رؤیایی فراتر از مرز تهدید
| بامداد روز نهم تیر سال ١٢٨٧ بود که درهای آسمان باز و بلایی نازل شد.
۵۵آنلاین :
سرزمینهای سرد شرق سیبری تازه تابش خورشید را بر سطح خود احساس میکردند که نوری خیرهکننده در آسمان رؤیت شد و زمین و آسمان لرزید. دو هزار کیلومتر مربع از جنگلهای منطقهای که تونگاسکا نام داشت، ویران شد. خوششانسی ما مردمان بود که این منطقه دورافتاده ساکنان چندانی نداشت وگرنه آنچه ویرانی این جنگلها را بههمراه آورد، میتوانست منجر به فاجعهای انسانی شود. تا سالهای طولانی درباره منشأ حادثه تونگاسکا بحثها و نظریات مختلفی وجود داشت. درنهایت معلوم شد سیارکی کوچک وارد جو زمین شده و پیش از آنکه به سطح زمین برسد بر فراز تونگاسکا منفجر شده است. اگر این قطعهسنگ باستانی، تنها چنددقیقه زودتر یا دیرتر وارد جو زمین میشد، ممکن بود بهجای تونگاسکا، در قلب یکی از شهرهای شلوغ اروپایی یا آمریکایی سقوط کند و یکی از مرگبارترین حوادث طبیعی تاریخ معاصر را رقم بزند. فرصتهای بینظیر از زمان حادثه تونگاسکا تا امروز درک ما از سیارکهای منظومه شمسی بیشتر شده است. هرچه بیشتر آموختهایم، از یکسو متوجه خطرات زیاد آنها برای زمین و از سوی دیگر فرصتهای بینظیری شدهایم که در دل این اجرام باقیمانده دوران شکلگیری منظومه شمسی برای ما وجود دارد. همین ضرورت شناخت بیشتر این اجرام بود که گروهی از دانشمندان، هنرمندان و فعالان علمی پیشنویس بیانیهای را تنظیم کرده و به سازمان ملل متحد پیشنهاد کردند تا روز ٣٠ ژوئن (٩ تیر) هر سال، به نام روز جهانی سیارکها نامگذاری شود. این سازمان در سال ٢٠١٤ بهطور رسمی با پذیرش این طرح، روز ٣٠ ژوئن را به نام روز جهانی سیارکها نامگذاری کرد. طراحان این ایده، به طور خاص بر خطرات ناشی از برخورد سیارکها و ضرورت شناسایی اجرام و سیارکهای نزدیک به زمین تأکید داشتند. بهخصوص اینکه این طرح یک سال پس از حادثه مهم و تاریخی چلیوبینسک ارائه شد. در سال ٢٠١٣، حادثهای مشابه تونگاسکا بار دیگر بر فراز روسیه رخ داد. اینبار به لطف دوربینهایی که روی اتومبیلها نصب بود، بسیاری از مردم توانستند انفجار آذرگوی عظیمی را ببینند که باعث شکستن شیشهها و آسیبهای محدودی به شهر شد. نکته مهم در آن برخورد این بود که تا زمانی که این خردهسیارک به جو زمین وارد و بر فراز زمین منفجر شد، هیچکس نتوانسته بود آن را شناسایی کند، اما با بررسیهای حسگرهایی که با هدف رصد دائمی آزمایشهای اتمی در جهان نصب شده بودند، دانشمندان متوجه شدند حادثه چلیوبینسک حادثهای چندان نادر نیست و بارهاوبارها در سالهای گذشته اتفاق افتاده و تنها دلیلی که باعث شده ما از آن بیخبر بمانیم، این بوده که یا بر فراز صحراهای غیرمسکونی یا بر فراز اقیانوسهایی که بخش عمدهای از سطح زمین را پوشاندهاند، رخ دادهاست. بههمیندلیل طبیعی بود که عمده توجه این روز، تأکید بر خطرهای سیارکها باشد. هرچه باشد، سیارکها تاکنون یکی از متهمان اصلی قتلعام دایناسورها و پایاندادن به فرمانروایی آنها در ٦٥ میلیون سال پیش هستند. ناتوان از مقابله نکته مهم این است که باوجود همه فناوریهایی که انسان به آن دست پیدا کرده است، ما هنوز هم توانایی چندانی برای مقابله با تهدیدهای بزرگ سیارکها نداریم. به عبارتی حتی اگر از چند ماه زودتر هم بدانیم که سیارکی بزرگ در مسیر برخورد با ما قرار دارد، برخلاف تصویر نمایشدادهشده در آثار سینمایی کار چندانی از دست ما برنمیآید، اما محققان همچنان در حال تلاش برای پیداکردن روشهایی هستند که بتوانند با این خطر مقابله کنند. اولین قدم برای حل مسئله، شناسایی کامل مسئله است و به همین دلیل شناسایی و کشف سیارکهای کوچک و متوسطی که در اطراف و نزدیکی زمین وجود دارند و مدارشان ممکن است آنها را به سراغ ما بیاورد، اهمیت زیادی دارد. بههمیندلیل هم در یکی از بندهای مصوبه روز جهانی سیارکها تأکید شده است که باید با افزایش آگاهی و دعوت همگان به کارزارهای جستوجوی سیارکها که از سوی منجمان حرفهای و آماتور در سراسر جهان اجرا میشود، تا سال ٢٠٢٤ تعداد سیارکهای تازهکشفشده در هر سال را به صد هزار مورد افزایش دهیم. رودررو با مخاطبان البته همه هدف چنین روزی مردم عادی و علاقهمندان نجوم و آسمان نیستند. بخشی از این تلاشها باید به مقامهای تصمیمگیرنده و سازمانهای سرمایهگذار معطوف شود. با وجود اهمیت و خطر جدیای که چنین اجرامی برای زمین و امنیت ما دارند، تازه چندسالی است که بودجههای چنین برنامههایی اندکی افزایش یافته است، اما این افزایش بودجه بههیچوجه قابلمقایسه با نیازی نیست که این حوزه لازم دارد. روز سیارکها فرصتی است تا مراکز علمی با مخاطبان خود درباره این موضوع سخن بگویند. از سوی دیگر جامعه علاقهمندان این بحث را با مقامهای سیاسی و تأثیرگذار مطرح کنند تا بتوانند حمایت آنها را برای برنامههای کشف، ردیابی و طراحی روشهای دفاعی کسب کنند. نکته مهم آن است که این رویدادها، مرزی نمیشناسند و هرجایی ممکن است رخ دهند و هرجایی رخ دهند میتوانند منشأ بحرانهایی عظیم و جهانی باشند. حضور ایران در مناسبات بینالمللی در سالهای اخیر در ایران نیز فعالیتهای متعددی برای مشارکت در زمینه شناسایی سیارکها انجام شده است. ماهنامه نجوم یکی از پروژههای علوم شهروندی برای شکار سیارکها را به علاقهمندان ایرانی معرفی کرده است و گروههای ایرانی در کارزارهای شناسایی سیارکها با استفاده از دادهها و تصاویر ابزارهای علمی مختلف مشارکت کرده و موفقیتهایی نیز کسب کردهاند. سیارکها و شناسایی آنها و مطالعه و طراحی مأموریتهای رصدی و حتی فضایی به مقصد آنها یکی از حوزههایی است که کشوری مانند ایران نیز میتواند در آن فعال باشد. ابزارهای موردنیاز برای ساماندهی کمپینهای جستوجو و رصد و پیگیری مسیر اجرام نزدیک به زمین، ابزارهای پیچیدهای نیستند. بسیاری از ستارهشناسان آماتور و حرفهای ایران از این ابزارها بهرهمند هستند. جامعه بزرگ و ماهر رصدی ایران نیز یکی از گروههایی است که میتوان از تجربه و دانش آن در چنین طرحهایی استفاده کرد. ایران و نهادهای علمی ایران میتوانند با استفاده از فضای موجود و توجه به اهمیت امروز و فردای سیارکها، نهتنها کارزارها و برنامههای منظم جستوجو و ثبت سیارکها و پیگیری آنها را طراحی و اجرا کنند، بلکه این کار به دانشگاههای ما فرصت میدهد تا بهطور خاص با کمک دادههای متفاوتی که میتوان در طرحهای رصدی گسترده از این اجرام به دست آورد، پژوهشهای خود را توسعه داده و بررسی سیارکها را به یکی از نقاط قوت برنامههای علمی کشور بدل کنند. این حوزه نهتنها قابلیت مشارکت گستردهای با برنامه فضایی کشور دارد که قابلیت بسترسازی برای همکاریهای بینالمللی را نیز بههمراه میآورد.
نویسنده: پوریا ناظمی
دیدگاه تان را بنویسید