت در زمانه ما کمرنگ شده وکارآفرینان رغبت چندانی برای مکتوب کردن خاطرات خود و پایدار کرد جریان تجربه، نشان نمیدهند. اگر کارآفرینان ایرانی قلم به دست گیرند، یا زبان به سخن باز کنند، گفته های آنها مدارک و مستنداتی در خور اعتناست که محققان میتوانند با بهره گیری از آنها، بسترهای تولید و توزیع خلاقانه و موانع و تنگناهای آن را شناسایی کنند و به کسانی که امروزه بر ثروت و ثروتمندان میشورند، نشان دهند که عمل فداکارانه «فرد» خلاق و خطرپذیر، تأمین کننده منافع «جامعه» است. مدیران و بنگاهداران ایرانی اگر تاریخ همتایان خود در کشورهای پیشرفته امروزی را خوانده باشند، میدانند که فضای کسب و کار مناسبی که امروزه در اختیار آنهاست، نتیجه دست کم پنج قرن تلاش (قرون شانزدهم تا بیستم میلادی) پیوسته برای برقرار کردن حکومت قانون و اصلاح رویه های حقی احتمالاً بشتر به کار کوشندگان عرصه تولید خواهد آمد تا توسل به سیاستمداران و بوروکراتهای گماشته آنها برای اخذ وام کم بهره یا سهمی از درآمدهای نفتی دولت.
تجربه تاریخی مقابله با «تخریب خلاق»
ویلیان لی در سال 1583 بعد از تحصیلاتش در دانشگاه کمبریج، به کالورتون انگلستان بازگشت تا کشیش محلی شود. الیزابت اول چندی پیش از آن با صدور حکمی اتباعش را مکلف کرده بود همواره کلاه بافتنی به سر بگذارد. لی نوشته که «بافندگان تنها ابزارهای تولید چنین پوشاکی بودند اما خیلی طول میکشید تا کار تمام شود. به فکر کردن افتادم. مادر و خواهرانم را میدیدم که در تاریک و روشن سرشب در کار بافتن با قلابهای کاموابافیاند. [این پرسش به ذهنم آمد که] اگر این پوشاک با دو قلاب و یک رشته کاموا، بافته میشود، چرا کاری نکنیم که چندین قلاب، کار بافتن را انجام دهند؟» این فکر بکر آغاز مکانیزه شدن تولید منسوجات بود. لی شیفته ساختن ماشینی شد که مردم را از بافندگی دستی بیپایان خلاص کند. او بعدها در این باره میگفت: «وظایفم را در قبال کلیسا و خانواده نادیده گرفتم . ایده ماشینم و ساخت آن قلب و مغزم را تسخیر کرده بود.»
سرانجام، در سال 1589 ماشین نساجی آماده شد. لی با هیجان به لندن رفت تا با الیزابت اول ملاقات کند و به او نشان دهد که این ماشین چقدر مفید خواهد بود و از او بخواهد اختراع را به نامش ثبت کند که دیگران از آن کپیبرداری نکنند. اما واکنش ملکه ویرانگر بود. الیزابت نپذیرفت که اختراع به نام لی ثبت شود، در عوض گفت «استاد لی، تو هدف والایی داری، اما ببین این اختراع چه بلایی سر رعایای فقیر من خواهد آورد. این ماشین مطمئناً با محروم کردن آنها از اشتغال، نابودشان میکند، و به گدایی دچارشان میکند». لی سرخورده به فرانسه رفت تا بختش را آنجا امتحان کند؛ وقتی آنجا هم ناکام ماند، به انگلستان بازگشت و از جیمز اول (1603 تا 1625) جانشین الیزابت اول درخواست حق ثبت اختراع کرد. جیمز اول نیز درست به همان دلایل الیزابت اول نپذیرفت. هر دو میترسیدند که مکانیزه شدن نساجی موجب بیثباتی سیاسی شود. این ماشین مردم را بیکار میکرد و بیکاری بیثباتی سیاسی به بار میآورد و قدرت سلطنت را تهدید میکرد. ماشین نساجی یک نوآوری بود که موجب افزایش بهرهوری میشد، اما در عین حال به تخریب خلاق هم میانجامید.
برگرفته از کتاب «چرا کشورها شکست میخورند». نوشته دارون عجم اوغلو و جیمز رابینسون/ ترجمه پویا جبل عملی و محمدرضا فرهادی پور/ انتشارات دنیای اقتصاد
منبع: مجله ی تجارت فردا
منبع : ۵۵آنلاین
دیدگاه تان را بنویسید