«مامان پز» چگونه در بین استارت آپهای ایرانی رشد کرد؟
| به همه آشنایان و دوستان «سفارش» کرده و آگهیهای استخدام جراید و سایتهای کاریابی را به روز دنبال میکنند تا شاید پای فرزند برومندشان پس از اخذ دیپلم و بازگشت از خدمت وظیفه یا بعد از اتمام تحصیلات عالی، به بازار کار باز شود.
۵۵آنلاین :
به همه آشنایان و دوستان «سفارش» کرده و آگهیهای استخدام جراید و سایتهای کاریابی را به روز دنبال میکنند تا شاید پای فرزند برومندشان پس از اخذ دیپلم و بازگشت از خدمت وظیفه یا بعد از اتمام تحصیلات عالی، به بازار کار باز شود. اگر هم نشد، شرکت در آزمون ورودی مقطع تحصیلی بالاتر و ماندن به امید روزی که این رایزنیها به نتیجه برسد، گزینه ناگزیر بعدی خواهد بود. هنوز هم «کار کردن برای دیگران» اولویت اول جویندگان کار در ایران است. بررسی کلی فضای اجتماعی و نگرش عمومی به مشاغل و البته وضعیت فضای کسب و کار در کشور، تا حد زیادی حق را به این گروه از جامعه میدهد که به دنبال کار در بخش دولتی یا مؤسسات و شرکتهای توانایی بخش خصوصی باشند. در این صورت احتمالاً اگر مجموعه مذکور با مشکل نقدینگی مواجه نشود، اول ماه بدون دردسرهای پولی، مالیاتی و دهها هزینه ریز و درشت دیگر، «پایه حقوق وزارت کار» به اضافه کارانه در نظر گرفته شده را دریافت کرده و چهار هفته پیش رو را سر خواهند کرد. غالب شدن چنین نگرشی، ریشه در فرهنگ و البته فضای اقتصادی کشور در سالهای گذشته دارد. اما با وجود این گرایش، مدتی است صدای «استارت آپ ویکند» ها در حال بلند شدن است؛ افراد و شرکتهایی که به دنبال ایدههای نو برای کسب و کار خودشان هستند و دستها را روی زانوهای خودشان گذاشتهاند. شرکتهایی که قریب به اکثریت مدیران و کارکنان آن، تحصیل کردههای دانشگاهی ما هستند و دلیل گرایش به کارآفرینی در میان آنها را میتوان در سخنان سورنا ستاری، معاون علمی و فناوری رئیس جمهور که از قضا خودش هم از جوانان نخبه دیروز و مدیران نسبتاً جوان امروز کشور است، جست و جو کرد: «فرهنگ اقتصاد دانش بنیان باید در کشور نهادینه شود، چرا که به واسطه یک اقتصاد نفتی 105 ساله ما همیشه فکر میکنیم باید چیزی در جیبمان داشته باشیم تا فعالیتی آغاز کنیم، ولی از آنجا که در 20 سال گذشته ایران شاهد رشد نیروی تحصیل کرده است، دیگر نمیتوانیم این نیروها را در بخشهایی مانند کارخانه سیمان به کار بگیریم. در سرمایه گذاریهای کنونی در سطح دنیا دیگر موضوع نفت و گاز پایان یافته و مسائل مربوط به دانش بنیان و فناوریهای نو جای آن را گرفته است. تعداد مهندسان فارغ التحصیل ایرانی برابر با کشورهای توسعه یافته است که در بخش نیروی انسانی رشدی ایدهآل محسوب میشود. باید بپذیریم برای پاسخگویی به این رشد باید شغلی ایجاد کنیم که به توسعه فکر و دانش بینجامد و تکنولوژی به هیچ وجه قابل خرید نیست، بلکه باید آن را آموخت. نیروی تحصیل کرده ما به جای این که به فکر استخدام باشد، باید در حوزه کاری خود به کارآفرنی بیندیشد که در این زمینه فرهنگ سازی باید بیش از پیش انجام شود. این ظرفیت در جوانان ایرانی وجود دارد، چرا که اکنون تعدادی از کارآفرینان در آمریکا از فرزندان ایران هستند و باید گفت به نوعی ژن کارآفرینی با فرهنگ نفتی سرکوب شده است. اکنون پنج تا شش هزار نفر در این حوزه فعالیت میکنند و نباید فراموش کرد که ارزش افزوده این فعالیتها بسیار بالاست و هیچ وابستگی به نفت، دلار، تحریم یا مسائل شبیه به آن ندارد» دو وجه مشخص را میتوان در سخنان ستاری یافت که اتفاقاً با فضای اقتصادی کشور نیز همخوانی دارد؛ وضعیت ایجاد شده برای شاخصهای اقتصادی در هشت سال دولت گذشته، تحریمها و کاهش تقاضا و به تبع آن کاهش بهای نفت و انرژیهای فسیلی در سطح جهان، همه و همه حاکی از آن است که دولت دیگر نمیتواند مانند گذشته خودش دست به سرمایه گذاری بزند، کارخانه و مجتمع بسازد یا در انبوه شرکتهای زیرمجموعه وزارتخانهها و مؤسسات وابسته به خود، به جذب نیروی انسانی بپردازد. از سوی دیگر جوان پرسودای امروز که موفقیت ایدههای یک خطی در سایر کشورها و دستیابی به سودهای میلیارد دلاری را در صفحات هزاران وبسایت بین المللی مشاهده میکند نیز چندان با «آب باریکه» حقوق ماهانه میانهای ندارد. اگرچه همچنان فرهنگ غالب نسل قبل این جوانان که حالا پدران و مادران میانسال به شمار میروند به دنبال «استخدام» هستند و چه بخواهیم و چه نخواهیم کلید واژههایی چون «شرط معدل در استخدام بانکها»، «حداکثر سن استخدام»، «حداقل معدل برای استخدام» و «شرایط استخدام دولتی» در موتورهای جست و جو بارها و بارها تکرار شدهاند.
آموزش برای استخدام
یکی از مسائلی که در کشور ما مرسوم است پرسیدن آینده شغلی افراد از دوران کودکیشان است. این مسأله در دید و بازدیدهای خانوادگی، موضوع انشاء در مدرسه، صحبتهای دوستانه کودکان و نوجوانان و حتی برخی بازیها به کرات مطرح میشود. جالب است بسیاری از پاسخها یعنی انتخاب شغل آینده در گرو راه یافتن به دانشگاه است. کودکان، پدر و مادرها و شاید خیلیهای دیگر این تصور را دارند که باید برای رسیدن به شغل به دانشگاه رفت. البته مسلم است برای کسب عناوینی همچون دکتر، مهندس و خیلی دیگر از صفتها باید وارد دانشگاه شد و تحصیلات دانشگاهی داشت اما این تصور که با ورود به دانشگاه میتوان مهندس یا پزشک شد با واقعیت منطبق نیست. نخوابیدنهای شبانه و و کلاسهای رنگ به رنگ کنکور و ... و عبور از سد کنکور، افراد را به صفت دانشجو مفتخر میسازد. دانشجویان دانشگاههای دولتی درجه یک که ایدهآل است، دانشجویان سایر دانشگاههای دولتی، دانشگاه آزاد، دانشگاههای غیر انتفاعی، دانشگاه پیام نور و سایر دانشگاهها اعم از علمی - کاربردی و ... که به دلیل نوع آموزها و اعتبار این دانشگاهها اگرچه تفاوتهایی دارند اما یک نقطه مشترک در بین آنها به چشم میخورد؛ احتمال بیکاری و نداشتن شغل پس از فارغ التحصیلی. در نظام آموزش عالی ایران تنها به تحصیل و گذراندن دروس بها داده میشود و انطباق این آموزشها با نیاز بازار کار و صنعت و مشاغل کشور، کمتر مورد توجه قرار میگیرد. برخی کارشناسان کسب و کار معتقدند پول نفت و اقتصاد رانتی کشور سبب شده دانشجویان و حتی استادان به کار کارآفرینی و نوآوری به این موضوع فکر کنند که چگونه میتوان در بیرون از دانشگاه پای «سفره» نشست و از مواهب آن بهرهمند شد. به عبارت بهتر عمده دانشجویان این رویا را در سر میپرورانند که چگونه پس از دوران دانشجویی به استخدام یکی از ارگانهای دولتی یا شبه دولتی به ویژه مؤسسات مالی و اعبتاری یا بنگاههای بزرگ صنعتی درآمده و آینه خود را بیمه کنند. نخبهترین دانشجویان بعد از جذب در یکی از این مؤسسات، از خلاقیت و آرمانهایی که سالها در ذهن داشتند، فاصله میگیرند و شبیه سایر کارکنانی میشوند که به گذراندن امروز و رسیدن به پایان ماه برای دریافت حقوق فکر میکنند. گرفتن انگشت اتهام به سمت دانشگاه و دانشجو اما همه ماجرا نیست. در کشورهای توسعه یافته، کاستیهای حوزه کسب و کار اعم از تولید و خدمات با مراجعه بخش دولتی یا خصوصی به دانشگاه مرتفع میشود. در ایران اما ابتدا صورت مسأله پاک میشود و اگر مسأله ابعاد گستردهتری پیدا کند، مراجعه به خارج از کشور در دستور کار قرار میگیرد. هر دو طرف معادله، دچار مشکل است و مشخص نیست ابتدا مرغ بوده یا تخم مرغ! در چنین شرایطی است که علاقه افراد به راه اندازی کسب و کارقابل درک است چرا که آنان نمیخواهند خود را اسیر چرخههای معیوب موجود ببینند و میدانند بازار ایران چقدر ظرفیت ایدههای نو و جذاب را دارد. سالهاست که گفته میشود رویکردها باید به سمت توانمند سازی سرمایه انسانی برود و تا این اتفاق رخ ندهد مشکل اشتغال مولد و پایدار حل نمیشود. اگر به جای «کارجو»، «کارآفرین» تربیت شود. این که نظام آموزش برای دولت کارمند تعریف میکند در حالی که باید به تعداد فارغ التحصیلان دانشگاهی، کارآفرین و ایدههای نو تربیت شود.
کارآفرینی با ایدههای نو
جرقه کارآفرینی سالها پیش با برگزاری دورههای کوتاه مدت زده شد. سپس دورههای پیشرفته از راه رسید و در پی آن، درس کارآفرینی در برخی رشتههای دانشگاهی ارائه شد. چیزی نگذشت که ارائه آن تک درس، راه را برای راه اندازی رشته کارآفرینی و سپس تشکیل دانشکدههای کارآفرینی با گرایشهای مختلف باز کرد؛ اما چند سالی است که آموزش کارآفرینی از انتقل مفاهیمی تئوریک فراتر رفته و بخش وسیعتری از جمعیت جوان دانش آموخته را علاقهمند و درگیر کرده است و موج ردوها و مسابقات کارآفرینی، جامعه دانش آموختگان ایرانی را در بر گرفته است. یکی از عوامل کلان اقتصادی در شکل گیری این موج، ناتوانی بخش دولتی در ایجاد فرصتهای شغلی برای دانش آموختگان دانشگاهی بوده است. سیل انبوه فارغ التحصیلان دانشگاهی به وضوح دریافتهاند فرصت استخدام دولتی نایاب شده است و اگر فرصتی هم باشد، آش دهان سوزی نیست. محیط کاری دولتی در ایران در گذر زمان به یک فضای اداری خلاقیت کش تبدیل شده است که تازه واردها را به زور در روحیه تکرار و در جا زدن فرو میبرد. چنین فضایی نمیتواند برای نسل جدید دانش آموختگان ایرانی جذاب و الهام بخش باشد. در موج کارآفرینی ایرانی، هر روز شاهر برگزاری رویدادهای کارآفرینانه در دانشگاهها، مراکز رشد و پارکهای علم و فناوری شهرهای مختلف هستیم. این موج چنان شدت گرفت که کنجکاوی و همراهی برخی کارآفرینان موفق ایرانی خارج از کشور را هم برانگیخته است. از سوی دیگر، برخی شرکتهای ایرانی هم به آرامی جذب این جریان شدند. اولین گروه، شرکتهای پیشتاز حوزه فناوری اطلاعات بودند. آنها که مدیرانشان در ابتدا به عنوان داور و صاحب نظر در رویدادهای کارآفرینی شرکت میکردند، به خوبی به فرصتهای طلایی نهفته در این موج پی بردند. آنان ابتدا در نقش حامی، از برگزاری این رویدادها پشتیبانی کردند و سپس با راه اندازی انواع شتاب دهندهها و مراکز نوآوری، این موج را به درون سازمان خود برده تا برای کسب و کار آنها فرصت آفرینی کنند. دولتها گرچه ناظر محتاط این روند هستند اما در دولت یازدهم، برخی نهادهای دولتی همچون معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری به درستی به همراهی و کمک به این موج اقدام کردهاند. بدنه اصلی این موج خلاق را جوانانی تشکیل میدهند که متخصص یا علاقهمند به فناوری اطلاعات هستند و تلاش میکنند تا فقط با اتکا به ظرفیت تخصصی خودشان و اطرافیانشان، فرصتهای کارآفرینانه موجود در بازار ایران را شناسایی و دنبال کنند. گفته میشود حلقه مفقوده این موج، همراه نبودن آن با پشتوانه پژوهشی قوی در حوزههای مختلف فناوری همچون شیمی، متالوژی، مکانیک و ... است که سبب شده این کارآفرینان به ناچار به نوآوری در مدل کسب و کار و برخی فرصتهای کوچکتر بسنده کنند. در سالهای گذشته، بیشتر مراکز پژوهشی کشور یا از موج کارآفرینی به راه افتاده در کشور بی خبر بودهاند یا علاقهای به همراهی با آن نداشتند. درآمدهای نفتی و تصاحب آن در کنار ساختار بوروکراتیک و قوانین دست و پا گیر حاکم نیز مزید بر علت شده است. اگر این دو جریان به هم برسند آنگاه میتوان امید بیشتری به شدت گرفتن تحویلات توسعهای و کسب و کار در جامعه ایرانی داشت و ایدههای نو در بین گروههای مختلف مردم و در مشاغل مشابه در جهان را نیز فراهم میکند.
استارت آپهای زنانه
بارها این جمله تکراری را شنیدهایم که بانوان ایرانی حاضر به پذیرش ریسک راه اندازی کسب و کار نیستند و ترجیح میدهند با ستخدام در مشاغل دولتی یا خصوصی، زندگی شغلی آرامی را تجربه کنند. ریشههای این نگرانی را باید در کجا جستوجو کرد؟ اگر فرزند ذکور خانواده به دنبل کسب و کار باشد، همه برای تامین مالی او دست به کار میشوند و اگر کسب و کار او با زیان مواجه شد برخوردها بسیار معتدلتر از زمانی خواهد بود که دختر خانواده میخواهد کسب و کاری را با سرمایه خانواده در پیش بگیرد. الگودهی به جامعه و خلاف واقع نشان دادن این دیدگاه سنتی، از جمله لوازم تغییر نگرش است. این روزها که برخی «استارت آپ ویکند» ها یعنی شرکتهای نوپا که هدفشان ساختن کسب و کار بر اساس ایده اصلی آنهاست با محوریت بانوان در حال برگزاری است شاید بهتر بتوان تلاش برای تغییرات را در بطن جامعه دید. کم نبود استارت آپهای عالی که با ایدههایی روی کار آمدند که در ابتدا جدی گرفته نشد و حتی با خنده دیگران مواجه شدند اما امروز، گردش مالی چند میلیارد دلاری در جهان دارند. نمونههای موفق بسیاری را در زمینه ایده پردازیهای نو میتوان مثال زد اما یکی از معروفترین نمونههای بومی آن، شبکه توزیع غذای خانگی «مامان پز» است که با یک استارت آپ خلاقانه آغاز شد و مدل تجاری، بر اساس ایدهای شکل گرفت که در ایران مشابهی نداشته است. نگاهی به عملکرد این مجموعه که در گفتوگوی «تجارت فردا» با بنیانگذار آن در این بخش همراه شده بیانگر واقعیتی ملموس است؛ در هر سطحی و با هر پتانسیل مالی و پشتیبانی میتوان به موفقیت رسید اگر انگیزه و هدف در این فعالیت مشخص باشد. کارآفرینان در دیدن و شکار فرصتها سریع و چابک عملک میکنند و با ابعاد نوآورانهای که در ذهن خود میسازند، تهدید را به فرصتهای ماندگاری تبدیل میکنند. «امید به موفقیت» و «انعطاف پذیری» بر اساس «تجزیه و تحلیل ذهنی» و دوری از حب و بغضهای شخصی از جمله کلیدهای موفقیت در این حوزه است. کسب و کارهایی که با محوریت دوستان و خانوادههایی شکل میگیرد که همگی به یک اندازه خود را در تداوم ایده پردازی و متوقف نشدن مجموعه، مسوول میدانند.
دیدگاه تان را بنویسید