زندگى در دل عجايب و الغرايب

خانه عصر حجري هيچ تصوري از خانه‌هايي كه انسان‌هاي اوليه بعد از يكجانشيني براي خودشان ساخته‌‌اند، وجود ندارد. حتي وقتي كه پاي ساخت پروژه‌هاي تلويزيوني و سينمايي بزرگ به ميان می‌آيد، رجوع به يافته‌هاي باستان‌شناسي تقريبا بي‌فايده است، شايد به اين دليل كه براي انسان غارنشين، غار به عنوان محل زندگي، مسئله‌اي نبوده است كه بخواهد در نقاشي‌هاي ديواري‌اش نمود داشته باشد. حالا در پرتغال می‌توانيد خانه‌اي عجيب‌وغريب ببينيد كه يادآور زندگي در عصر حجر است. اين خانه كوچك در دل دو تخته‌سنگ بزرگ ساخته شده اما با يك نگاه بيننده را فريب می‌دهد كه گويي هر آنچه می‌بيند، حاصل حفر در دل يك تخته‌سنگ است. معمار اين بنا با استفاده از دو تخته‌سنگ كنار هم و اتصالات سيماني، به تركيبي متفاوت رسيده و خانه‌اي عصر حجري خلق كرده است. عجيب‌ترين نكته درباره «خانه سنگي» ظاهر آن نيست، بلكه سالانه ميليون‌ها نفر از سراسر دنيا به پرتغال می‌آيند تا ببينند پشت اين سنگ‌ها و در درون خانه، معماري بنا به چه شكلي است و اتفاقا غافلگيري درست در همين لحظه اتفاق می‌افتد. تمام وسايل و طراحي داخلي اين خانه از مصالح طبيعي و به‌اصطلاح بوم آورد ساخته شده‌‌اند، تركيبي از چوب، سنگ و ديگر مصالح طبيعي. نكته ديگري هم درباره اين خانه وجود دارد كه آن را از نمونه‌هاي مشابه خود، متفاوت می‌كند و آن امنيت صددرصدي بناست. فارغ از سنگ‌هاي بزرگي كه هسته اصلي ساخت اين خانه را تشكيل داده‌‌اند، درِ فولادي و پنجره‌هاي ضدگلوله‌اش آن را به بنايي با ويژگي‌هاي كاملا متفاوت بدل كرده است.

مونترال؛ جايي براي سكونت در لگوها دو دهه قبل، غلامحسين كرباسچي، شهردار وقت تهران، به دليل تخريب «باغ اناري» و سوداي ساخت مجتمع‌هاي مسكوني پروژه نواب به‌شدت زير فشار بود تا هرچه زودتر طرح‌هاي اين ساختمان‌ها را در اختيار افكار عمومی‌ قرار دهد. با انتشار اين نقشه‌ها روشن شد كه ساختمان‌هايي كه قرار است به‌جاي يكي از قديمی‌ترين باغ‌هاي مردمی‌تهران قد علم كنند كوچك‌ترين زيبايي يا تفاوتي در طراحي نداشته و نخواهند داشت. حال با ديدن مجتمع مسكوني «خانه ٦٧» در مونترال كانادا، بعيد نيست آه از نهاد نواب‌نشين‌ها درآيد كه چرا اندكي از اين ذوق و قريحه در ساخت ساختمان‌هايشان ديده نمی‌شود. اما جالب اينجاست كه «خانه ٦٧» نه حاصل كار معماراني مطرح و جهاني، بلكه درواقع تعميم‌يافته يك پروژه دانشگاهي است كه در سال ١٩٦٧، يعني ٥٠ سال پيش ساخته شده است. به تصوير دقت كنيد، نوع طراحي و كنار هم قراردادن اين مكعب‌هاي ساده، شما را ياد بازي لگو نمی‌اندازد؟ ايده اين ساختمان هم درواقع به همين اندازه ساده است. طراح آن يعني Moshe Safdie از همين ايده ساده، يكي از مشهورترين پروژه‌هاي يكپارچه جهان را در بخش مسكوني خلق كرد و حالا هر كه از ساحل شهر مونترال به اين مجتمع نگاه می‌كند بازي نور و سايه، تركيب فضاهاي سرپوشيده و باز، باغچه‌آرايي كوچك و پنجره‌هاي روبه‌افق، چشمش را خيره می‌كند. اين ساختمان كه در مدت‌زماني كوتاه به بهره‌برداري رسيد، شروع يك اتفاق مهم در دنياي ساختمان هم بود و آن استفاده از مصالح پيش‌ساخته است؛ البته اين مصالح كجا و آن مصالحي كه براي پروژه نواب به كار رفت كجا!

٢ مجسمه عظيم روي ريوي فقير دو سال پيش، جي‌آر كه يكي از هنرمندان خياباني فرانسوي است، به برگزاركنندگان المپيك برزیل، پيشنهاد داد كه می‌تواند با سازه‌هايي عجيب‌وغريب، تماشاگران المپيك ٢٠١٦ را شوكه كند. براي برگزاركنندگان المپيك، پذيرفتن اين پيشنهاد سخت بود چراكه با تمام قوا در حال ساخت استاديوم‌هاي ورزشي غول‌پيكر بودند و بعيد می‌دانستند سازه‌اي ديگر بتواند شكوه و جلال اين استاديوم‌ها را تكرار كند. بااين‌همه يك سال بعد و در روز افتتاح المپيك، چشم بينندگان اين رويداد جهاني به جمال اين سازه‌ها روشن شد و انگشت حيرت به دهان گزيدند! سازه‌ها در واقع آناتومی ‌ورزشكاراني هستند كه در المپيك امسال شركت می‌كنند. جي‌آر سعي كرده اين مجسمه‌هاي بسيار بزرگ را در خيابان‌هاي ريو و بر فراز آسمان‌خراش‌هاي اين شهر نصب كند تا روايت مردمی ‌و متفاوتي از ماجراي اشرافيِ المپيك داشته باشد. يكي از اين سازه‌ها يادآور علي محمد يونس، وزرشكار رشته پرش ارتفاع است؛ ورزشكاري سوداني‌الاصل كه بروز مسائلي مانع از شركت او در المپيك ريوي امسال شد. مجسمه بعدي هم تصوير يك شناگر است كه گويي می‌خواهد از بالاي ساختمان‌ها، به قعر اقيانوس شيرجه بزند. مجسمه‌هاي جي‌آر، هنر خياباني را در دل المپيكي كه می‌خواهد چهره فقر و مشكلات اقتصادي برزیل را بپوشاند، زنده می‌كند. گويي او خواسته با نصب اين سازه‌هاي غول‌پيكر، روي بدنه شهر، به هواداران ورزش بفهماند المپيك زماني معنادار است كه از همه گروه‌ها و طبقه‌ها در آن حضور داشته باشند.

عاشقانه‌اي در پراگ انقلاب‌هاي سياسي در هر كشوري، به‌ طور مستقيم روي ساخت‌وساز آن كشور تأثير می‌گذارد چراكه رهبران جديد می‌خواهند آثاري متفاوت از تاريخ آن كشور خلق كرده و به اين وسيله نام خود را در آينده جاويدان كنند. نخستين رئيس‌جمهور كشور تازه استقلال‌يافته جمهوري چك هم متفاوت از اين رويه عمل نكرد. او در نخستين بازديدي كه از شهر پراگ داشت، دستور داد تا زمين‌هاي خالي مركز شهر را براي طراحي و ساخت ساختمان‌هاي تازه به معماران بنام روزگار بسپارند. آنچه در اين عكس می‌بينيد، حاصل يكي از بهترين انتخاب‌هاي آقاي نخست‌وزير بود. او براي طراحي اين زمين كه در مركز شهر قرار داشت، ولادو ملیونیک را دعوت كرد؛ معماري مدرنيست كه از قضا دوست و همكار فرانك گري هم بود. در پرانتز همين‌جا بد نيست كه به فرانك گري اشاره‌اي گذرا بكنيم. هر جاي دنيا كه ديديد ساختماني به‌شدت توي چشم می‌زند و گويي يك مجسمه شهري بوده، اين نام را در ذهنتان مرور كنيد؛ معماري متفاوت كه مدرنيسم را در معماري با ساخت ساختمان‌هايي تنديس‌گونه و به‌شدت متفاوت با كالبد شهري، دوباره تعريف كرد. با احتساب دوستي ولادو ملیونیک و فرانك گري، خلق ساختماني به نام «برج رقصان» خيلي دور از انتظار نبود. اثر خلق‌شده كه يكي از مشهورترين تك‌بناهاي معاصر جهان است، روايتگر رقص عاشق و معشوقي است كه اولي پيكري سيماني و دومی‌ پيكري شيشه‌اي و شكسته دارد. اهميت اين ساختمان و روايت عاشقانه‌اي كه از قصه «گینگر و فرد» براي مردم دنيا تعريف می‌كند به حدي است كه عكس آن روي سكه‌هاي طلاي جمهوري چك حك شده و سالانه ميليون‌ها توريست را براي بازديد از آن به اين كشور روانه می‌كند.

ساختماني بر اساس قصه‌هاي جن و پري هر جست‌وجويي در گوگل براي پيداكردن ساختمان‌هاي عجيب‌وغريب، قطعا به اين عكس ختم خواهد شد. تا چند سال پيش كه امكانات اينترنتي محدود بود، عموم مردم تصور می‌كردند كه اين ساختمان صرفا يك ماكت يا تصويري انيميشني است چراكه به نظر عجيب‌وغريب می‌آمد افرادي بتوانند در چنين ساختمان كج‌ومعوجي زندگي كنند. اما اين ساختمان وجود دارد و نه‌تنها عجيب‌وغريب‌بودنش مانع از حضور ساكناني در آن نشده، بلكه برعكس، ساختماني است كه همين خطوط منحني و شكسته‌اش، صدها هزار توريست را روانه لهستان كرده! وقتي در قرن بيستم، رجوع به معماري‌هاي عجيب‌وغريب كه ساختمان را بدل به مجسمه‌اي شهري كند، اوج گرفت، لهستاني‌ها پيش‌دستي كردند و ساختماني را به زويتين ساي زالسكي، معمار هم‌ميهن خود سفارش دادند كه بايد عجيب‌وغريب ترين ساختمان روزگار شود. معمار طرحي را طراحي كرد كه چند سال بعد در شهر سوپوت به بهره‌برداري رسيد و به «ساختمان كج» (The Crooked House) معروف شد. اگر به شكل آن نگاه كنيد، واضح است كه گويي در قصه‌اي قرار گرفته‌ايد يا تخيلات كودكان درباره ساختمان‌هاي متفاوت را می‌نگريد، اتفاقا معمار اين اثر هم براي ساخت آن از افسانه جن و پري كمك گرفته كه تصويرسازي‌هايي براساس آثار Jan Marcin Szancer و Per Dahlberg دارد. براي ساخت اين ساختمان لازم بود كه مصالح آن را به گونه‌اي برش دهند كه هيچ خط صافي در ميانه نباشد. شيشه‌ها، چهارچوب‌هاي در و چوب‌هاي نرده‌ها فقط چنين اعوجاجي ندارند بلكه حتي پلان ساختمان هم داراي چنين ويژگي‌اي است. توريست‌هايي كه به اين شهر می‌روند تا ساختمان كج را ببينند، براي ورود به اين مجتمع تجاري عجله دارند و می‌خواهند ببينند كه درون اين ساختمان مالاخوليايي چه خبر است.

زندگي در يك نقاشي بزرگ از بين معماران مشهور جهان، «فریدنریخ‌ هاندرتاسر» يك معمار گوشه‌گير استراليايي بود كه در طول سال‌هاي كارش، يك شعار بيشتر نداشت: «معماران می‌توانند همچون پزشكان شهر را درمان كنند». او باور داشت كه از راه هنر معماري می‌توان روان جامعه را درمان كرد و يكي از بهترين نمونه‌هاي اين تفكر را می‌توان در ساختمان عجيب‌وغريب «جنگل اسپيرال» ديد؛ ساختماني كه بيشتر شبيه نقاشي كودكان است تا آن چيزي كه ما از ساختمان در خاطر داريم. مجموعه مسكوني او، علاوه بر ١٥٠ واحد مسكوني مجزا، همه امكانات فرعي را نيز در خود جاي داده كه از نظر اين معمار، مهم‌ترينش پارك بازي كودكان است؛ حتي در حياط اين مجموعه می‌شود يك درياچه مصنوعي را هم ديد تا تصور جنگل، واقعي‌تر به نظر برسد. استفاده او از كلمه جنگل، در اين بنا به هيچ عنوان يادآور ستون‌هاي بتوني و ميلگردهاي فولادي سر به فلك كشيده نيست بلكه همان تعريفي است كه انسان از جنگل دارد؛ مجموعه‌اي از درخت، آب‌راهه‌هاي كوچك، درياچه، فضاهاي باز كه محل اجتماعات عمومی‌ محسوب می‌شود. ‌هاندرتاسر بيش از آنكه معمار باشد، عاشق نقاشي بود و رنگ‌هايي كه بر بدنه ساختمان می‌بينيد، به نوعي امضاي او محسوب می‌شوند كه در اكثر آثارش به چشم می‌خورند. در نهايت او براي ساخت اين مجتمع در دل شهري مانند وين اتريش كه مهد نقاشي امپرسيون به حساب می‌آيد، يك تردستي ديگر هم كرد؛ ساخت پشت‌بامی ‌متفاوت با آنچه كه شايد بتوان بر فراز يك برج ١٢طبقه ديد.

منبع: شرق