بحران آفرینی تحصیل در بازار کار
| طبق اعلام یک مقام وزارت کار و رفاه اجتماعی در سالهای اجرای برنامه ششم، ۸۰ درصد جمعیت فعال کشور دانش آموخته دانشگاهها خواهند بود.
۵۵آنلاین :
طبق اعلام یک مقام وزارت کار و رفاه اجتماعی در سالهای اجرای برنامه ششم، ۸۰ درصد جمعیت فعال کشور دانش آموخته دانشگاهها خواهند بود. اما آیا این ویژگی نیروهای کار ایران یک مزیت است یا تهدید؟ در حال حاضر آمارهای رسمی برابر نرخ بیکاری دختران و پسران دارای تحصیلات گروه سنی 20 تا 24 ساله به ترتیب 5/5 و سه برابر نرخ بیکاری کل کشور است. اما با دانش آموخته دانشگاه شدن عمده جمعیت فعال کشور این روند چه تغییراتی خواهد کرد؟ سیدهادی موسوی نیک، کارشناس اقتصادی پیشبینی میکند در آینده هم سهم بخشهای مختلف (شامل خدمات، کشاورزی و صنعت) از بازار کار تغییر میکند و هم فاصله نرخ بیکاری در مناطق شهری با نرخ بیکاری در مناطق روستایی افزایش پیدا میکند. وی با اشاره به وجود مشکل ساختاری عدم تطابق تحصیلی بین عرضه نیروی کار و تقاضای آن در بازار کار ایران پیشنهاد میدهد با تشویق کارفرمایان برای بهکارگماری تحصیل کردهها به عنوان کارآموز، دانش آموختههای دانشگاهها برای ورود بهتر به بازار کار و کارآفرینی آماده شوند.
- اخیرا معاون وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی گفته است: در برنامه ششم ۸۰ درصد جمعیت فعال کشور، دانش آموخته دانشگاهی خواهند بود. این در حالی است که ما اکنون بیشترین نرخ بیکاری را در قشر تحصیل کردههای دانشگاهها داریم. فکر میکنید با این اتفاق بازار کار ایران در برنامه ششم چه شکلی خواهد شد؟ آیا بازار کار آمادگی مواجه شدن با چنین وضعیتی را دارد؟
در ابتدا باید بگویم رقم ۸۰ درصد مورد اشاره شما جای تامل دارد، چرا که ارقام فعلی خیلی تایید کننده این موضوع نیست. از حدود ۲۴ میلیون نفر جمعیت فعال در کشور حدود شش میلیون نفر (طبق آمار سال گذشته) یعنی ۲۵ درصد از کل جمعیت فعال، تحصیل کرده دانشگاهی هستند. از ۱۸ میلیون نفر دیگر بیش از پنج میلیون نفر هم مدرک دیپلم یا پیش دانشگاهی دارند و میتوانند ادامه تحصیل بدهند تا به جمع تحصیل کردههای بازار کار اضافه شوند. حتی با اضافه شدن این قشر هم درصد تحصیل کردهها از کل جمعیت فعال به حدود ۵۰ درصد نزدیک میشود. اگر بخواهیم جمعیت غیرفعال را هم که بخش عمده آنها تحصیل کردهها هستند به بازار کار اضافه کنیم، شاید در بدبینانهترین حالت سهم تحصیل کردهها از جمعیت فعال به ۷۰ درصد برسد. با این حال اصل مطلب درست است و مساله حضور تحصیل کردهها در بازار کار مساله جدی و اساسی به نظر میرسد. در مورد برنامه ششم دو بحث را میشد در نظر گرفت که شاید میتوانست وضعیت بازار کار را در سالهای آینده بهبود دهد. منتها تا جایی که من اطلاع دارم تنها یکی از آنها تصویب شده اما موضوع دوم هنوز جمعبندی نشده است. این موضوع برمیگردد به اینکه ما چگونه باید بنگاهها را ترغیب کنیم تا تحصیل کردهها را استخدام کنند. توجه کنید شکاف بین شاغلان فعلی و بیکاران ما از نظر تحصیلی قابل توجه است. میانگین تحصیل شاغلان فعلی ما نسبت به میانگین تحصیلی بیکاران حدود ۱۰ سال اختلاف دارد. یعنی بیکاران ما ۱۰ سال بیشتر از شاغلان ما تحصیل کردهاند.
- آیا ممکن است همانطور که طرف عرضه نیروی کار تغییر کرده، طرف تقاضا هم تغییر کند و جنسی مشاغل عوض شود؟
اگر ما همان فاصله میانگین تحصیلی را مبنا قرار دهیم، این شکاف مشخص میکند ساختار فعلی بازار کار ما تمایلی به جذب تحصیل کردههای دانشگاهی با آن کمیتی که این جمعیت دارد ندارد. طبیعتا در جامعهای که چند اتفاق همزمان با هم رخ داده نمیتوانید انتظار داشته باشید که این تحولات در یک طرف بازار، حتما در طرف دیگر بازار اتفاق بیفتد. در طرف عرضه نیروی کار دو اتفاق جدی افتاده است. اول تحولات جمعیتی است که اکنون جمعیت متقاضیان کار ما در اوج گروههای سنی جمعیت هستند. دوم توسعه بخش آموزش عالی کشور است که با سرعت قابل توجهی رشد کرده و امکان تحصیل با شرایط تقریبا ارزانی برای همه فراهم شده است. این دو عامل باعث شده اتفاق قابل توجهی در بخش عرضه نیروی کار رخ دهد. اما در بخش تقاضای نیروی کار که مربوط به ساختار بنگاههای ماست، انتظار نمیرود که به همان سرعتی که در بخش عرضه نیروی کار تحولاتی را شاهد بودیم، دچار تغییراتی شود تا تطبیق پیدا کند. بنابراین با مشکل ساختاری عدم تطابق تحصیلی بین عرضه نیروی کار و تقاضای آن مواجه هستیم. در این مورد باید کاری کنیم که این عدم تطابق کاهش پیدا کند. یک اقدام این است که بنگاههای اقتصادی تحصیل کردههای دانشگاهها را به عنوان کارآموز به کار گمارند. توجه کنید تحصیلی کردهها ممکن است مهارت لازم برای انجام کار را نداشته باشند و از سوی دیگر تقاضاکنندگان نیروی کار که بنگاههای اقتصادی باشند، میتوانند تحصیل کردههایی را که در دوره کارآموزی به صورت مناسب کار کردهاند به صورت دائمی به کار بگمارند. در واقع میتوان دورههای کارآموزی برای یک دوره محدود یک ساله یا حداکثر دو ساله تعریف کرد که این افراد تحصیل کرده در این دوره به عنوان کارآموز مشمول قانون کار نباشند. معمولا تجربه نشان داده این افراد پس از اتمام دوره کارورزی در آن بنگاه باقی میمانند و حتی اگر هم باقی نمانند، چون تجربه مناسبی را کسب کردهاند خودشان میتوانند فعالیتی را سامان دهند. این راهکار نیاز به قانونگذاری دارد.
- آن مورد تصویب شده در برنامه ششم که شما ابتدای مصاحبه اشاره کردید به همین مساله ارتباط دارد؟
این موضوع در برنامه ششم به نتیجه نرسیده اما موضوعی که در برنامه ششم تصویب شده مربوط به در نظر گرفتن تخفیفاتی برای بنگاههایی است که تحصیل کردههای دانشگاهها را به کار میگمارند.
- دانش آموخته دانشگاه شدن ۸۰ درصد جمعیت فعال را میتوان ویژگی مثبت یا منفی بازار کار در برنامه ششم دانست؟
هیچ تحولی که خیلی با سرعت اتفاق بیفتد نمیتواند مثبت باشد. یعنی سرعت حوادث اهمیت دارد. با این سرعتی که نظام آموزشی کشور ما داشت چندان روند را نمیتوان منطقی دانست. با این حال این موضوع فرصت هم میتواند باشد، به خصوص آنکه در این دوره که اقتصاد به سمت دانش بنیان شدن حرکت میکند ما یکسری ظرفیتهای قابل توجهی مانند نیروهای تحصیل کرده داریم. از این نظر اگر مقداری دیدگاه خود را جهانی کنیم میتوانیم از این فرصت استفاده کنیم. ببینید همین بحث دانش بنیان که اکنون مطرح است، دو رو دارد. یک روی آن، این است که میتواند به رشد اقتصادی و ارزش افزوده و در نتیجه ایجاد فرصتهای شغلی بیشتر کمک کند. یک به دیگر قضیه این است که اکنون فعالیتهای دانش بنیان دانش و سرمایه را جایگزین نیروی کار میکند. در نظر بگیرید که مثلا در حوزه حمل و نقل شهری با راه اندازی تاکسیرانی اینترنتی تعدادی از آژانسهای خودرو از عرصه خارج میشوند و به تبع آن از تعداد خودروهای آژانس کاسته شده و تعداد شاغلان ما هم کاهش مییابد. اما چطور میتوان اینها را جبران کرد؟ اگر دید محدود و داخلی داشته باشیم هرچند به نفع تولید کشور است اما به ضرر اشتغال خواهد بود. یعنی رشد بدون اشتغال را تشدید خواهد کرد. اما اگر دید جهانی پیدا کنید و این فعالیتهای دانش بنیان را در سطح جهانی تعریف کنید، آن وقت میتوانید از این فعالیت برای اشتغال بیشتر بهره ببرید.
- طبق آخرین آمار سه بخشهای خدمات، صنعت و کشاورزی از بازار کار به ترتیب 49، ۳۲ و ۱۹ درصد است. با توجه به تغییرات پیشبینی شده در بخش عرضه نیروی کار، به نظر شما این ترکیب در سالهای برنامه ششم تغییراتی خواهد کرد؟
بله، قطعا همینطور است. ما به صورت طبیعی تغییر و تحولات را در بخشها شاهد خواهیم بود. با توجه به تحولاتی که در عرصه اقتصادی رخ میدهد معمولا سهم بخش خدمات افزایش مییابد و سهم بخشهای دیگر به خصوص کشاورزی کاهش پیدا خواهد کرد. در ادامه هم همین رویه تداوم پیدا خواهد کرد. نکته مهم این است این اتفاق را نباید به عنوان یک تغییر منفی نگاه کرد. چرا که کاهش سهم در این بخشها به معنای کاهش اشتغال در بخشها نیست. به هرحال سهامها جابهجا میشود، همانطور که در جهان هم این نوع سوم راه افتاده و بخش خدمات افزایش یافته، در ایران هم وضعیت به همین شکل است.
- اگر این وضعیت را در بخشهای شهری و روستایی بخواهیم ببینیم چطور؟ اکنون نرخ بیکاری در نقاط شهری 4/14 درصد و در نقاط روستایی ۷٫۹ درصد است . سالهای اجرای برنامه ششم ممکن است این فاصله بیشتر شود؟
تحصیل کردههای دانشگاهها عمدتا در شهرها هستند. یعنی معمولا برای این افراد کاری در روستا نیست و مجبور هستند که در شهرها بمانند. یعنی حتی اگر قرار باشد که بیکار بمانند در شهرها میمانند و در آنجا دنبال کار میگردند. بنابراین هر چقدر که سهم این گروه زیاد شود احتمالا همانطور که شما اشاره کردید فاصله نرخ بیکاری مناطق شهری و روستایی هم بیشتر میشود و علاوه بر این، مهاجرتها هم افزایش مییابد. این است که فعالیتهای دانش بنیان باید افزایش یابد و آن دید سنتی به کشاورزی باید تحول ساختاری داشته باشد تا بتوان از ظرفیت تحصیل کردهها در روستاها بهره برد.
- چطور میتوان تحصیل کردهها را در روستاها حفظ کرد؟
واقعا کار سختی است. چون امکاناتی که در روستاهاست اختلاف قابل توجهی با امکانات در شهرها دارد. نکته مهم در بازار کار این است که شما باید حتما دید منطقهای داشته باشید. مساله بیکاری و اشتغالزایی را نمیتوان با دید ملی نگاه کرد بلکه باید منطقهای سیاستگذاری کنید. چرا که هر منطقه ویژگیهای خاص خودش را دارد و دیدگاه منطقهای باید وجود داشته باشد تا هر منطقهای نسخه مخصوص خودش را داشته باشد. در مورد همین مساله شکاف امکانات شهر و روستاها، شما مناطق شمالی کشور را که در نظر بگیرید میزان مهاجرت به شهر شاید خیلی متفاوت نسبت به منطقه غرب کشور باشد. چرا که اساسا عمده روستاها از همان امکاناتی که در شهرها وجود دارد، برخوردار هستند اما در مناطق غرب کشور اساسا تعریف شهر و روستا و ساختارهای آنها با هم تفاوت دارد. بنابراین هر منطقه باید متناسب با شرایط خودش برنامهای داشته باشد. نکته مهم این است که دیدگاه سنتی در حوزه کشاورزی و باغداری به نوعی تغییر کند که امکان استفاده از تحصیل کردههای دانشگاهی در این مناطق مهیا باشد. تفاوت زندگی برای یک فرد تحصیل کرده در شهر یا روستا به دو عامل ارتباط دارد. یک اینکه آیا شغلی متناسب با حرفه او در آن منطقه وجود دارد یا نه و دیگر اینکه آیا به امکانات شهری دسترسی دارد یا نه. معمولا همه روستاها تمام آن امکانات مناطق شهری را ندارند اما میتوان سیستم حمل و نقل را به نحوی ساماندهی کرد که افراد با هزینه پایین و قابل چشم پوشی به مناطق شهری تردد داشته باشند. البته اینها روی کاغذ است و عمل کردن به آنها سخت به نظر میرسد.
- از سوی دیگر امکان دارد این افراد مشاغل ساده را نپذیرند. با این اتفاق آیا ممکن نیست در آینده با بحران نبود نیروی کار ساده مواجه شویم؟
این مساله مورد اشاره شما هم اکنون نیز تا حدی وجود دارد. نرخ بیکاری ما در جمعیت تحصیلات پایینتر نسبت به افراد با تحصیلات بالاتر کمتر است و اشتغال کارگران ملیتهای دیگر مثل افغانستانیها، بنگلادشیها و پاکستانیها در کشور ما نشان میدهد که این نقصان اکنون وجود دارد. حتی مراجعهکنندگان به مشاغلی را که چندان مهارت نیاز ندارند هم که بررسی کنید میبینید تحصیل کردههای دانشگاهها هم در این گروه هستند. اما واقعیتی وجود دارد که تحصیل کردههای دانشگاهها نمیتوانند جای این نیروهای کار را بگیرند اما وقتی مجبور ميشوند که چنین مشاغلی را بپذیرند آن وقت بهرهوری آنها پایین خواهد بود. یعنی مثلا کسی که فوق لیسانس دارد بخواهد راننده تاکسی شود مطمئنا بهرهوری پایینتری نسبت به کسی که مدرک تحصیلی دیپلم دارد. خواهد داشت. چرا که فرد فوق لیسانس جای خود را آنجا نمیداند به هر ترتیب این مساله هماکنون هم وجود دارد، شما به نهادهای مختلف که مراجعه کنید میبینید مثلا یک آبدارچی در حال تحصیل است و دارد فلان مدرک دانشگاهی را دریافت میکند و بعد از دریافت مدرک ممکن است آن کار قبلی را با همان کیفیت قبلی نیز انجام ندهد. بنابراین به نظرم این مساله تا همین الان هم وجود داشته و در آینده تشدید نیز خواهد شد.
- به هر حال این مشاغل ساده را نمیتوان نابود کرد. به نظر شما با این مشاغل ساده چه باید کرد؟
چند اتفاق باید بیفتد. یک مورد مساله فرهنگی است که نمیدانیم چه زمانی اتفاق میافتد و جامعه چه زمانی به این جمعبندی میرسد که لزوما تحصیل کردن مطلوب نیست. اگر قرار است کسی فوق لیسانس بگیرد تا بعد راننده تاکسی شود، خب میتواند با سیکل هم راننده تاکسی شود. این موضوع فرهنگی است. به جز آن، یک بعد سیاستگذاری و آموزشی هم است که آن نیز در جای خودش باید مدنظر قرار گیرد. واقعا کسانی که میتوانند از تحصیلات خود بهره ببرند باید به دنبال تحصیلات بروند. اما مساله اصلیتر این است که ما بتوانیم بستری را مهیا کنیم که تحصیل کردگان بتوانند کارآفرینی کنند. یعنی تحصیل کرده ما، تحصیل کرده کارآفرین شود نه تحصیل کردهای که منتظر فرا رسیدن نوبتش برای اشتغال باشد. اینکه چطور میشود یک تحصیل کرده دانشگاهی را به کارآفرین تبدیل کرد را باید موضوع سیاستگذاری خود کنیم، یا حالا اگر بحث تامین مالی هست باید از طریق سیستم بانکی و روشهای دیگر این مساله را مدنظر قرار دهیم، واقعیت این است که سیستم بانکی ما چندان در خدمت کارآفرینان نیست. در واقع سیستم بانکی مادر خدمت بنگاههای موجود و بزرگ است و بنگاههای کوچک و کارآفرینان جوانتر ما حمایت سیستم بانکی را ندارند. با این حال توجه کنید که فرد کارآفرین ما لزوما یک فرد تحصیل کرده نیست اما تحصیل میتواند کمک کند که افراد کارآفرین شوند، ضمن اینکه کارآفرین کسی است که در کنار تحصیل، تجربه کاری هم داشته باشد. اکنون بحثهای کارورزی و بودن در محیطهای کار میتواند در ایده پردازی به افراد یاری برساند. علاوه بر این، فضای کسب و کار و فضای کلان کشور ما خیلی اهمیت دارد. اقتصادی که دارای ثبات نسبی باشد و تورم و ارز آن چندان نوسان نداشته باشد میتواند بستری برای شکلگیری کارآفرینان باشد. از سوی دیگر باید توجه کرد که نگهداری بنگاههای کوچک خیلی سختتر از حفظ بنگاههای بزرگ است، چرا که تلاطمهای اقتصاد کلان بیشترین تاثیر را براین بنگاههای کوچک میگذارد. بنابراین ضروری است که به این موارد توجه شود.
- فکر میکنید واقعا سیستم آموزشی کشور ما میتواند فرد را کارآفرین تربیت کند؟
ببینید نیروی کار تحصیل کرده اگر بتواند در فضای محیط کار به عنوان کارآموز قرار بگیرد با تجربههای کاری هم آشنا خواهد شد. در این دوره کارورزی، نیروهای کار به مانند یک فرد شاغل مشمول قانون کار نیستند و قرار است در یک دوره کوتاهمدت در آن بنگاه کار کنند. حال اگر کارفرمایان ما از این موضوع آگاه باشند. شاید برای آنها جذابیت داشته باشد که از این نیروها به عنوان یک دوره معین بهره ببرند و آن فرد تحصیل کرده را باتجربه کنند. البته برخی بر گذراندن دورههای کارآموزی تاکید میکنند که آن هم مناسب است اما کفایت نمیکند. اما اکنون در اتحادیه اروپا سیاستی را به کار میگیرند که فرد در معرض بازنشستگی به یک جوان در کنار دست خود تجربههایش را منتقل میکند. هزینه این اقدام را هم دولت پرداخت میکند. در جمعبندی باید بگویم که شما باید دو مساله اصلی را در سیاستگذاری بازار کار در نظر بگیرید؛ یکی اینکه شما بدون داشتن دید منطقهای نمیتوانید سیاستگذاری کنید، دوم اینکه شما برای سیاستگذاری اشتغال نمیتوانید فقط سیاستگذاری کلان را در نظر بگیرید. بلکه حتما باید سیاستگذاریهای خرد را هم مدنظر قرار دهید. سیاستگذاریهای ما باید متوجه چند حوزه و به صورت هدفمند باشد. اول تحصیل کردهها باید در اولویت باشند. دوم زنان و سوم افرادی که در مناطق شهری زندگی میکنند باید در اولویت سیاستگذاریهای ما باشند. یعنی اگر میخواهیم منابعی را تخصیص بدهیم یا سیاستی را در پیش بگیریم باید برای این سه گروه اصلی باشد. جدای از این، مناطق خاصی و بحرانی از نظر مشکلات بازار کار (مانند استانهای غربی کشور) را هم باید در سیاستگذاریها مدنظر قرار دهیم. بنابراین در این سیاستها نه تنها آن سه گروه باید هدف گذاری شود بلکه به طور مشخص آن مناطق مورد اشاره هم باید مدنظر قرار بگیرند.
منبع : مجله تجارت فردا
دیدگاه تان را بنویسید