خاطره شنیدنی سیف از مصدق
| خسرو سیف که بعد از مرحوم داریوش فروهر دبیرکل حزب ملت ایران شد به عینه از خیلی از وقایع که خود در آن حضور داشته باعث روشن شدن حقیقت گردیده است. در این نوشته ماجرای گروه فداییان اسلام، علت های کودتای مصدق و عوامل دخیل در آن بیان می شود.
۵۵آنلاین :
علیرضا صدقی والهام عدیمی : متولد سال 1315 است. از همان دوران کودکی و نوجوانی با جریانات سیاسی و به ویژه با ماجراهای مربوط به جبهه ملی آشنا میشود. به سرعت جذب جبهه ملی شده و به عضویت حزب ملت ایران در میآید. حضور در این حزب تا همین اکنون هم ادامه دارد. او تا آخرین لحظههای عمر «داریوش فروهر» همراه و شریک سیاسیاش بود. شاید به همین علت پس از قتل فروهرها، به سمت دبیرکلی حزب ملت ایران رسید و تاکنون این عنوان را همراه دارد. « خسرو سیف» دبیر کل حزب ملت ایران ، از اعضای موثر جبهه ملی ایران و از جمله فعالان سیاسی ریشهدار و قدیمی در تاریخ معاصر است. بیش از نیم قرن فعالیت سیاسی و حضور در عرصههای مختلف کنشگری اجتماعی و سیاسی از او چهرهای ساخته که نمیتوان و نباید به سادگی از کنارش عبور کرد. سیف بیش از هر چیز خود را وامدار «مصدق» و «فروهر» میداند. این هر دو برای سیف جایگاهی بینظیر دارند و حتی از کنار نام آنها هم با احتیاط عبور میکند. میزان ارتباط او با جریانات جبهه ملی و حضورش در برخی عرصههای مرتبط با مرحوم مصدق موجب شد تا تصمیم بگیریم گفتوگویی با او در سالروز مرگ مرحوم «دکتر مصدق» داشته باشیم. برخلاف برخی که مرداد را ماهِ دکتر مصدق میدانند، شاید بتوان اسفند ماه را ماه او دانست. از سوءقصد به جان او در 9 اسفند 1331 تا جریان ملی شدن صنعت نفت در 29 اسفند و سرآخر مرگ دکتر مصدق در 14 همین ماه، همگی رویدادهای مرتبط با ایشان در واپسین ماه است. همین رویدادهاست که باعث میشود نام دکتر مصدق در این ماه بیش از دیگر ماهها بر سر زبانها بیفتد. در ابتدا بنا داریم قدری از وجه نمایندگی دکتر مصدق در مجلس شورای ملی و حضورش در قامت یک نماینده گفتوگویی داشته باشیم. به اعتقاد شما ایشان در دوره نمایندگی مجلس چه اقدامات موثری به انجام رساندند؟ واقف هستید که آقای مصدق در همان اوان جوانیاش در مجلس انتخاب شد، در اولین دوره حضور ایشان، توانست به عنوان نماینده تعیین شود و رای هم آورد، ولی خودش به دلیل اینکه سنش پایین بود، نپذیرفت. بعد از آن بود که به قصد ادامه تحصیل به فرانسه رفت. بعد از بازگشت از فرانسه از طریق جنوب و پس از اینکه به شیراز رسید به عنوان استاندار فارس مشغول به خدمت شد. در این دوره مرحوم دکتر مصدق خیلی هم مورد توجه بود تا جایی که بعد از این سمت به عنوان وزیر انتخاب شد و به تهران آمد. این اتفاق در زمان ریاستالوزرایی قوام رخ داد. پس از این دوره به عنوان نماینده انتخاب شد و یکی از اصلیترین اقداماتش در این زمان، مخالفت با موضوع تغییر رژیم و اعلام انقراض سلسله قاجار بود. در موضوع تغییر سلطنت و اعطای آن به رضا خان، مرحوم مصدق در مجلس اعلام کرد که ایشان ـ رضا خان ـ در امور نظامی بسیار آدم ورزیده و قادر به کار است و الان در سِمت سردارسپهی که دارد کارهای مفیدی انجام میدهد. او اگر بخواهد شاه شود طبق قانون اساسی مشروطه اجازه ندارد که وارد امور نظامی شود و اگر بخواهد این اقدام را انجام دهد، ایران بجز استبداد چیز دیگری نخواهد داشت. ایشان این استدلال را داشت و به تغییر سلطنت هم رای مخالف داد. گمان کنم در این مورد مرحوم مدرس رای مثبت داده بودند. آقای مدرس به تغییر نظام رای مثبت داد. ولی به پادشاهی رضاشاه رای مثبت نداد. به هر حال وقتی این کار انجام شد مخالفتهای مصدق با رضاشاه از همانجا شروع شد. تا آنجایی که میخواستند او را بکشند. اولین اقدام دودمان پهلوی در این خصوص تبعید ایشان بود. رضاشاه دکتر مصدق را به بیرجند تبعید کرد. او را از احمدآباد آوردند تهران و یکی دو روز در زندان بود و بعد او را فرستادند آنجا و کسی فکر نمیکرد که ایشان زنده برگردد. پس این تبعید چطور و به چه شکلی پایان یافت؟ در این قضیه فرزند بزرگ دکتر مصدق « دکتر غلامحسین خان» نقش چشمگیری داشت. زمانی که دوست سوییسی شاه ـ ارنست پرون ـ همراه با ولیعهد به ایران آمد، به شدت مریض شد. برای مداوا نزد دکتر غلامحسین خان رفت و ایشان هم ارنست پرون را مداوا کرد. بعد از این جریان او از فرزند دکتر مصدق سوال میکند که آیا کاری داری که از من بخواهی؟ دکتر غلامحسین خان هم در جواب میگوید بله. پدرم به بیرجند تبعید شده و احتمال دارد که جان خود را در آنجا از دست بدهد، اگر از ولیعهد بخواهید که با پدرش صحبت کند و این تبعید از پدرم برداشته شود، کار بزرگی انجام دادهاید. ارنست پرون این کار را کرد، او به محمدرضاشاه که آن زمان ولیعهد بود گفت، او هم به پدرش گفت و دکتر مصدق از قتل نجات یافت و آمد به احمدآباد و در آنجا مستقر شد. چون پستی به او نمیدادند. دلیل اصلی تبعید مرحوم مصدق به بیرجند چه بود؟ آیا دلیل محکمهپسندی ارائه کردند؟ دلیل محکمهپسندی وجود نداشت، توجه داشته باشید که نزدیکترین کسانی که نزد رضاشاه بودند، امثال تیمور تاش، ارباب کیخسرو و داور، میدیدید که به راحتی، توسط رضاشاه کشته میشدند. اینها هم دلیل خاصی نداشت و رضا شاه تنها میدانست مخالف او هستند. به طریق اولی دکتر مصدق هم همین وضعیت را داشت. ضمن اینکه مصدق مخالفتهای خودش را همه جا اعلام کرده بود و به همین دلیل هم ایشان را خواستند بکشند. به هر حال مبارزات دکتر مصدق به همین شکل ادامه پیدا کرد و جایگاه خاصی بین سیاستمداران بخصوص قدیمیها داشت. زمانی هم که در احمدآباد بود همه به ملاقات او میرفتند. حتی آقای دکتر مهران برای من میگفت (دکتر مهران همان فشارکی است) که زیرنظر سرهنگ ممتاز از مدافعین خانه دکتر مصدق بودند، ایشان باجناق مهندس معظمی بود با یکی از دختران فامیلهای صالح ازدواج کرده بود و ارتباط داشتند. ایشان گفت در یک سفری ما از شمال میآمدیم. همراه با دو سه نفر بودیم که گویا شاپور غلامرضا (برادر محمدرضا شاه) هم با آنها بوده و اظهار علاقه میکنند که بروند دکتر مصدق را ببینند. علت هم این بود که یکدیگر را میشناختند. به هر صورت میروند احمدآباد و دکتر مصدق را میبینند. واقعیت این است که دکتر مصدق در تمام طول عمر خود مطرح بوده است. در طی این سالها همواره دو گروه متعارض با یکدیگر، روایتی یکسان از مخالفت دکتر مصدق با اعلام انقراض سلسله قاجاریه توسط مجلس شورای ملی ارائه میدهند. سلطنتطلبان و نیروهای تندرو، با این تحلیل که وابستگیهای خانوادگی دکتر مصدق به دودمان قاجار عامل این مخالفت بوده است، از اعتبار و اهمیت آن میکاهند. نظر شما در این خصوص چیست و فکر میکنید دکتر مصدق چه دلایلی برای این مخالفت داشته است؟ دلایل من خاص است، یعنی کسانی که با آقای دکتر مصدق مخالف هستند هیچ چیز دیگری ندارند در مخالفت با او ابراز بکنند، میآیند وابستگی او با قاجار را مطرح میکنند. در صورتی که این موضوع به هیچوجه صحت ندارد. باید توجه داشت که دکتر مصدق در مورد همین کاری که محمدرضاشاه کرد و آن زمان باعث رفع تبعید ایشان از بیرجند شد، در چند نوبت میگوید که ایشان جان من را نجات داد. مصدق در قدردانی از محمدرضا تا جایی پیش میرود که در زمان خودش قرآن امضاء میکند و برای شاه میفرستد که مطمئن باشید من علیه شما هیچ اقدامی نخواهم کرد و رئیسجمهور هم نخواهم شد. ایشان تا این حد جلو میرود، زمانی که شاه در 25 مرداد فرار کرد، شورای سلطنت تشکیل شد، همان زمان افراد تند مانند آقای دکتر فاطمی گفتند جمهوری اعلام کنیم، دکتر مصدق زیر بار نرفت، دکتر مصدق اعتقاد به مشروطیت داشت که خودش در روند آن حضور داشته و آن را میخواست و تمام اختلافش هم با شاه این بود که شما باید سلطنت کنید نه حکومت؛ در صورتی که اگر آن اتهام به دکتر مصدق صحت داشت و ایشان میخواست تغییر رژیم بدهد بعد از 25 مرداد همه چیز برای او مهیا بود. تا آنجایی که میتوانم بگویم در جریان فرار شاه از ایران دکتر مصدق به یکی از وزرا دستور میدهد تحقیق کنید و ببینید این جوان کجا رفته است، ببینید چه احتیاج دارد؟ این نماینده ایران است، به او برسید یک زمانی به سمت خارج دستی دراز نکند و نیازمند کسی نباشد. خلاصه مطلب باید عرض کنم که همه کارها (اشتباهها) را شاه خودش کرد، والا دکتر مصدق و به تبع آن جبهه ملی معتقد به رژیم مشروطه بود و به قانون اساسی آن احترام میگذاشت. به عنوان مثال باید خاطرهای را عرض کنم: اوایل انقلاب بود من در خیابان میرفتم دیدم یک آقایی دارد میآید سمت ما، نشناختم وقتی آمد من را بغل کرد، بوس کرد، دیدم سرلشکر جناب رئیس زندانم بود. در گوشم گفت آقای سیف دیدید چه کردید؟ گفتم نشد، شما کردید، شما منظورم تو نیست، چون آدم خوبی بود و به همین دلیل هم اعدام نشد. ولی به او گفتم شما بودید. اگر طرفداران واقعی شاه را میخواهید ما که مشروطهخواه بودیم، ما طرفدار او بودیم. گفتیم شاه سلطنت کند نه حکومت؛ پس میتوان گفت دلیل اصلی مخالفت مرحوم مصدق در مجلس سوم که انقراض حکومت قاجار در آن به تصویب رسید، پایبندی ایشان به قانون اساسی مشروطیت و رعایت الزامات مرتبط با آن بود؟ ایشان به این قانون پایبند بود. حتی تا زمانی که ایشان را محاکمه کردند و زندانی کردند و بعد هم تبعید کردند، به این اعتقاد داشت. اصولا همین فکر و اندیشه برای جبهه ملی هم به ارث رسید که ما در آن فعالیت میکردیم. ما تغییر رژیم نمیخواستیم. ما اصلاً انقلاب نمیخواستیم. من همه جا گفتم، انقلاب به ایران تحمیل شد. ما مبارزه کردیم از سال 56 که یک مقدار فضا باز شد که مبنایش نامه 3 امضایی خرداد 1356 بود، از همان زمان یک درصد هم فکر نمیکردیم ما تغییر رژیم بخواهیم. ما مخالف شاه در زمینه اعمال و کارهایش بودیم. در جبهه ملی از سال 1339 یعنی زمانی که فضا باز شد و ما فعالیت سیاسی خود را از سر گرفتیم و هرگز هم در فکر تغییر نظام نبودیم. خاطرات آقای علم خیلی مسائل را روشن کرده است. البته ما که میدانستیم، میگفتیم ولی آقایانی که طرفدار هستند، سلطنتطلب هستند باید آنجا فکر کنند، همه چیز را خودش (شاه) انجام میداده، این مجلس و دولت و وزرا، همه ظاهر قضیه بوده، خودش تصمیم میگرفته و آقای علم اجرا می کرده است. راجع به همه چیز، زمان دکتر مصدق نتوانست، او را نشاند در خانه و خانواده را نشاند سرجایشان، نمیتوانست تحمل کند، ولی در عین حال یک مقدار ترس هم داشت و میترسید. در میزان پایبندی دکتر مصدق به نظام مستقر باید به یک رویداد تاریخی اشاره کنم. زمانی که در 30 تیر مصدق میرود کابینهاش را به شاه معرفی کند و وزارت دفاع را هم برای خودش میخواهد شاه میگوید پس بگویید من چمدانم را ببندم و بروم، دکتر مصدق گفت شما چنین کاری را نکنید من میکنم، من چمدانم را میبندم و میروم، قرار مصدق و شاه بر سر رفتن دکتر مصدق قطعی میشود. دکتر مصدق میگوید من صحبت خواهم کرد و این مسائل را به سمع مردم خواهم رساند. زمانی که میخواهد بیاید بیرون، شاه میگوید شما با من ناهار بخورید بعد بروید، میگوید نه، او در را میکشد، دکتر مصدق در را که میکشد غش میکند، او را میآورند داخل مینشانند. این اتفاق ساعت 2 بعدازظهر میافتد. در این جریان یزدانپناه بود و شاه دیگران را صدا میکند و آب قند میدهند که حالش خوب شود، حالش که خوب میشود ساعت 4 بعدازظهر بوده، شاه به او میگوید آقای دکتر شما باشید که با هم ناهار بخوریم که میگوید نه من میروم، زمانی که میخواهد از در بیاید بیرون، او را صدا میکند، میگوید من یک مورد از شما میخواهم، میگوید چه میخواهی؟ میگوید هر مسالهای که برای من پیش آمد، انتظارم این است که از من طرفداری کنید. این نشان میدهد که شاه نسبت به جایگاه خودش اطمینان نداشته است. آنجا دکتر مصدق میگوید من قرآن امضاء کردم برای شما و فرستادم و به آن پایبند هستم. مطمئن باشید من جز مشروطیت چیزی نمیخواهم و رئیسجمهوری هم نمیخواهم. چون میدانم اِعمال مشروطیت به نفع ملت ایران و کشور ایران است. سرش را میاندازد پایین و میآید. آیا صحت دارد در همین زمانی که شما اشاره کردید، یعنی بعد از وقایع 30 تیر، سوءقصدهایی به جان دکتر مصدق شد؟ چند نوبت قصد سوءقصدهایی بود ولی اجرایی نشد. مهمترین را من میتوانم رویداد 9 اسفند اعلام کنم. 9 اسفند سال 31 زمانی که آقای اعلا به آقای دکتر مصدق اطلاع میدهد شاه میخواهد برای معالجه ایران را ترک کند، دکتر مصدق میگوید به ایشان بفرمایید صلاح نیست از مملکت خارج بشوند. میتوانند نروند. آن زمان دکتر مصدق نخستوزیر بود. اعلا پیام را به شاه میدهد و شاه میگوید نه ما باید برویم. حالا این خودش یک برنامه بوده که مصدق را بزنند. بعد به اعلا میگوید به دکتر مصدق و هیات وزیران بگویید که بیایند تا من آنها را ببینم، که هیات وزیران جدا میروند و مصدق هم جداگانه به کاخ مرمر میرود. در آنجا صحبتهایش که با شاه تمام میشود، دکتر مصدق میگوید اگر واجب است که بروید! ولی سریع برگردید. در همان زمان (که اتفاقا بنده هم محصل دبیرستان بودم) در سطح شهر خبر پیچید که شاه میخواهد کشور را ترک کند. در آن زمان آیتالله بهبهانی و آیتالله کاشانی تبلیغات برنامهریزی شدهای را شروع میکنند. یکی از اقدامات آنها این بود که تراکتهایی را مینوشتند و به صورت گسترده در سطح شهر توزیع میکردند با این مضمون که دکتر مصدق شاه را وادار کرده تا کشور را ترک کند و پس از خروج شاه از کشور، دکتر مصدق اعلام جمهوری خواهد کرد. تا جایی که بنده خبر دارم دکتر بقایی و مکی هم در قضایای این مطالب بودند. در همین زمینه بود که عدهای را جمع میکنند اطراف کاخ مرمر، این عده قصد داشتند که دکتر مصدق را بکشند. صحبت دکتر مصدق با شاه که تمام میشود تصمیم میگیرد که از کاخ مرمر خارج شود. ثریا پهلوی میبیند مقابل در خیلی شلوغ است، راننده را صدا میکند و به او میگوید دکتر مصدق را با ماشین از در فلان جا ببرید به منزلش، این کار را میکنند. جماعتی که با فرماندهی شعبان بیمخ و یکسری از افسران بازنشسته ارتش که توسط دکتر مصدق بازنشسته شده بودند، وقتی متوجه میشوند که دکتر مصدق نیست، به سمت منزل ایشان در خیابان کاخ (خیابان فلسطین) حرکت میکنند. در میان جمعیت تظاهرکننده چهرههایی که از طرف آقای بهبهانی و آقای کاشانی اعزام شده بودند هم حضور داشتند. البته ع لاقه آقایان به شاه در همین جا ختم نشد. بلکه آیتالله کاشانی نامهای تنظیم کرد و به پسرش مصطفی کاشانی ماموریت داد تا نامه را به شاه برساند. او هم با نامه از طرف پدرش آمد نزد شاه که شما نروید. به هر ترتیب دکتر مصدق را به آن شکل خارج میکنند و میبرند خانهاش و راحت میرسد. اندکی پس از اینکه دکتر مصدق به خانه میرسد جماعتی به سرکردگی شعبان بیمخ و افسران بازنشسته به درب منزل دکتر مصدق میرسند و با جیپ میزنند به در خانه دکتر مصدق. دکتر مصدق ناچار میشود با پیژامه از طریق نردبان، از طریق منزل مجاور خودش را به مجلس برساند. دکتر مصدق در مجلس اعتراض میکند و میگوید میخواهم شب بمانم که البته او را برمیگردانند خانه و تظاهرات را میخوابانند و ایشان برمیگردد به منزلش؛ دکتر مصدق در این زمینه به وسیله علم شکایت میکند و حتی در فکر این بوده که مسائل را برملا کند. به هر حال این سوءقصد به خیر گذشت چرا که قصد اصلی این بود که دکتر مصدق را آنجا بکشند. بنده شخصاً در خصوص این واقعه خاطرهای دارم. در این روز بچهها مدرسه را تعطیل کردند و همگی راه افتادیم به سمت منزل دکتر مصدق که از ایشان دفاع کنیم. در این مسیر بودیم که بنده با عدهای دیگر از دوستان شعبان بیمخ را تنها دیدیم. او را یک گوشهای پیدا کردیم و با پاره آجر او را حسابی زدیم. یکی از اصلیترین دلایلی را که میتوان برای این مخالفتها و حتی طراحی نقشه قتل دکتر مصدق توسط دشمنانش منظور کرد، پروژه ملی شدن صنعت نفت ایران توسط دکتر مصدق است. مرحوم مصدق این مسئله را از مجلس شورای ملی و همزمان با نخستوزیری رزمآرا آغاز کرد. در این خصوص چه اقدامات موثری داشت و چه واکنشهایی را متحمل شد؟ قبل از دکتر مصدق یکی دیگر از نمایندگان مجلس بنا داشت که موضوع ملی شدن صنعت نفت را اعلام کند. این در حالی بود که دکتر مصدق گفت در حال حاضر زمان مناسبی برای طرح این مسئله نیست. دلیل دکتر مصدق هم این بود که اگر در آن زمان مطرح میشد، کار به رایگیری میکشید و در این صورت به طور حتم رای هم نمیآورد. همانطور که اطلاع دارید در مجلس وقتی مسئله ملی شدن صنعت نفت را اعلام کرد، رزمآرا و شرکت نفت به دست و پا افتاده بودند، چرا که رزمآرا مساله 50 ـ 50 مطرح کرده بود و موافقتهایی هم در این زمینه صورت گرفته بود. همزمان که دکتر مصدق مسئله ملی شدن صنعت نفت را در مجلس مطرح کرد. رزمآرا آمد در مجلس و گفت میگویید نفت را اداره کنیم؟ ما لولهِنگ هم نمیتوانیم بسازیم چه برسد به اینکه نفت را ملی کنیم. به دنبال این مخالفت رزمآرا مسئله ترور او پیش آمد. رزمآرا قصد نداشت که به ختم آقای فیض برود. آقای علم ایشان را برد. قضیه ترور هم همانجا پیش آمد. اینطور میشود استنباط کرد که علم با فدائیان در ارتباط بوده است؟ نه؛ چرا او در ارتباط باشد؟! ن واب صفوی و واحدی دو بار با شاه دیدار داشتند، مستقیم نزد شاه رفتند و اینها میفهمیدند که به هر حال او میخواهد این آقا نباشد. علم آقای رزمآرا را میبرد به مسجد شاه و وقتی این اتفاق میافتد اولین کسی که میپرد داخل ماشین و به دربار میرود علم بوده، خبر را برای شاه میبرد که شاه خوشحال شود و میگوید قضیه تمام شد. در مورد خود این ترور هم خیلی حرف وجود دارد، روایت چنین است که یک درجهدار تیرانداز ارتش مامور میشود این کار را انجام بدهد. چون با توجه به اینکه خلیل طهماسبی ممکن است نتواند و همه میگویند او این کار را کرده است به طوری که بعد از کودتا وقتی آیتالله کاشانی را صدا میکنند که او را بازجویی کنند، به او میگویند خلیل طهماسبی این کار را کرد. او میگوید خلیل طهماسبی این کار را نکرد. او میخواست مطرح شود، میگویند تو چرا دست روی سر او کشیدی؟ میگوید خلیل طهماسبی اصلاً کسی را نکشته. ببینید مامور شاه چه کسی بوده؟ ارتباط شاه و فدائیان اسلام به قبل از این اتفاقات و رویدادها بازمیگردد. یکی از ارکان اصلی برقراری این ارتباطها بهرام شاهرخ است. بهرام شاهرخ زمان جنگ جهانی دوم در آلمان بود، بعد که آلمان شکست میخورد میرود انگلیس، در رادیوی ایران در انگلیس کار میکرده که از آنجا آمد به ایران و در زمان رزمآرا شد رئیس بخش تبلیغات. احتمالات فراوانی در مورد ارتباط این شخص با فدائیان وجود دارد. به طوری که یکبار علا میرود نزد شمس قناتآبادی و میگوید به دوستانتان بگویید هوای ما را داشته باشند. شمس قناتآبادی به او میگوید چرا به من میگویید؟ بروید به کسانی بگویید که با آنها ارتباط دارند. علا میگوید مثلا چه کسی؟ شمس پاسخ میدهد بهرام شاهرخ ؛ اینها 3 روز پیش یک جلسه 10 ساعته داشتهاند، بهرام شاهرخ با آقای نوابصفوی و واحدی؛ البته فرمانده گاردشان هم آنجا بوده است. چند روز بعدش این اتفاق رزمآرا میافتد. فاصله ملاقات واحدی و نواب با شاه تا ترور چقدر است؟ یعنی ایام منتهی به ترور است؟ نه؛ ملاقاتها مربوط به زمان نخستوزیری دکتر مصدق، یعنی سال 30 و 31 است. حجم این ارتباطات به شکلی بود که میتوان گفت دکتر مصدق در وجه خارج با انگلیسیها میجنگید و در داخل هم مشکلاتی جدی با حزب توده و عوامل دربار داشت. اینها با هم هماهنگ بودند. در بعضی مقاطع روزنامههای حزب توده و روزنامههای دستراستی مانند فرمان و آتش و ستاره و امثال اینها همه یک خط را طی میکردند. در این میان فدائیان اسلام هم در مخالفت با دکتر مصدق نقش برجستهای داشتند. حتی زمانی که مصدق، نواب صفوی را دستگیر کرده بود، شاه چند نوبت پیغام داد که این سید را آزاد کنید؛ برای چه او را نگه داشتهاید؟ به هر حال، تا جایی که من اطلاع دارم در مورد ترور رزمآرا بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که کار محمدرضا شاه بوده است و حضور خلیل طهماسبی هم در این رویداد تنها ظاهرسازی است. ابتکار: جبهه ملی در مورد قتل رزمآرا چه موضعی داشت؟ مشوق این کار نبود. چون با این کار مخالف بودند. گرچه ممکن است برخی چهرهها مانند دکتر بقایی موافق این اقدام بوده باشند. چرا که دکتر بقایی نشان داد اهل تندروی است. یعنی بعد از 28 مرداد اقداماتی مانند قتل سرگرد سخایی، رئیس شهربانی کرمان را انجام داد. حتی جنازه سرگرد سخایی را تا سه روز آویزان کردند و میرفتند و به او ترکه میزدند. همچنین گفته میشود قتل افشار طوس هم کار بقایی بوده است. ضمن اینکه بقایی با فدائیان اسلام جلسه مشترک داشته و گفته است من اسلحه در اختیار شما میگذارم، شما بروید دکتر فاطمی و مهندس حسیبی و چند نفر دیگر را ترور کنید. در آن زمان هم بقایی مخالف رزم آرا بود. پس این احتمال وجود دارد که او موافق ترور رزمآرا باشد. با همه این احوال مخالفت با دکتر مصدق محدود به این چهرهها نبود. عقیده شخصی من این است که مثلا آیتالله کاشانی قبل از30 تیر با آقای مصدق مخالف بود. آقای کاشانی دنبال این بود برای دکتر مصدق جانشین تعیین کند، و در این زمینه با علا مشورت میکرد، با هندرسون سفیر وقت آمریکا هم دیدارهایی داشته است. ابتکار: یعنی منظور شما این است که راساً مرحوم ابوالقاسم کاشانی با این دو نفر ارتباط داشت؟ بله خود آیتالله کاشانی؛ در یک جایی من خواندم آقای سفیر کبیر هندرسون با کاشانی موافقت کرد و یک لیست 10 نفره به آنها نشان داده که بین اینها فکر میکنید چه کسی برای جانشینی دکتر مصدق مناسب است؟ او دست روی بوشهری گذاشته بوده است. یعنی به این شکل بود و در چنین حالتی 30 تیر به وجود آمد. مصدق کنار میرود و قوام زمام امور را به دست میگیرد. در همان زمان در مجلس مطرح میشود که شاه، عبدالله معظمی را به نخستوزیری انتخاب کند. بقایی و این گروه با این قضیه مخالف بودند و آنجاست که دوباره به سمت دکتر مصدق چرخش میکنند و اعلام میدارند که هیچکس جز مصدق نباشد. کسانی که تا قبل از 30 تیر در فکر این بود که برای مصدق جانشین بگذارند، در جریان 30 تیر اعلامیه میدهند علیه قوام (آقای کاشانی) و پایه اصلی 30 تیر کاشانی بود. یعنی حرکتی که شد به نفع دکتر مصدق و نقش اساسی در این جنبش و دفاع از مصدق را آیتالله کاشانی داشت. اما این کار به خاطر مصدق نبود بلکه چون با قوامالسطنه اختلاف شخصی داشت، اعلامیه مذکور را صادر کرد. اگر به غیر از قوامالسلطنه کسی دیگر نخستوزیر شده بود، کاشانی جلو نمیآمد و از مصدق دفاع نمیکرد. کما اینکه بعد از 30 تیر این تماسها برای جانشینی دکتر مصدق خیلی شدت و حدت بیشتری پیدا کرد که در راسش خود کاشانی بود که این کار باید بشود. ابتکار: دو فرزند آقای کاشانی، نمایندههای مجلس کودتا شدند. چه عوامل دیگری در این زمینه فعالیت میکردند و به نظر شما چه پیوندهایی میان این جریانها وجود داشت؟ در ماجرای 28 مرداد کسانی که خیلی فعال بودند، مصطفی کاشانی و اردشیر زاهدی بودند. دو سه جوان آن زمان بودند که آنها فعال مایشاء بودند غیر از عوامل دیگری که وجود داشت. ما به نام حزب یک جشن ورزشی داشتیم در 26 مرداد، ولی صبحش یک کامیون آمد با پارهآجر به نام حزب توده محل باشگاه ما را که اول خیابان صفیعلیشاه (از بهاستان) بود، زدند و خرد کردند. همه چیزهای آن را هم غارت کردند و رفتند. بعد از این اتفاق آقای فروهر گفت باید این جشن را برگزار کنیم گفتیم زمانی نمانده، گفت نه برگزار میکنیم، روز بیست و هفت مرداد بود، ما شروع کردیم وسایل ورزشی را تهیه کردیم، کسی که بیش از همه به ما کمک کرد تیمسار خسروانی (از عوامل اصلی کودتای 28 مرداد) بود. همان شب و هنگام شروع برنامه دیدیم که تیمسار خسروانی که آن زمان سرگرد بود، با لباس رسمی برای افتتاح برنامه حضور یافته است. حتی طی صحبتی که با ما داشت گفت من دستور دادم تابلوهای باشگاه تاج را پایین بیاورند و به نام کلوپ مصدق ببرند بالا؛ این کار هم انجام داده بود. حتی خواست که به ما کمک مالی هم بکند، ولی وقتی موضوع را به آقای فروهر گفتیم، او اعلام کرد که چیزی از او نگیرید. با توجه به اینکه خسروانی یکی از عوامل کودتای 28 مرداد بود، اگر یک درصد اطلاع داشت، آنجا نمیآمد. میخواهم بگویم کودتای 28 مرداد چقدر روی آب بود. ابتکار: با این وصف به نظر شما چرا کودتا پیروز شد؟ یکی از عوامل اصلی این بود که هندرسون در نتیجه رفتارهای مغرضانه حزب توده، سر ما کلاه گذاشت. ایشان زمان کودتا مرخصی گرفته بود و رفته بود بیرون که اینجا نباشد وقتی با شکست روبرو شد سریع برگشت و رفت نزد دکتر مصدق، به او میگوید که به هر حال هموطنان ما در اینجا امنیت جانی ندارند، با این شرایط، شما چه اقدامی برای حفظ جان آمریکاییهای حاضر در ایران انجام میدهد. دکتر مصدق هم دستور داد هیچ کس حق ندارد به خیابانها بیاید. ابتکار: این احساس عدم امنیت چرا شکل گرفته بود و چه عواملی باعث شده بود که آنها احساس عدم امنیت داشته باشند؟ این قضیه مربوط به یکی از اقدامات بسیار غلطی است که حزب توده به انجام رساند. به طور کلی میتوان گفت واقعاً لطمه و خسارتی که حزب توده به این مملکت وارده کرده کسی وارد نکرده! شما نمیدانید از 25 مرداد تا 28 مرداد چه کاری مانده بود که اینها نکنند، اسم خیابانها را نوشتند جمهور، بخش منسوجات بازار را به آتش کشیدند، محل حزب ما را داغان کردند، تمام این کارها را کردند و یک هراسی در مردم ایجاد شده بود. مجموعه این عوامل باعث شده بود که مردم نسبت به این حزب و اقداماتی که آنها در سر داشتند هراس و نگرانی جدیای داشته باشند. با توجه به آنچه شما گفتید، نقش حزب توده در موفقیت کودتا و شکست دکتر مصدق و حذف ایشان از هرم قدرت قابل انکار نیست. اما نکته در اینجاست که تنها حزب توده به مخالفت با دکتر مصدق بر نخاست. بلکه جریان سنتگرایان هم بودند که مخالفت جدی با مرحوم مصدق داشتند. گروهی از سیاسیمذهبیهایی که مخالف مصدق بودند، همراه با تندرویهای حزب توده مانند دو لبه قیچی میبریدند. خاستگاه این جریانها چه بود؟ و مگر مصدق چه میگفت یا چه میخواست که اینها اینقدر با او مخالفت میکردند؟ تاریخچه شکلگیری حزب توده نشان میدهد که حزب توده یک حزب وابسته بود. زمانی که حزب توده میخواهد تاسیس شود، از حزب کمونیست شوروی کسب تکلیف میکند. ارانی که از زندان آزاد میشود، تصمیم میگیرد حزب را تاسیس کند. اما چون کامبخش علیه دکتر ارانی مطالبی گفته بود، موضوع دستخوش تغییراتی میشود. البته کسی حرفهای کامبخش را قبول نمیکند و مشخص میشود که خودش در بازجوییها ضعف نشان داده است. به هر صورت آمدند حزب توده را تاسیس کنند اما تا سفارت شوروی به آنها اجازه نداد، کاری را به انجام نرساندند. کار به جایی رسیده بود که حتی کاردار سفارت شوروی خودش مستقیما در امور حزب توده دخالت میکرد و مشخص میکرد که چه کسی در حزب حضور داشته باشد و چه کسی حضور نداشته باشد. با شکلگیری حزبی به این شکل چه انتظاری میتوان از آن داشت؟ بدون تردید حزب توده به شدت وابسته به کرملین بود. البته در میان خود شورای مرکزی حزب توده مخالفانی هم با این جریان وجود داشت. از جمله فریدون کشاورز بود که مخالف سیاستهای حزب بود و در کتاب خاطرات خودش هم به موضوعات بسیار مهمی در این زمینه اشاره کرده است. حزب توده بعد از 30 تیر یک مقدار فتیله انتقاداتشان را پایین کشیدند. در جاهایی حزب توده با روزنامههای راست همصدا میشد، رکیکترین حرفها را در روزنامه «چلنگر» و به «سوی آینده» علیه دکتر مصدق مینوشتند. از طرف دیگر چون دکتر مصدق گفته بود آزاد هستند، اینها هر چه میخواستند میگفتند. همین عده بعد از واقعه 255 مرداد به خیابانها ریختند و همه آن اعمال را انجام دادند. توجه کنید که اصلا خود کودتا روی آب بود. اگر میآمدیم در خیابان قضیه تمام بود، ولی معلوم نبود تودهایها میخواهند چه کنند. آقای ابراهیم یونسی یکی از دوستان بنده که هم همکار من در سازمان برنامه و بودجه بود و هم عضو سازمان نظامی حزب توده، به اعدام محکوم شده بود. البته بعدها به دلیل خدماتی که در زمینههای تخصصی انجام داده بود، محکومیتش به حبس ابد تبدیل شده بود و بعد در زمان امیرعباس هویدا هم به سازمان برنامه و بودجه آمده بود. او به من میگفت که من کمونیست هستم، ولی با حزب توده هیچ کاری ندارم. معلوم نیست که حزب توده با آن ساز و کار نظامی منسجمی که داشت چرا در مورد کودتای 28 مرداد هیچ کاری نکرد. این مسئله نشان میدهد که بسیاری از افراد خود حزب هم نسبت به موضعگیریهای آن انتقاداتی جدی داشتند. به اعتقاد من مخالفتهای این نیروها با سازمان حزب توده کاملا مشخص است. ولی برآیندش این بود که با مصدق مخالفت کردند، میگویند آخر سر ما نامه دادیم که کودتا است. ما اینها را به هیچوجه نمیپذیریم، نه نامه آقای کاشانی را میپذیریم و نه این نامه را؛ آقای کاشانی اعلام کردهاند که بعد از جریان کودتا نامهای منتشر کرده و به نوعی از آقای مصدق حمایت کردهاند. البته این مربوط به بعد از قضایای اختلافات است. آیا شما وجود این نامه را هم قبول ندارید؟ آقای کاشانی زمانی که داشتند مصاحبه میکردند، گفتند مصدق را بکشند و اعدامش کنند. بعد او به آقای مصدق نامه میدهد؟ ولی یک کاری کرده بود. بعد از کودتا من نزد آقای اللهیار صالح بودم داشتیم صحبت میکردیم گفت فلانی چند روز پیش (آیتالله) کاشانی آمد اینجا، گفتم چطور؟ گفتم ما وقتی از ماموریت میآمدیم میرفتیم دیدن او و احوال او را میپرسیدیم، آمد اینجا گفت آقای صالح دیگر از ما حالی نمیپرسید! گفتم به هرحال شما تحت توجهات هستید و حالتان خوب است و به چیزی که میخواستید رسیدید آقای صالح تعریف میکرد وقتی که (آیتالله) کاشانی خواست برود، آمد در راهرو و عبایش را آورد بالا و روی سر من انداخت و گفت کاری بکنید مملکت دارد از دست میرود. آقای صالح هم گفته بود خودتان کردید، مملکت که داشت درست میشود، خودتان این کار را کردید. این (آیتالله) کاشانی که با یک خط همه را به تعطیلی میکشاند و طرفداران بسیاری داشت، بعد از کودتای 28 مرداد اصلا مورد توجه مردم نبود. بنده خودم بعد از جریانات کودتا یک بار ایشان را در بازار دیدم، حتی یک عابر یا مغازهدار به ایشان نگاه هم نمیکرد. پیش خودم گفتم که خدایا آیا او همان آیتالله کاشانی پیش از کودتاست؟ زمانه اینطور است. آیا نیروهای مذهبی هم در این فرآیند نقشی داشتند و اگر داشتند تا چه حد به پیشبرد اهداف کودتا کمک میکردند؟ به نظرم نباید عنوان کرد که جریان مذهبی نقشی در کودتا داشته است. چرا که بسیاری از همکاران جبهه ملی خودشان از روحانیون بودند. آقایان موسوی از دماوند، ضیاء حاج سید جوادی از قزوین و چندین نفر از آذربایجان همگی از روحانیونی بودند که در زمره عناصر اصلی جبهه ملی محسوب میشدند. در همین دوران و حتی در دوره پس از کودتا شخصیتهایی مانند آیتالله حاج سیدرضا زنجانی و برادرش هم حضور داشتند. این دو بردار که ادعایی هم نداشتند آخوندهای سیاسی محسوب میشدند و طرفدار صددرصد دکتر مصدق بودند. از قضا همدرس و همکلاس آقای (امام) خمینی هم بودند. ایشان بعد از کودتای 28 مرداد اصلا نهضت مقاومت را شروع کرد. به طور قطع میتوان ادعا کنم که شکلگیری نهضت مقاومت نتیجه تلاشهای روحانیون بود. به این ترتیب که جبهه ملی یک حوزه و گروهی داشت به نام مذهبیون، که روزهای دوشنبه جلسه داشتند، روحانیون طرفدار دکتر مصدق به نام «روزهای دوشنبه» معروف بود. آقای رضوی پیشنماز مسجد آذربایجانیها بود، پسرش بود، عده زیادی بودند که بعد از کودتای 28 مرداد جلساتشان بسیار منظم بود و انگَجی و حاج ضیاءالدین سیدجوادی همه در گروه بودند، نماینده مجلس هم بودند. زمانی که بعد از کودتای 28 مرداد تشکیل نهضت مقاومت هنوز به ذهن کسی نرسیده بود، آیتالله سیدرضا زنجانی یکی دو نفر را صدا میکند، روزنامه میگذرد، با کاغذ و کاربن شروع میکنند به نوشتن و آن زمان مینویسند نهضت ادامه دارد، تعداد زیاد میشود، او بلند میشود و میگوید شما هم دنبال من بیایید. اینها را میگذارد گوشه شالش، شروع میکند در تمام منطقه اینها را در آن خانهها میاندازد، اصلاً یک شوری ایجاد میکند. این شعار نهضت ادامه دارد مردم را امیدوار میکند و بعد این قضیه توسعه پیدا میکند. کار به جایی میرسد که آیتالله سیدرضا زنجانی از احزاب میخواهد که نمایندگانشان را به جلسات بفرستند. در آن زمان 4 حزب ملی طرفدار مصدق وجود داشت. حزب ایران، حزب مردم ایران، نیروی سوم، حزب ملت ایران، علاوه بر اینها جامعه اصناف و بازرگانان هم بودند که نقش اساسی در روند این تحولات داشتند. نکته حائز اهمیت اینجاست که نقش روحانیون در فرآیند شکلگیری و اقدامات نهضت مقاومت بسیار پررنگتر از نقش برخی شخصیتهای وابسته به خود جبهه ملی است. به عنوان نمونه مرحوم مهندس بازرگان سه ماه بعد از آغاز به کار شورا وارد آن شد. زمانی که پیشنهاد حضور در شورا به ایشان داده شد، مشغول لولهکشی شهر تهران بودند و زمانی که کارشان تمام شد و از دانشگاه هم اخراج شدند، تازه به شورا پیوستند. تازه در آن زمان بود که ایشان به نهضت مقاومت پیوست و دکتر سحابی هم با ایشان آمد. البته قبل از آن، چند نفر از دوستان مهندس بازرگان که از کارمندان راهآهن هم بودند وارد نهضت شده بودند. دلیل پایان کار نهضت مقاومت و دستگیری عناصر تشکیلدهنده آن چه بود؟ چه عامل یا عواملی موجب شد که دستگیریهای گسترده در آن زمان شکل بگیرد؟ همانطور که عرض شد کار نهضت بالا گرفته بود و گروههای مختلفی با آن در ارتباط بودند. از جمله آقای خرگاهی و یکی دیگر از دوستان ایشان به منزل آیتالله سیدرضا زنجان رفت و آمد داشتند. در یکی از ملاقاتها، کلانتری محل به این دو نفر مشکوک شده و آنها را بازداشت میکند. در آن زمان رئیس کلانتری 4، سروان درمیشیان بود. او عضو سازمان نظامی حزب توده بود. وقتی که این دو نفر را دستگیر میکنند، درمیشیان یکی از اینها را بازرسی میکند و او را آزاد میکند. اما نفر دیگر را شخص دیگری در کلانتری بازرسی میکند و اعلامیهها را میبیند. همین امر دلیلی میشود بر این که وی را دستگیر کنند و در نتیجه او هم بسیاری از ارتباطات خود را برای نیروهای امنیتی بازگو میکند. همین مسئله باعث میشود که آن دستگیریها صورت بگیرد. به هر صورت، بعد آیتالله زنجانی و مهندس بازرگان را هم گرفتند. ولی کوتاهمدت در زندان بودند. آیتالله زنجانی آمد بیرون، ابتدا بازرگان را گرفته بودند بعد بازرگان آمد بیرون و بازرگان در جریان بازجوییها همه را برد داخل زندان؛ بازرگان دروغ نمیگفت و همین مسئله باعث شد تا بسیاری را به زندان بکشاند. او معتقد بود باید حقیقت را گفت. به هر شکل آیتالله سیدرضا زنجانی را برای مدتی به زنجان تبعید کردند و همین مسئله موجب شد تا ماجرای نهضت مقاومت به عرصه خیابانی کشیده شود. اگر فرض کنیم برگشتیم به سال 31 یعنی بعد از 30 تیر، و آغاز دور دوم نخستوزیری آقای دکتر مصدق و شما مشاور دکتر مصدق هستید، با همه آن بحرانهایی که شما تجربه کردید و دیدید، چه توصیهای به آقای دکتر مصدق میکردید که بشود این حکومت و دولت ملی را بیش از آنچه که دوام داشت، نگاه دارد؟ بنده معتقدم کار خاص دیگری نمیشد انجام داد. در حقیقت دکتر مصدق همه آن کاری را که باید انجام میداد، به انجام رسانده بود. به خاطر داشته باشید که به دلیل ملی اعلام کردن صنعت نفت، مملکت در تحریم بود و این تحریمها فشار اقتصادی سنگینی را بر مردم وارد میکرد. با این حال مردم فشار را پذیرفته بودند، در شرایطی که کشور اوضاع اقتصادی خوبی نداشت، حتی یک نفر هم ابراز نارضایتی نمیکرد. از بسیاری جهات در تحریم به سر میبردیم. ولی مردم شجاعانه مقاومت میکردند. من فکر نمیکنم مصدق میتوانست روش دیگری در پیش بگیرد که موفق بشود، یعنی اگر مقاومت ما ادامه پیدا میکرد و مساله کودتا پیش نمیآمد، صددرصد آنها تسلیم بودند. نباید فراموش کرد که اینها در جریان کودتای دوم تسلیم شده بودند. در حقیقت انگلیسیها هم به نتیجه کودتا امیدوار نبودند و میتوان گفت که کرملین روزولت به تنهایی و البته در همراهی با عوامل داخلی نظیر اشرف پهلوی، اردشیر زاهدی، مظفر بقایی و برخی نیروهای مذهبی کودتا را به نتیجه رساندند. بنده بر این باورم که نمیتوان ادعا کرد هیچ اشتباهی در دوران دکتر مصدق رخ نداده است، ولی اقدامات دکتر مصدق در مجموع برآیند بسیار مثبتی داشت که با همراهی عدهای ناباب به نتیجه نرسید. اخیرا گفتوگویی با یکی از پسران طیب حاجرضایی در اینترنت منتشر شده است. او در این مصاحبه میگوید من کوچک بودم، قبل از کودتا، ساعت 1 و 2 نصف شب بود که آمدند در خانه ما را زدند پدرم رفت دم در، اینها از طرف آیتالله کاشانی آمده بودند، پدرم یک مقدار پول گذاشت و گفت برمیگردم و رفت و آقای کاشانی از نقطهضعف او استفاده کرد. به پدرم گفته بودند اگر مصدق بماند تودهایها حکومت ایران را به دست میگیرند. حتی به او اشاره کرده بودند که همین الان هم حکومت در دست آنهاست. اگر این وضعیت ادامه پیدا کند شما دیگر صاحب خانه و زندگی خود هم نخواهید بود. پدر من به این قضایا اعتقاد داشت، گفته بود نه ما میمانیم. باید چه کار بکنیم، گفته بودند یک عده کفنپوش درست کن و بروید و پدر من هم این کار را کرد ولی بعد خودش متوجه شد، که سر او کلاه رفته است. به هر طریق این روایتها نشان میدهد که وضعیت در آن دوره چندان روشن نبود و شخصیتهای مختلفی در صحنه حاضر بودند که هر زمان وضعیت خود را به طور کلی تغییر میدادند و هر دم به سمت دیگری از صحنه رقابت سیاسی میرفتند. با این وصف کار دیگری از مرحوم دکتر مصدق بر نمیآمد که انجام دهد.
منبع : ایران
دیدگاه تان را بنویسید