چرا Zero Days فیلم مهمی است؟
| در مواجهه با هر فیلم مستندی میشود این سوال را پرسید که آن چه جلوی دوربین اتفاق میافتد چقدر «واقعیت» دارد؟ چقدر به آن چه در جهان هستی رخ داده ربط دارد و فیلمساز چقدر توانسته انعکاسی از آن رویداد باشد؟ این سوالها در عین حال که مهماند واقعی نیستند.
۵۵آنلاین :
در مواجهه با هر فیلم مستندی میشود این سوال را پرسید که آن چه جلوی دوربین اتفاق میافتد چقدر «واقعیت» دارد؟ چقدر به آن چه در جهان هستی رخ داده ربط دارد و فیلمساز چقدر توانسته انعکاسی از آن رویداد باشد؟ این سوالها در عین حال که مهماند واقعی نیستند. چون کیست که نداند فیلم مستند محدود است به یک برداشت و یک نگاه؟ هر مستندسازی میداند هرچقدر هم تلاش کند زاویه دید محدودی دارد و شاید، تنها بتواند با چند صدایی قدری از نگاه خودش را «مخفی» کند. اما باز هم این زاویه دید مستندساز است که به همه چیز قوام میدهد و سر و شکل آن را میسازد. این بحثها بدیهی است اما وقتی ما با مستندی روبهرو میشویم که وجه سیاسی دارد و در عین حال درباره «ما» به عنوان ایراینی حرف میزند، تردید سراپای وجودمان را میگیرد: این که با موضوع فیلم همراه باشیم یا نه. آیا آن را سندی برای احقاق حق قرار دهیم یا نه. اصلا خود فیلم تبلیغاتی نیست؛ آیا فیلم نمیخواهد مرعوب کننده باشد؟
برای پاسخ به این سوالها هیچ چیز بیشتر از دنیای فیلم به ما کمک نمیکند؛ این فلیم است که نشانههایی برای اعتماد به اثر را فراهم میکند یا یکسره از ما میخواهد نظرش را نپذیریم. مثلا هنگام تماشای Zero Days متوجه میشوید که سازنده مشغول چه کاری است. Zero Days نام فیلمی است که آلکس گیبنی فیلمساز آمریکایی ساخته و موضوعش درباره ویروس استاکسنت است.
ترجمه تحتالفظی آن اشاره دارد به روزهای صفر، که در کدنویسی کامپیوتری به باگها و حفرههایی که در یک کد یا سیستم وجود دارد گفته میشود. از طریق این حفرههاست که میشود آن کد و سیستم را هک کرد. در واقع روز صفر به این نکته اشاره میکند که «صفر روز» از شناسایی آن گذشته است. اما این دو واژه در کنار هم، معنی دیگری هم دارند؛ میتواند حملهای باشد که تمام سیستم سایبری یک کشور را نابود کند. آن روز، که همه چیز نابود شده است همان روز صفر یا Zero Days است. میبینید؟ انگار داریم از یک جهان آخرالزمانی حرف میزنیم، از روزگار پایان جهان، درست مثل فیلمهای علمی خیالی. و اگر بدانیم که همه اینها همان اندازه که به جهان واقعیت ربط دارند وهمیاند و مجازی. فضای موجود بهتر درک میشود. بنابراین وقتی نام فیلمی Zero Days است ما با اثری مواجهیم که دارد تعریف دوگانه این نام را شرح میدهد.
فیلم از چه حرف میزند
برای این که بدانیم فیلم دقیقا درباره چیست باید کمی به عقب برگردیم؛ به دولت قبل و پخش اخباری که در نگاه اول شوکه کننده نبود اما کمی بعد معلوم شد که چقدر میتواند باعث نگرانی شود. داریم از ویروس استاکسنت حرف میزنیم و طبیعتا از یک بحث تخصصی که شاید حوصلهسربر باشد. اما دانستن اینها برای این که بدانیم موضوع فیلم چیست ضروری است. استاکسنت ویروسی است که کد آن ۲۰ برابر بزرگتر از یک کد مخرب معمولی میباشد. کد این ویروس بسیار متراکم بوده و هر بخش از آن وظیفه خاصی را برعهده دارد اما عجیب اینجاست که هیچ باگ امنیتی در آن وجود ندارد. یعنی کیفیت آن به گونهای است متخصصان امنیت شبکه را به فکر انداخته چطور میشود آن را ساخت. آنها خوب میدانند که کدی با این تراکم و پیچیدگی و در عین حال بدون باگ امنیتی در آن وجود ندارد. یعنی کیفیت آن به گونهای است که متخصصان امنیت شبکه را به فکر انداخته چطور میشود آن را ساخت. آنها خوب میدانند که کدی با این تراکم و پیچیدگی و در عین حال بدون باک امنیتی نمیتواند توسط یک یا چند نفر و تنها برای یک دستیابی به اطلاعات طراحی شده باشد. ماجرا البته از این حرفها پیچیدهتر است: این ویروس از zero dayهای ناشناختهای استفاده میکند که عمل تکثیر و انتشار را به صورت خودکار و بدون نیاز به دستور اپراتور اجرا میکنند. به این معنا که چنان هوشمند طراحی شده که خودش میتواند موقعیت را تشخیص بدهد. این ویروس برای حمله به سیستمهای SCADA و PLCهای شرکت زیمنس طراحی شده است. خب، بحث بسیار پیچیده است اما به زبان ساده SCADA و PLCها برای کنترل و نظارت ابزارهای مکانیکی و الکترونیکی در صنایع مختلف مثل سیستمهای حملونقل، سیستمهای درمانی و پزشکی، سیستمهای مالی یا در کارخانهها، پالایشگاهها و سدها به کار میرود. به عبارت دیگر نبض صنایع، هدف این ویروس بوده است. نکته مهم این جاست که در زیرساخت مراکز هستهای ایران از PLCهای شرکت زیمنس استفاده و این ویروس برای حمله به این نوع PLCها طراحی شده است.
فیلم چه چیزی را نشان میدهد
فیلم مثل یک اثر معمایی در حال شرح واقعهای است که رخ داده؛ آلوده شدن سیستمهای مرکز هستهای نطنز به این ویروس، شروع به کارش و البته کشف اتفاقی آن در بلاروس. نکته این جاست که الکس گیبنی مثل یک کارآگاه به دنبال کشف راز ساخت و پخش این ویروس است. ما با تماشای Zero Days انگار در حال مطالعهی یک داستان کارآگاهی هستیم. آن هم نه داستان به شیوه داستانهای آگاتا کریستی که اتفاقا از نوع داستانهای مجله «ماسک سیاه». یعنی معماهایی که مطرح میشود کمکم ما را به دل یک جامعه میبرد و آرام آرام متوجه میشویم که زیر این دنیای به ظاهر آرام چه جنجالی به پاست و گروههای مختلف چطور در حال توطئهچینیاند. در ابتدای فیلم که شامل گفتوگو با افراد مختلف است، همه، به نوعی اعلام میکنند که حاضر نیستند همه چیزی را که میدانند بگویند. در واقع بخش مهمی از داستان در همان ابتدا مخفی میشود. اما گیبنی شروع میکند به باز کردن رازها، این که در بلاروس چه اتفاقی افتاد، مدیران شرکت امنیت کامپیوتری کاسپراسکی چه چیزی را فهمیدند و بعد این که چطور آنها کدهایی را شناسایی کردند و منجر به کشف معمای حمله سایبری شدند. مستند گیبنی البته به این رمزگشایی محدود نمیماند و با شرح وسیعی از اتفاقات سیاسی تلاش میکند بین آنها رابطهای برقرار کند. مثلا به تحولات پرونده هستهای ایران اشاره میکند، به موضعگیری محمود احمدینژاد و بنیامین نتانیاهو در سازمان ملل ارجاع میدهد و بعد، به گفتههای ماموران امنیتی آمریکایی و اسرائیلی رجوع میکند و اتفاقا موضوع جذاب این جاست که تحقیقات او به درد ساخت یک فیلم سینمایی داستانی هم میخورد. ویروس استاکسنت باید به طریقی وارد شبکه کامپیوترهای ایرانی میشده و چون هیچکدام از این کامپیوترها به اینترنت وصل نیست سیستمهای جاسوسی با ردیابی وسائلی که در این مجموعه استفاده میشد موفق به آلوده کردن آن شدند. Zero Days ظاهرا بدون جهتگیری سیاسی به دنبال کشف رازها به همه جا سرک میکشد؛ هم به سرزمینهای اشغالی هم به امریکا، هم به روسیه و آلمان. با این که میداند کسی حاضر نیست سازنده آن را لو بدهد اما تلاش میکند ذرهذره به واقعیت نزدیک شود.
فیلم به ایران محدود است؟
این مهمترین سوال است؛ واقعیت این است که Zero Days اگرچه به موضوع ایران میپردازد اما بیش از هرچیز درباره یک تحول در جهان امروز حرف میزند؛ از این که تغییر شکل جنگها چطور دارد اتفاق میافتد و بی قانونی و بیمرزی در این حیطه چطور همه را گرفتار میکند. این جنگی است ناپیدا که نه اخلاقیات در آن معنا دارد و نه کشور حمله کننده. همه چیز مبهم است و انگار هر کشوری دارد با خودش، با سیستمهایی که طراحی کرده و دارد با آن کار میکند مبارزه میکند. از این جهت، فیلم الکس گیبنی به شدت ملیگراست (ملیگرایی آمریکایی) و در جهت اهداف کشور خودش ساخته شده؛ او فیلم را با ماجرایی معمایی شروع میکند اما خیلی زود متوجه میشود که ماجرا بسیار گسترده است و دولتهای مختلف، گروههای متفاوت و عوامل جدا از هم در شکلگیری آن موثرند. گیبنی نگران است که اگر این ابزار در اختیار دیگران قرار گیرد چه بر سر کشور خودش میآید و سوال بنیادیتر، چرا کسی حق ندارد درباره آن حرف بزند. او به هزاران بمب اتم اشاره میکند که در آمریکا ارجاع میدهد و حتی به خطاهای ارتش. و سوال میپرسد که چرا کسی حق ندارد درباره این موضوع که در حال حاضر جهان را تحت تاثیر قرار داده سوال بپرسد و جواب بگیرد؟ فیلم در این جاست که رویه انتقادی تندوتیزی پیدا میکند.
فیلم خیالی نیست؟
میدانید، وقتی فیلم را تماشا میکنید گاهی فکر میکنید که ممکن نیست این چیزها وجود خارجی داشته باشد یا جهان تا این اندازه آسیبپذیر باشد. اما راستش فیلم به ما نشان میدهد که این جهان، واقعیتر از آن چیزی است که در ذهن خودمان ساختهایم. ترسناکی اثر از همین وجه است. از این که فعلا راه حل مبارزه در این جنگ پنهان است و بیش از آن که محصول مبارزه رودررو باشد پشت هزاران کد و رمز مخفی شده و حتی خودش هم قابل شناسایی نیست. جنگ با سایه، احتمالا بدترین نوع جنگ است.
به ما چه ربطی دارد؟
Zero Days از معدود فیلمهایی است که بدون وجه تبلیغاتی دارد همان حرفهایی را میزند که سالهاست در کشور شنیده میشود؛ از جنگ مخفیانه آمریکا و ایران میگوید و این که هنوز هیچ چیز تمام نشده است. توضیح میدهد که چطور در حالی که اوباما تلاش میکرد چهرهای ضدجنگ از خودش نشان بدهد مجوز این نبرد را صادر کرده است و کمی بعد هم متوجه اشتباه عمیق خود شده؛ چون دست کم اسرائیلیها به او پشت کردند و این ویروس را با تغییراتی در ایران فعال کردند. نتیجه؟ ورود ایران، چین و روسیه به جنگی تمام عبار بود که حاالا کسی نمیخواهد مسئولیتش را بر عهده بگیرد. از این نظر، Zero Days گرچه یک فیلم ملیگرایانه امریکایی به حساب میآید اما برای تماشاگر ایرانی هم میتواند نکات جذابی داشته باشد. این فیلمی است تاریخی درباره جنگی که در آینده بیشتر از آن خواهیم شنید.
چرا میتواند ترسناک باشد؟
فیلم البته از یک نظر تبلیغاتی است؛ در عین حال که از وخیم شدن اوضاع جنگ سایبری میگوید از یک تز دیگر برای مقابله با ایران پرده برمیدارد: Nitro Zeus عملیاتی است که فیلم به نقل از یک عضو شورای امنیت آمریکا از آن میگوید و چند برابر استاکسنت قدرت دارد و برای مبارزه با اریان طراحی شده و اهدافش هم نه تنها تاسیسات هستهای که همه تاسیسات کشور است. وجود چنین برنامهای ترسناک نیست؛ اما با گذشتهای که فیلم از استاکسنت میسازد و بعد با توضیحی که درباره بیاخلاقی و قربانیان بیگناه این ماجرا میدهد همه چیز برای مخاطب وهمآلود میشود، اینکه در آینده چه اتفاقی ولی در عین حال به نظر میرسد خواهان ترساندن تماشاگرش از وقع این جنگ است، نه اعلام قدرتنمایی آمریکا. Zero Days به درستی اشاره میکند که این مبارزه منجر به شکلگیری ارتش سایبری در ایران شده و هرچه میزان عملیاتها گستردهتر باشد این ارتش هم قدرتمندتر میشود. نگرانی فیلم از وقوع نوعی رقابت سایبری در ایران شده و هرچه میزان عملیاتها گستردهتر باشد این ارتش هم قدرتمندتر میشود. نگرانی فیلم از وقوع نوعی رقابت سایبری است نه الزاما ترساندن ایران. بنابراین اگر که از یک عملیات مخرب حرف می زند اما اشاره میکند که سیستم دفاعی ایران هم قدرتمند شده است.
گفتوگو با الکس گیبنی، کارگردان فیلم Zero Days
اتفاق خطرناکی در راه است
الکس گیبینی کارگردان Zero Days متولد آمریکاست و مستندساز مشهور و معتبری است. مجله اسوآیر درباره او گفته است که گیبنی مهمترین مستندساز عصر حاضر است. دو مستند اخیر او درباره ساینتولوژی (یکی از فرقههای مسیحی در آمریکا) و اسناد ویکیلیکس از مشهورترین آثارش است. او چندین بار جایزه امی، جوایز مخصوص تلویزیون، را دریافت کرده و درباره موضوعات روز مثل القاعده، استیو جابز و حتی سیاستهای اقتصادی آمریکا هم مستند ساخته است. این کارگردان 63 ساله یک بار هم برای فیلم «تاکسی به سوی تاریکی» اسکار بهترین فیلم مستند را دریافت کرده است؛ مستندی درباره قتل راننده تاکسی افغان که به دست سربازان امریکا، در مدت زمانی که در بازداشتگاه پروان زندانی بود، تا حد مرگ، مورد ضرب و شتم و شکنجه قرار گرفت. Zero Days محصول 2016 است و این کارگردان بعد از آن هم دو مستند دیگر ساخته است. او در این گفتوگو از سختیهای کار و ضرورت ساخت فیلم درباره جنگ سایبری میگوید.
ساخت فیلم درباره جنگ سایبری چقدر سخت بود؟
این احتمالا سختترین فیلم عمر مستندسازیام بود. باید به کدهای صفر و یک زندگی داده میشد. خب، تعداد کمی از مردم حاضر شدند ازشان فیلم بگیریم. پس کدها باید تبدیل به شخصیت میشدند. ما از کدهای واقعی استاکسنت استفاده کردیم اما ما باید به آن حس زنده بودن میدادیم و البته از آن برای قصه کارآگاهیمان استفاده میکردیم.
چقدر برای تو همه چیز ناامیدکننده بود؟ تو مدام جواب نه می شنیدی؟ نه، نه، نه!
واقعا ناامیدکننده بود. تو میتوانستی بفهمی که چرا افراد مختلف در سرویسهای مخفی نکتهای درباره برنامه در حال پیشرفت نمیگویند. ولی وقتی یک چیزی اتفاق میافتد و همه دربارهاش میدانند از این که حرف نمیزنند مایوس میشوی. این خیلی عجیب است که هیچ کس درباره اتفاقی که افتاده حرف نمیزند.
تو احتمالا میدانستی که خیلی سخت است آدمها را وادار کنی حرف بزنند.
من حدس میزدم که در فضای پسا اسنودن و پسا ویکیلیکس افراد راحتترند و رادیکالتر در برابر این موضع اقدام میکنند. جهان عجیبی است چون آدمهایی که در حکومت کار میکنند و از این موضوع اطلاع دارند اجازه ندارند در این باره برای مردم حرف بزنند.
چطور به این سوژه رسیدی؟
من خیلی خیلی عاشق دنیای مجازیام. فیلم «ما رازها را میدزدیم» ]درباره ویکیلیکس[ را ساختم، من زندگی استیو جابز را ساختهام. وقتی که کار روی این موضوع را شروع کردم، همه چیز زیادی تکنیکی بود و در عین حال در انتها یک داستان جاسوسی، تریلری پر تعلیق درباره سیاست جهان هم بود. در عین حال به نظر میرسید که داستان همه زمانهاست. دلایل مختلفی بود که ما را برای ساخت فیلم قانع کرد مثلا چیزی که ما را کنار هم نگه داشته - اینترنت- در عین حال همه ما را فوقالعاده آسیبپذیر کرده است. اینها همه جذاب بود.
یکی از شخصتهای کلیدی فیلم تو کسی است که صدایش شنیده میشود اما چهرهاش دیده نمیشود و ناشناس میماند.
این یکی از مشکلات فیلم بود؛ این که چطور آدمهایی را که با حرف زدن راحت نیستند وادار کنی حرف بزنند. نه فقط برای ضبط کردن بلکه برای توضیح آن چیزی که در پشت ماجرا هست. برای همین کاری کا ما توانستیم انجام بدهیم این بود که هویت او را ناشناس نگه داریم تا او راحت حرف بزند. بعد از دولت اوباما درباره نشت اطلاعات خیلی سختگیرانه برخورد میشود.
تو در فیلمت میگویی که بهتر است جهان درباره سلاحهای سایبری حرف بزند. فکر میکنی الان جهان آماده چنین گفتوگویی هست؟
به نظرم این امری ضروری است. اگر ما این کار را نکنیم اتفاق زشت و وحشتناکی رخ میدهد. به خصوص که ما سلاحهای ویژه جنگ سایبری را در اختیار داریم. دنیا باید برای استفاده وسیع از این سلاحها آماده شود. اگر ما شروع به حرف زدن در این باره نکنیم قادر نیستیم که توازن را برقرار کنیم و این معمولا به یک حادثه بد منتهی میشود.
Zero Days فیلمی معمایی و در عین سیاسی است
علیه ترور
فیلم با تصویر محو و نیمه روشن از یک مامور سازمان اطلاعاتی اسرائیل شروع میشود که کمی بعد صدایش را روی مستند بازسازی شده ترور دانشمند هستهای میشنویم. آیا با این شروع، فیلمساز تکلیف خودش را با موضوع روشن نکرده است؟ از یک منظر جواب این سوال آریست؛ این که فیلم اقدام تروریستی صهیونیستها را نشان میدهد و بیش از هر چیز روی قربانی این درگیریها، ایران تاکید میکند. اما از یک طرف دیگر بستر داستان خودش را باز میکند: این که Zero Days در واقع فیلمی است درباره ترور؛ حتی اگر این ترور، جان دانشمندها را نگیرد اما قادر است به شکل ناجوانمردانه و خارج از عرف، به حریف ضربه بزند.
فیلم، با این زمینه، وارد بحث سایبری میشود و مثل یک داستان معمایی با طرح معماها نشان میدهد که با چه موضوع پیچیدهای روبهروست. طریقه کشف راز کرم استاکسنت، به خودی خود جالب است. اما فیلم در این سطح محدود نمیماند و خودش را یک فیلم مستند معمایی / کارآگاهی صرف به حساب نمیآورد. فیلم الکس گیبنی میخواهد به هزارتوی جنگهای جدید وارد شده و از این موضوع پرده بردارد، میخواهد درباره ترورهای دنیای جدید حرف بزند و اینکه چطور نظم جهانی بعد سالها دوباره دارد سر برمیآورد و چطور کشورها را به هم وصل یا از هم دور میکند. پس بیدلیل نیست که به دوره نازیها اشاره میکند یا مسئله توافق ریگان و گورباچف را طرح میکند. هدف نمایش توافقها و نبردهای پنهان است. نکته اینجاست: فیلم اصولا درباره جنگ سرد و پنهانی است که انگار کسی نمیخواهد در جهان واقعی دربارهاش حرف بزند و فیلمساز اصرار دارد که اولین گام در شروع این جنگ را آمریکا برداشته پس بلاید مسئولیتش را بپذیرد. آمریکاییها برای ما که تماشاگر ایرانی فیلم هستیم رویکردی شبیه به دوران دکتر محمد مصدق دارند: در عین حال که خواهان توافق با ایران و حل مسئله هستهای ایران هستند اما خیلی هم تمایل به ورود مستقیم ندارند. اینجاست که اسرائیل مثل انگلیس دوران ملی شدن صنعت نفت وارد میشود و با اصرار آمریکا را وسط معرکه میکشاند. نتیجه؟ همان است که یک بار در تاریخ اتفاق افتاد: اگرچه به طور موقت آنها موفق میشوند بخشی از تاسیسات ایران را هدف قرار بدهند اما خیلی زود متوجه میشوند که اشتباه کردهاند و اشتباه این بار دامن خودشان را میگیرد؛ دست کم باعث قدرتمند شدن ایران و تشدید مخالفتها با سیاستهای آمریکا میشود.
البته فیلم از این شبیهسازیها نمیکند؛ بیشتر دنبال ریشهیابی اختلاف است و کم و بیش از حقایق هم حرف میزند. نمونه روشنش اشاره به فعالیت هستهای ایران در سالهای قبل اتقلاب و نگاه آمریکاییها به این موضوع است که حتی چون سیاستها را همسو با خودشان میدانستند پس با این که ایران قابلیت اتمی داشته باشد هم مخالفتی نداشتند. ولی بعد، با وقوع انقلاب اسلامی، همه این رویکردها تغییر میکند.
فیلم از این نظر، سیاسی و البته راستگوست؛ دست کم در برابر مردم کشور سازندهاش (آمریکا) صادق است. اما در عین حال مثل آثار مایکل مور، دنبال جنجال نیست. میداند که دارد درباره مسئلهای مهم حرف میزند پس با آرامش و به دور از حاشیه سراغ آن میرود. نکته این جاست که بیش از هر چیز، فیلم میخواهد ارزشهای آمریکایی را احیا کند: بر حق مردم بر دانستن تاکید میکند و سوال اصلیاش را نه جنگ آمریکا، اسرائیل و ایران، که مشخصا در برابر آن سکوت میداند. اشاره فیلم به اعتراضهای مدنی در دهه 60 میلادی، مسئله جنگ ویتنام، بمبهای اتمی و ... همگی تاکیدی است که اگر درباره جنگ سایبری هم حرف زده شود «احتمالا» با واکنش مردم روبهرو میشود و مقاومتها منجر به شکلگیری «اخلاقیات جنگی» تازهای میشود. دستاندرکاران و مطلعان از استاکسنت مدام تاکید دارند که هدف از ساخت این ویروس، کند کردن فعالیت اتمی ایران بوده است. اما در نهایت وقتی یکی از اعضای شورای امنیت ملی آمریکا از طرح جدیدی سخن میگوید معلوم میشود که استاکسنت، مقدمهای برای اقدامات خرابکارانه گسترده بوده است. در واقع، انگار کارشناسان، اول از بیخطبر بودن این نوع جنگ و سود فراوان آن حرف میزنند اما گیبنی در آخر نشان میدهد که این جنگ مثل هر جنگ دیگری چقدر ویران کننده است. بنابراین خواهان شکستن سکوت است. از این نظر، Zero Days فیلم به روز و هیجانانگیزی است و بیشتر، نوعی تعهد را آشکار میسازد؛ چیزی که مدام سعی میشود از فیلمها دور انداخته شود تا جنبه «سرگرمی» آن واضحتر شود. فیلم مستند هنوز به دردها واکنش نشان میدهد و نگران است. این نگرانی هر جای عامل باشد دوست داشتنی است.
منبع : مجله ی صدا
دیدگاه تان را بنویسید