هوشنگ جاوید پژوهشگر موسیقی نواحی: موسیقی مذهبی با روند موجود رو به زوال خواهد رفت
| هوشگ جاوید پژوهشگر موسیقی نواحی در گفتگویی که با اسکان نیوز درباره وضعیت نوحهخوانی، مرثیهسرایی میگوید: این روزها هنرهای آیینی، چه هنرهای نمایشی و چه موسیقایی- به طور کل رها شدهاند. هیچ متر و معیار و نظارتی در انتخاب نغمات آیینی و اجرا و تولید آنها وجود ندارد.
۵۵آنلاین :
نسترن صارمی : روزهای سوگواری اباعبدلله الحسین، بهترین زمان برای قدم زدن در شهر و تماشای جلوههای کمنظیر آیینها و رسومی است که قرنها در تاریخ ایران جاری بودهاند. رسومی که در عین دلنوازی، انتقال دهنده ارزشها و باورهای دیرپایی هستند که به تاریخ و فرهنگ ما معنا میبخشند. این روزها اما دوستداران و علاقهمندان هنرهای آیینی و مذهبی ایران چندان دل خوشی از کیفیت برنامهها و مراسمها ندارند و نگران از دست رفتن بار فرهنگی و معناهای ژرف این سنتها در هیاهوی صدای مداحان تاره نفس هستند. به ابن بهانه با هوشنگ جاوید درخصوص وضعیت موسیقی مذهبی و هنرهای آیینی در ایران امروز گفتگو کردهایم. هوشنگ جاوید از شاگردان سید ابوالقاسم انجوی شیرازی بنیانگذار مکتب مرکز فرهنگ مردم ایران در صدا و سیما بود و در این سالها مسئولیتهای فراوانی را نیز بر عهده داشت. او یکی از برجستهترین پژوهشگران موسیقی نواحی و بنیانگذار جشنوارههای مختلف موسیقی نواحی و آیینی در ایران است. جاوید تألیفات متعددی در حوزه موسیقی نواحی ایران انجام داده که از جمله آنها می توان به نقش زن در موسیقی مناطق ایران، موسیقی آیینی قوم ترکمن: سیری بر جایگاه اهل بیت، موسیقی رمضان در ایران، آخرین خنیاگر (شرح حال زندگی حاج قربان سلیمانی)، مناقب خوانی (موسیقی قدسی، مذهبی و آیینی ایران) اشاره کرد. آقای جاوید، شما وضعیت هنرهای آیینی و به طور خاص موسیقی مذهبی را در سالهای اخیر چگونه ارزیابی میکنید؟ راستش را بخواهید وضعیت خوبی نیست. این روزها هنرهای آیینی، چه هنرهای نمایشی و چه موسیقایی- به طور کل رها شدهاند. هیچ متر و
از گذشتههای دور تا به امروز هنرهای آیینی و مذهبی جزو شمول وقف و نذر بودهاند. روضهخوانی، شبیهخوانی، تعزیه و همه هنرهای آیینی بطورکلی. سندهای بسیاری هم در این زمینه هست؛ که احتمالا در خود سازمان اوقاف هم موجود هستند. مثلا شخصی میآمد و باغی، زمینی را وقف شبیهخوانی میکرد. این باعث تداوم سنت و انتقال ارادت و تربیت شاگردان تازه میشد.
معیار و نظارتی در انتخاب نغمات آیینی و اجرا و تولید آنها وجود ندارد. جز در سازمان صداوسیما که در مورد برنامههایی که پخش میکند نظارتی همسو با نگرشهای مورد قبول خودش اعمال میکند، در هیچ جای دیگری مطلقا نظارت و ارزشیابی نه بر پخش نه بر تولید وجود ندارد. هرکس، با هر شیوه و راهی که دلش خواست میتواند مرثیه یا نوحهای بخواند و بدون هیچ داوری آنرا روانه بازار کند. خب پیامدهای این فقدان چارچوب و معیار چه بوده است؟ اگر بخواهیم درست و واقعبیانه نگاه کنیم باید بگوییم که با این روند موسیقی آیینی و مذهبی رو به زوال خواهد رفت. مشکل اصلی آنجایی شروع میشود که کسانی که این محصولات را تولید میکنند به آسانی قدر و اعتبار پیدا میکنند و هوادارسازی میکنند. با چنین شرایطی عملا کسانی که با معیارهای اصیل، باورمندی و تسلط در این حوزه فعالیت میکرداند، کنار زده میشوند. چرا که عرصه عرصه بازار و هواداری شده است؛ چیزی که با ذات و روح موسیقی مذهبی در تعارض کامل است. پیرغلامان قدیم به خاطر ارادت به امام حسین(ع) و اشاعه دینداری و اندیشه و آرمان امام وارد عرصه موسیقی مذهبی میشدند، در حالی که امروز اصل بر به دست آوردن شهرت است. هوادار داشتن شاید به کار یک تیم ورزشی یا یک خواننده پاپ بیاید، اما نمیتواند امتیازی برای یک کار آیینی و مذهبی باشد. آقای جاوید بعضی تحلیلگران این تغییر و تحولات را به ارتباط میان هنرهای آیینی با فرهنگ عامه نسبت میدهند و میگویند وقتی ذائقه جامعه تغییر میکنند این هنرها هم بالطبع تغییر میکنند. ببینید هنوز هم کسانی هستند که زیر و بم هنرهای مذهبی را بلد باشند، اما دلیل اینکه این شکل ضعیف و کم مایه به شکل مسلط مدیحه، مرثیه و نوحهخوانی تبدیل شده این است که این افراد از سادهپذیر شدن ذهن جامعه پیروی میکنند. صبر میکنند ببینند کدام ترانه در طول سال محبوب بوده، اگر صداوسیما هم آن را پخش کرده باشد که دیگر کار راحت شده است. ترانه را برمیدارند و بهجایش مرثیه را مینشانند و با همان ریتم اجرا میکنند. میبینند فلان آهنگ افتخاری یا رسول نجفیان را مردم دوست داشتهاند، همان را به نوحه تبدیل مییکنند. غافل از اینکه ترانه را نمیشود به نوحه تبدیل کرد. اصلا این کار ممکن نیست؛ نشاندن نغمگی و موسیقی مذهبی کنار یکدیگر مهارتی میخواهد که کار هرکسی نیست. پیرغلامان معمولا گوشههای موسیقی ایرانی را بهخوبی میشناسند
هیئتهای عزاداری به شکل سنتی به شیوههای خودگردان و مردمی اداره میشدهاند. درحالی که امروز بسیاری از این مناسک به صورت یکپارچه و به نوعی دولتی اداره میشوند.
و میدانند که کدام گوشهها مناسب نغمههای آیینی است. بعضی گوشهها حتی به کار آیینهای جشنی هم نمیآیند، چه برسد به عزا. درواقع موسیقی و نغمه باید بتواند فخامت و فخر موضوع را در کار بگنجاند. چطور میشود با این نگرش بازاری که حتی روی ترانههای پاشایی هم نوحه میخواند، شأن و شخصیت، سیره و جوهر حرکت تاریخی امام حسین را منتقل کرد. آقای جاوید، هیئتهای عزاداری به شکل سنتی به شیوههای خودگردان و مردمی اداره میشدهاند. درحالی که امروز بسیاری از این مناسک به صورت یکپارچه و به نوعی دولتی اداره میشوند. فکر نمیکنید تغییر این مناسبات هم در کیفیت و ماهیت هنرهای آیینی مذهبی تأثیر گذاشته باشد؟ از گذشتههای دور تا به امروز هنرهای آیینی و مذهبی جزو شمول وقف و نذر بودهاند. روضهخوانی، شبیهخوانی، تعزیه و همه هنرهای آیینی بطورکلی. سندهای بسیاری هم در این زمینه هست؛ که احتمالا در خود سازمان اوقاف هم موجود هستند. مثلا شخصی میآمد و باغی، زمینی را وقف شبیهخوانی میکرد. این باعث تداوم سنت و انتقال ارادت و تربیت شاگردان تازه میشد. نهادهای خاص فرهنگی مذهبی چه؟ آنها این روزها چطور میتوانند بر این فضا تأثیر بگذارند؟ این روزها موسسه روایت فتح حرکت خوبی را در حوزه نمایش و تعزیه انجام داده، که با تلفیق تئاتر علمی و شبیهخوانی و تعزیه جمعی حرفهای را گردهم آوردهاست. در حوزه تئاتر فیالمثل از آقای سیاوش طهمورث و در حوزه هنرهای آیینی از داوود فتحعلی بیگی و عظیم موسوی دعوت به کار کرده است. این دست برنامهها کارهای بنیادی هستند. اما در حوزه سازماندهی تکایا و هیئتها در مقیاس وسیع به نظر میآید این دقت نظر کمتر وجود دارد. بله؛ در سازماندهی این فضاها آنچه بیشتر ملاک بوده گسترش کمّی و بالا بردن آمار استقبال و رجوع مردم بوده؛ کمتر نظارت و برنامه محتوایی در این عرصه وجود داشته. درواقع امکانات زیرساختی به وفور وجود داشته، اما در حوزه کیفیت فرهنگی حساسیت چندانی خرج نشده است.
منبع : اسکان نیوز
دیدگاه تان را بنویسید