ماساژتها مغلوبان فرهنگ ایرانی
| ماساژتها که نیرومندترین قوم و وابسته به سکاها بودند در آسیای مرکزی میزیستند و ناحیهای میان دو رود آمودریا وسیر دریا در شمال خوارزم را در تصرف داشتند. زیستگاه آنها در مصب سیر دریا قرار داشت که دیگر وجود ندارد
۵۵آنلاین :
ماساژتها که نیرومندترین قوم و وابسته به سکاها بودند در آسیای مرکزی میزیستند و ناحیهای میان دو رود آمودریا وسیر دریا در شمال خوارزم را در تصرف داشتند. زیستگاه آنها در مصب سیر دریا قرار داشت که دیگر وجود ندارد. این سرزمین در هزاره اول پیش از میلاد از این رودها بهره میگرفت و دارای جمعیت فراوان بود. این منطقه به سوی شرق تا 450کیلومتر ادامه داشت و به منطقهای میرسید که اکنون بیابان یا نیمه بیابان است. بنا بر گفته هرودوت، ماساژتها بیابانگردانی بودند که از حیث جامه و شیوه زندگی به سکاها شباهت داشتند. نام آنها از کلمه فارسی «ماهی»(ماسی) گرفته شده است. هرودوت و استرابون تاکید کردهاند که غذای عمده آنها ماهی بوده است؛ همچنین شیر مینوشیدند و کودکان خود را در ارابههایی که به وسیله گاو کشیده میشد، بزرگ میکردند. استراپون در میان آنها از چندین طایفه ياد میکند و میگوید: بعضی از آنها در کوهها و برخی در دشتها زندگی میکنند اما این سرزمین بیش از همه به وسیله رود آراکس (سیردریا) سیراب میشود که به شاخههای بیشمار تقسیم میشود و به وسیله شاخههای دیگر خود، وارد دریای دیگری در شمال میشود. کسانی که در مصب رود میزیستند، اسب و گاو و شتر تربیت میکردند و همچنین در زمینهای آبیاری شده بذر میافشاندند. صنایع دستی در میان آنها رونق داشت. ساکنان دشتها، اگرچه زمین در اختیار داشتند، در آن به کشت و زرع نمیپرداختند، ولی به شیوه بیابانگردی خود، از گوشت گوسفند و ماهی استفاده میکردند. ماساژتها قومی جنگجو بودند، هم پیاده و هم سوار بر اسب، به جنگ میپرداختند. سلاحهای آنها عبارت از تیر و کمان، نیزه و تبرزین بود که آنها را از مفرغ میساختند زیرا در سرزمین آنها آهن یافت نمیشد، ولی مس و طلا فراوان بود. پوششهای سر و پوششهای شانه و کمربندهای آنها مزین به طلا بود. آنها افسار و لگام اسبان خود را با طلا میآراستند و پلاکهای طلای مربوط به گنجینه جیحون، ما را با جامه آنها آشنا میساختند. بعضی از خويشان سکایی آنها که در شرق دریای کاسپین زندگی میکردند، جامههای مشابهی میپوشیدند، به استثنای کلاههای آنها که نوک تیز بود.
سازمان اجتماعی و سنتها
در آغاز، تشکیلات اجتماعی ماساژتها ظاهر مادرسالاری بود و هرودوت مینویسد که در میان آنها ازدواج دسته جمعی متداول بود. آنان خورشید را میپرستیدند و برای آن، اسب را قربانی میکردند. آیین زردشتی در میان آنها و طوایف خویشاوندشان در دشتهای آسیای مرکزی رواج داشت. هرودوت نیز رسم شگفتانگیزی را شرح میدهد که حاکی از آن است که آنان نوعی آدمخواری سنتی داشتند و مینویسد هنگامی که مردی به سن سالخوردگی برسد، همه خویشاوندانش گرد میآیند و او را همراه با گاو و گوسفند قربانی میکنند و هنگامی که گوشتهای آنها را خوب پختند، آن را میخورند. برخی نوشتهاند که این رسم در میان طایفهای که در مرز ایران و افغانستان زندگی میکنند متداول بوده است. گواه شروع این آیین با بررسی گورهای تپهای در جنوب کوههای اورال معلوم شده زیرا استخوانهای آدمی را در میان بقایای غذاهایی که پس از مرگ توزیع میکنند همراه با بقایای استخوانهای حیوانات یافتهاند. این رسم شگفتانگیز از عصر مفرغ باقی مانده بود. همچنین هرودوت مینویسد که از عادات آنها این است که دور شعلههای آتش مینشینند و دانهای را در آتش میاندازند که در حین سوختن بوی خوشی از آن برمیخیزد و از آن، بدان گونه سرمست میشوند که از جای بر میخیزند و به رقص و پایکوبی میپردازند. فرهنگ ماساژتها تحت تاثیر فرهنگ خوارزم قرار گرفت. از ویژگیهای منطقه جنوبی آسیای مرکزی وجود آرامگاههای طبقه فرمانروا بوده، که آن را از خشت و به صورت مدور می ساختند و هر آرامگاه شامل چهار گور بوده است. این رسم از خوارزم اقتباس شد. در میان گورها اسباب و وسایل مربوط به سوزاندن اجساد را قرار میدادند، هر چند بیشتر آنها در روزگار باستان به غارت رفته است. آنان اجساد را در درون تپهها یا استوانهها يا در سطح زمین دفن میکردند. گورهایی که دارای هیچگونه تجملی نبود، به افراد معمولی سکایی تعلق داشت یا به قومی که آنها را تحت فرمان خود در آورده بودند. در گورهای تپهای در اویگرک اجساد را به طور مورب قرار میدادند و سر آنها را به طرف شرف بر میگرداندند. در نواحی جنوبی اورال در دورههای متاخرتر، در سده دوم پیش از میلاد، این گونه گور دیده شده است. گورهایی که در مصب سپر دریا یافت میشوند قدیمترین نوع از این گونه هستند و کالاهایی که در درون آنها نهاده شده، بیشتر کاسه و کوزه و نوک نیزههای مفرغی شبیه نوک نیزههای سکایی بوده است. در گورهای توانگران، ورقههای طلا و قطعاتی از لگام اسب و مزین به تصاویر جانوران بر طبق رسم سکاها و در یک مورد، شمشیری آهنین یافت شده است. لگامها دارای پایانه هایی به شکل ركاب است. در دوره هخامنشیان ماساژتها روابط نزدیکی با شعبه شرقی سورو ماتما که پیش از سارماتها بودند و همچنین باطوایف بیابانگرد شمالی برقرار ساختند. این اقدام بسیاری از رسوم مردم خوارزم و ماساژتها، بهویژه محرابهای سنگی قابل حمل را فرا گرفتند. همچنین در میان گورهای آنها کاسه و کوزه هایی را که با چرخهای ابتدایی ساختهاند و نیز بسیاری از کالاهای دوره هخامنشی مانند مهرهایی از مرمر سفید و صدف و ظروف سیمین و مفرغی یافت شده است.
روابط ماساژتها با هخامنشیان
در زمان کوروش، متصرفات ایران در شمال شرقی نیز گسترش یافت اما این ناحیه پیوسته مورد تاخت و تاز سکاها و ماساژتها قرار می گرفت و از آرامش برخوردار نبود. لازم بود از اینسو رفع خطر شود تا بتوان در باختر، قبایل اسکان یافته فلات ایران را از نهب و غارت چادرنشینان مصون داشت، از این رو کوروش در صدد تنبیه اقوام شمالی برآمد. در این دوره، زنی به نام توموروس بر ماساژتها فرمانروایی می کرد.
این زن پس از درگذشت شوهرش بر جای او نشسته بود. کوروش ضمن ارسال پیام برای او چنین وانمود کرد که خواهان ازدواج با اوست. اما توموروس دریافت که کوروش قصد ازدواج با او را ندارد، بلکه میخواهد سرزمینش را تصاحب کند. کوروش چون نتوانست با این تدبیر به مقصود برسد، از در جنگ درآمد و بعد از گذشتن از رود جیحون، در سرزمین ماساژتها به تاخت و تاز پرداخت. در این هنگام توموروس به وی چنین پیام داد: ای پادشاه مادیها، به تو نصیحت میکنم که دست از این کار برداری زیرا معلوم نیست که به نتیجه مطلوب دستیابی، به فرمانروایی بر قوم خود خرسند باش و بگذار که بر سرزمین خود سلطنت کنم. افسوس که به سخنم گوش فرا نخواهی داد زیرا آنچه کمتر به آن میاندیشی، صلح و صفاست. اگر در تصمیم خود مبنی برجنگ باماساژتها استوار هستی از ساختن پل روی رود جیحون صرف نظر کن. لشكر من تا مسافت سه روز از رود عقب نشینی خواهد کرد و سپس تو به پیشروی خود ادامه بده اگر ترجیح میدهی تو نیز همین اندازه عقب نشینی کن، ما حاضریم در آن سوی رود با تو روبهرو شویم». کوروش پس از شنیدن پیام ملكه، فرماندهان خود را احضار کرد و با آنان به مشورت پرداخت، همگی اعتقاد داشتند که بهتر است کوروش اجازه دهد ملکه و سپاهیانش به این سوی رود بیایند. اما کرزوس لودیایی با این تدبیر مخالف بود و عقیده داشت که اگر دشمن به این سوی رود بیاید و پیروز شود، از تاخت و تاز دست بر نخواهد داشت. پس بهتر آن است که کوروش به سرزمین دشمن بنازد و بر او در آنجا غلبه کند. سپس، مصلحت در آن است که سران ماساژتها را به ضیافتی فرا خواند و همهگونه خوراکیها و نوشیدنیها فراهم سازد، بعد، ایرانیان به این سوی رود بازگردند و تنها گروهی از گماشتگان خود را در آن سو بگذارند، آنگاه ایرانیان میتوانند بر دشمن بتازند و آنان را در آن ضیافت به قتل برسانند. کوروش توصیه کرزوس را پذیرفت و به خاک ماساژتها تاخت، ولی گروهی از سربازان خود را در آنجا باقی گذاشت و به این سوی رود بازگشت، عدهای از ماساژتها از فرصت استفاده کرده به آن گروه تاختند و همگی را به قتل رساندند. پس از آن پیروزی، چشمشان به سفرهای افتاد که برای آن ضیافت فراهم شده بود و آنقدر خوردند و نوشیدند که مست و مدهوش در آنجا افتادند. در این هنگام ایرانیان از فرصت استفاده کرده و گروه بسیاری از آنان را کشتند و جمعی دیگر را که اسپارگاپیس، فرزند توموروس و سردار سپاه ماساژتها نیز جزوآنها بود، به اسارت در آوردند و آنها را نزد کوروش بردند. همین که اسپارگاپیس به هوش آمد و خود را اسیر دید از کوروش خواست که غل و زنجیر را از او بردارند و کوروش با این تقاضا موافقت کرد. اسپارگا پیس به محض آزادی از شدت شرمساری خود را کشت. در این هنگام ملکه تصمیم به جنگ گرفت. هرودوت، نبرد قطعی ایرانیان را با این اقوام جنگجو چنین توصیف میکند: نخست دو لشکر از مسافت دور با کمان به طرف یکدیگر تیراندازی کردند و سپس همین که تیرهایشان تمام شد، به جنگ تن به تن پرداخته و با نیزه و شمشیر نبرد کردند». هسته مرکزی لشکریان کوروش را پیاده نظام پارسی تشکیل میداد و ماساژت ها از سواره نظام خود استفاده میکردند. اینان بارانی از تیر بر دشمن میباریدند و با اینکه از جنگ تنبهتن اجتناب میکردند ولی در جنگ با کوروش مجبور شدند اینگونه به جنگ بپردازند. کوروش در این نبرد به قتل رسید و جسدش را به پاسارگاد آورده و در آنجا دفن کردند.(۵۲۹ پیش از میلاد). در زمان داریوش، ظاهرا سکاها و ماساژتها نیز موجبات ناامنی را در منطقه آسیای مرکزی فراهم میساختند و داریوش سرانجام موفق شد رییس سکاها و ماساژتها به نام اسکونخا را مطيع و منقاد خویش سازد، ولی به او آسیبی نرسانید و فرمانروای دیگری برای سکاها و ماساژتها تعیین کرد. در نقش برجسته بیستون، تصویر اسکونخا را می بینیم که کلاهی نوک تیز بر سر دارد. انقراض سلسله هخامنشی به دست اسکندر و غلبه یونانیان بر باکتریا و سغدیانا در سالهای ۳۲۸- ۳۱۰ پیش از میلاد، در تاریخ همه اقوام آسیای مرکزی تاثیر بر جای نهاد. اما نه خوارزمیان و نه ماساژتها مطيع اسکندر نشدند و در نتیجه مبارزه با ارتش متشكل و تربیت یافته مقدونیان، فنون نظامی تازهای ابداع کردند که از آن جمله می توان به کار بردن سواره نظام جوشن پوش را نام برد. بعضی از نویسندگان عقیده دارند که ماساژت ها پیروزی خود را مدیون استفاده از سواران جوشن پوش علیه دشمنان ضعیفتر می دانستند.
ماساژت ها در شرق
در سدههای چهارم و سوم پیش از میلاد، ماساژتها همه طوایف بیابانگرد آسیای مرکزی را که در شمال قلمرو سلوکیان میزیستند، مقهور خود کردند و دامنه منصرفات خود را تا کوههای تيانشان گسترش دادند، این امر منجر به توسعه فرهنگ آنان شد که از فرهنگ ایران هخامنشی نشات گرفته بود. نفوذ شدید ایرانیان در شکل و تزیین جواهر آلات باشکوهی که در بعضی از گورهای تپه ای به دست آمده است به چشم می خورد. در این جواهر آلات، شیشههای رنگین با سنگهای نیمهگرانبها، بهکار میبردند. تنها در سال۱۶۵ پیش از میلاد بود که قبیله مرنه ماساژتها را شکست داده و آنها را به طرف جنوب و غرب سرزمینهایشان راند و قدرت ماساژتها دیری نپایید. حوادثی که در خاور دور روی داد، ماساژتها و همه طوایف آسیای مرکزی را تهدید کرد. چین در روزگار سلسله و چون گرفتار بحرانی جدی شد که قدرت دولت مرکزی را تضعیف کرد و از مدارک چینی بر می آید که تا پایان سده سوم پیش از میلاد، آسیای مرکزی صحنه تغییرات عظیمی بود که به قدرت ماساژتها پایان داد.
دیدگاه تان را بنویسید