مغزپژوهي انتقادي چيست؟
| مغزپژوهي امروز به اين نقد دروني خود نزديک مي‌شود که براي پيشرفت واقعي به پيچيدگي‌هاي ذهن و فرايند آگاهي و ناآگاهي در سير کارکرد مغز، به دانشمنداني از رشته‌هايی ديگر مانند روان‌شناسي، علوم رايانه‌اي، علوم انساني و فلسفه نياز دارد.
۵۵آنلاین : عبدالرحمن نجل‌رحيم-مغزپژوه
شايد اين تصور پيش بيايد که چون اين روزها تنور نظريه انتقادي در فلسفه و حوزه‌هاي جامعه‌شناسي، سياست، فرهنگ و تاريخ داغ‌تر از هميشه به نظر مي‌رسد، عده‌اي در دانش بینارشته‌اي جديد مانند مغزپژوهي نيز خود را وارد گود حوزه انتقادي کرده باشند؛ اما نگاهي گذرا به تاريخ کوتاه اين علم، نشان مي‌دهد که انتقادي‌بودن در تلاش براي برجسته‌کردن کار مغز در پيوند با تمامي امور بشري، از ديالکتيک دروني اين دانش مدرن بينارشته‌اي سرچشمه ميگيرد. يافته‌هاي مغزپژوهي امروز با استقلال، خالصي، بي‌طرفي و نيالوده‌بودن علم به شائبه‌هاي زندگي به معناي پوزيتويستي آن سازگاري نشان نمي‌دهد. از نظر مغزپژوهي انتقادي، زمينه‌هاي اجتماعي، فرهنگي و تاريخي در چگونگي شکل‌گيري علوم دقيقه ازجمله رياضي و فيزيک و علوم طبيعي ديگر، در پيوند با چگونگي بروز مغزي آنها قابل مطالعه دقيق است. از اين منظر، هيچ علمي تافته جدابافته‌اي از اجتماع و فرهنگ نيست و نمي‌تواند مستقل و بي‌طرف نسبت به ارزش‌هاي ديگرِ انساني باشد. تصور علم مستقل از سياست و جامعه، حاصل نگرش انسان در دوره‌اي تاريخي در سير گذار فرهنگي و نتيجه تسلط تفکر دکارتي در بستر نظام سرمايه‌داري بوده است. به علاوه، مغزپژوهي انتقادي، روش‌هاي آزمايشگاهي تقليل‌گرايانه در شرايط مصنوعي و نقشه‌برداري مغزي محبوس در قفس‌هاي دستگاه ام‌آرآي را براي بررسي‌هاي دقيق کنش‌هاي مغزي در شرايط طبيعي در پيوند با اجتماع، فرهنگ و تاريخ کافي نمي‌داند و به آن انتقاد دارد. به همين دليل به دنبال ابداع روش‌هاي تکنولوژيک جديد است که مغز انسان در شرايط طبيعي و در بافتار زندگي طبيعي بررسي می‌شود و نتايج قابل‌قبول‌تري ارائه می‌دهد.
مغزپژوهي امروز به اين نقد دروني خود نزديک مي‌شود که براي پيشرفت واقعي به پيچيدگي‌هاي ذهن و فرايند آگاهي و ناآگاهي در سير کارکرد مغز، به دانشمنداني از رشته‌هايی ديگر مانند روان‌شناسي، علوم رايانه‌اي، علوم انساني و فلسفه نياز دارد. اما به اين آسيب‌شناسي نيز واقف است و به آن انتقاد دارد که اغلب رشته‌هايي که به اين دانش جديد رويکرد مثبتي نشان مي‌دهند، حاضر نمي‌شوند تلاش کنند که محور کار خود را در مسیر شناسايي بهتر پيچيدگي‌هاي کارکرد مغز قرار دهند و اغلب فقط از عنوان مغزپژوهي براي اعتباربخشي به نظريه‌هاي درون‌رشته‌اي خود بهره مي‌گيرند. بديهي است که اين معضل باعث کندي رشد اين دانش نوين مي‌شود. در اين ميان، عده‌اي نابغه بازاريابي در دوران حاکميت سرمايه نيز سعي دارند از يافته‌هاي هرچند اندک مغزپژوهي براي رنگ و لعاب‌دادن به کالاهاي خود در همه عرصه‌هاي زندگي امروزين استفاده کنند. از همه مهم‌تر، حکومت‌هاي سرمايه‌داري و سرمايه‌داران جهان امروز، نخستین تأمين‌کنندگان بودجه پژوهش‌ها و مصرف‌کنندگان کالاي علمي در عرصه مغزپژوهي هستند و بديهي است که مشوق و حمايت‌گر پروژه‌هاي پژوهشي خاصي باشند که مورد استفاده درراستای افزايش قدرت کنترلشان در عرصه‌هاي سياسي، اجتماعي، فرهنگي و نظامي باشد. از طرف ديگر دستاوردهاي هدايت‌شده اين دانش نيز اغلب از دسترس عام خارج مي‌مانند و براي مردم غيرمتخصص نتايج آگاهي‌بخشي ندارند. اما رشد مغزپژوهي انتقادي که مصرانه درپي اشاعه و ترويج اين دانش به زبان ساده در ميان مردم است، هسته مرکزي فعاليت خود را در تأکيد بر پيوند بين علوم طبيعي (از جمله بيولوژي) و علوم انساني قرار داده و نداشتن جدايي و شکاف بين اين دو را حاصل ايدئولوژي حاکم سرمايه‌داري مي‌داند. مسلم است که در اين کارزار، حمايت و پشتيباني متفکران و روشنفکران جامعه مورد نياز مبرم است. شکي نيست بي‌تفاوتي و عدم تمايل و استقبال از طرف قشر روشنفکران و متفکران در جوامع امروزين، نسبت به دستاوردهاي اين دانش انتقادي، پيشبرد آن را کُند و چه‌بسا با ناکامي روبه‌رو کند. در مغزپژوهي انتقادي امروز، رابطه ديالکتيکي بين بيولوژي و فرهنگ، رکن اصلي آن است. به طوري که لارنس کريماير از مفهوم نويني چون بيولوژي فرهنگي صحبت مي‌کند و فرهنگ را يک مقوله بيولوژيک مي‌داند. به اين معنا که انسان از نظر بيولوژيک آمادگي کسب فرهنگ را به وسيله اشکال يادگيري در دستگاه نوروني خود پيدا کرده است. طبق اين نظر، هسته مغزپژوهي انتقادي بر اين اصل استوار است که بيولوژي و فرهنگ به طور دوجانبه و پويا هم سازنده و هم محدودکننده يکديگر هستند. تفکر علمي درباره پيوند بين تن و محيط، جسم و جامعه روزبه‌روز قوت ميگيرد و معلوم مي‌شود که مغز انسان به طور بنيادي، اجتماعي است و از اصل براي يادگيري اجتماعي در تعامل و برهم‌کنش با ديگري و انتقال فرهنگ شکل گرفته و به‌دلیل انعطاف‌پذيري، وابسته به تجربيات در طول تاريخ زندگي فردي و اجتماعي است. بنابراين جدايي و دوشقه‌پنداري ژنتيک، طبيعت و سرشت انساني در تقابل با محيط تربيتي و پرورشي يا فرهنگي افسانه‌اي بيش نيست، بلکه تعامل و برهم‌کنش بين مغز، جسم و جامعه به‌طور جدايي‌ناپذير، هويت انساني ما را پايه‌ريزي مي‌کند. آگاهي و رسيدن به اين بينش جديد، نيرویي مقاومتي در مقابل تفکر دوگانه‌پندار قديمي ايجاد مي‌کند. انديشه مغزپژوهي انتقادي در تقابل با برداشت مغزپژوهي فردنگر قرار دارد که انسان را به صورت واحدهاي فردي با مغزهاي تک‌افتاده مي‌بيند که هر آنچه بر سرش مي‌آيد زایيده نقایص درون‌فردي و ناتواني‌هاي بيولوژيکي در انطباق با شرايطي است که حاکميت سرمايه براي او تعيين کرده است. سال‌ها پژوهش در پديده اعتياد در جوامع مختلف نشان مي‌دهد آنچه ناتواني در ترک اعتياد گفته مي‌شود، ناشي از ضعف اراده فردي افراد معتاد نيست، بلکه رابطه‌ای مستقيم با بافتار نظام اجتماعي، سياسي و فرهنگي در پيوند با بيولوژي و تاريخچه تجربيات فردي دارد که تنها نمونه‌اي از چالش‌هاي مغزپژوهي انتقادي است. اين دانش نوين راهي دشوار براي رسيدن به اهداف پيش روي دارد و صد البته همتي استوار از جانب آگاهان و روشن‌انديشان جوامع بشري مي‌طلبد تا با همياري و در پيوندي جهاني در اين حيطه، قدمي برای ارتقای آگاهي در عرصه فرهنگ و انديشه بشري برداشته شود.
منبع : شرق
دیدگاه تان را بنویسید