رضا داوری: توسعه در شرایط کنونی یک ضرورت است نه یک انتخاب
| من مدام تکرار کردهام که توسعه در شرایط کنونی یک ضرورت اخلاقی است و نه انتخاب. اگر نباشد زمینه برای پریشانی و فقر و بیماری و بیکاری و نومیدی و عصیان فراهم میشود.
۵۵آنلاین :
رضا داوری اردکانی در سرمقاله شماره شصت و چهارم نشریه فرهنگستان علوم که به تازگی منتشر شده است بار دیگر به بحث پراهمیت تجدد و نسبت آن با تاریخ ما پرداخته است. ناگفته پیدا است که مهمترین مسئله تاریخ تجدد ما از منظر داوری اردکانی معطوف به توسعه است. کما اینکه او وضع معاصر ما را نیز ذیل مفهوم فکری توسعه نیافتگی تحلیل و تبیین می کند.
رئیس فرهنگستان علوم در بخش آغازین سرمقاله خود می نویسد: « توسعهیافتگی مقدمات و سوابقی میخواهد و کشورهایی که در زمان ما این سوابق را نداشتهاند نمیتوانند توسعهیافته باشند. نکتهای که توجه به آن ضرورت دارد اینست که توسعهیافتگی و توسعهنیافتگی در تاریخ جدید معنی دارد یعنی به طور کلی نمیتوان گفت که هر نظم زندگی هر وقت که بوده اگر مثلاً شباهتی به نظم اروپای غربی نداشته توسعهنیافته بوده است. به تمدنهای قدیم صفت توسعهنیافته نمیتوان داد. تقابل توسعهنیافته با توسعهیافته به اصطلاح اهل منطق، تقابل عدم و ملکه است. در تقابل عدم و ملکه موضوعی که متصف به صفتی میشود یا صفتی از آن سلب میشود باید شأنیت احراز آن صفت را داشته باشد.»
گزیده ای از مقاله بلند استاد دکتر رضا داوری اردکانی را در ادامه می خوانید؛
خرد توسعه خرد صرفاً نظری نیست بلکه با اراده اصلاح یگانه است یا با این اراده برانگیخته میشود و کاری را که باید انجام شود درک میکند ولی مردم و کشور اراده اصلاح را آن هم در شرایطی که اخلاق رو به ادبار دارد از کجا بیاورند؟ مشکل بزرگ است اما رفعش غیرممکن نیست. وقتی حکومت صلاح کشور را میجوید و با فساد مقابله میکند و به مردم و بخصوص جوانان در و دروازه امید نشان میدهد و کارها را به کاردان میسپارد و نظارت و مواظبت میکند که هر کاری در وقت و جای خود انجام شود و اگر نشد بررسی و تحقیق میکند که چرا نشده و موانعش چه بوده است این همه را به مدد خرد توسعه انجام میدهد زیرا اینها که گفته شد از جمله نشانههای پدیدار شدن خرد توسعه است.
این خرد توسعه چنانکه گفته شد نه نظری صرف است و نه آن را با خرد عملی یکی میتوان دانست. هر چند که خرد عملی در ظهور سیاسیش میتواند خرد توسعه هم باشد. اگر این خرد را بیشتر در سخن و عمل (تعداد اندکی از) سیاستمداران و تکنوکراتها و مدیران میبینیم و جهش این ست که این خرد، خرد ساختن است و با تکنیک قرابت و مناسبت دارد. این خرد شأنی از خرد تکنیک یا نماینده آن در جامعه توسعهنیافتهای است که عزم خروج از توسعهنیافتگی کرده است.
مانع بزرگ ظهور این خرد غفلت از درد توسعهنیافتگی و آزاد پنداشتن خود از قید و قهر و بلای آن است. معمولاً توسعهنیافتگی را در نبود و فقدان نان و آب و هوای سالم و بهداشت و تعلیم و تربیت و مسکن و شغل و در فقر و بیکاری و آشفتگی و پریشانی در کشاورزی و صنعت و مدیریت میبینند و البته اینها همه میتوانند از آثار و لوازم توسعهنیافتگی باشند. بعضی کشورها توانستهاند تا حدودی از این گرفتاریها رها شوند و بعضی دیگر در این راه دشواریها داشته و از راه ماندهاند.
وقتی کشوری سرمایه و نیروی انسانی و علم دارد و از آنها نمیتواند برای خروج از توسعهنیافتگی بهره ببرد و نمیپرسد که وجه ناتوانی و ناکامی چیست پیداست که از درد توسعهنیافتگی خبر ندارد اما اگر خبردار شود و بپرسد که چرا در راه مانده است، چه بسا که بعضی موانع پیش پایش برداشته شود. ما اکنون در علم و فرهنگ و سیاست و فلسفه پرسش و طلب نداریم. گاهی تاریخ، مردمان را در حصار و حصن حصینی حبس میکند که پرسش و خودآگاهی نمیتواند در آن نفوذ کند. اینست که گفتم خرد توسعه هم دور است و هم نزدیک و گاهی به آن به آسانی میتوان رسید و زمانی کیمیای نایاب میشود. به سیاست کاری ندارم اما اگر پیشرفت در علم و تکنولوژی و نظم و سلامت و سر و سامان در مدیریت میخواهیم باید از حبس حصاری که گفتم بیرون آییم زیرا اینها بیراهنمایی خرد توسعه در راه پیشرفت و صلاح قرار نمیگیرند.
تکرار میکنم که درک توسعهنیافتگی با شناخت صوری علم و پیشرفت و رفاه و فقر و بیبهداشتی و ناکارآمدی مدرسه و اداره و چیزهایی از این قبیل تمام نمیشود. توسعهنیافتگی هوای تیره و غبارآلود منتشری است که در آن نه فقط غلبه بر فقر و بیبهداشتی و ندانمکاری و ... دشوار میشود بلکه جانها را نیز افسرده و پژمرده میکند چنانکه در بیشتر مناطق توسعهنیافته کم و بیش چنین شده است. مسلماً برای خروج از توسعهنیافتگی شرایط مادی لازم است اما هوای مسموم و جانکاه توسعهنیافتگی بیشتر با روح و اخلاق سر و کار دارد و اگر روح آزاد شود شرایط مادی را میتوان تغییر داد. ژاپن در مدت پنجاه شصت سال راه توسعه را پیمود ولی آسیای غربی که همزمان با ژاپن به تجدد توجه کرده بود با داشتن امکانهای مادی و طبیعی بیشتر و بیقیاس با ژاپن به چیزی جز آنچه قهراً با گذشت زمان حاصل میشود نرسید.
به سخن مهم آخر هم بپردازیم و آن سخن کسانی است که میگویند ما تجدد نمیخواهیم بلکه به جهانی متفاوت با جهان تجدد میاندیشیم. آنها پیش خود فکر میکنند که اگر ما جهانی بهتر از تجدد بخواهیم و نخواهیم با زشتیهای جهان جدید کنار بیاییم و در اندیشه جهانی یکسره آسوده و پر از مهر و معرفت و خالی از فساد و غرور و غلبه باشیم گناهی کردهایم؟ پرسش ظاهراً موجهی است اما باید فکر کنند که اولاً این سخن اگر تکرار لفظی رؤیای بهشت زمینی قرن هجدهم اروپا و امریکا نباشد، بوی آن میدهد. ثانیاً رؤیا و خواست قرن هجدهم، نقشه راه کم و بیش آماده و رهروان مصمم داشت.
اما در زیر ظاهر موجه پرسش بالا هیچ مضمون و باطن و ضامنی برای تحقق وجود ندارد. بخصوص که صاحبان آن نسبت به پریشانی و فساد شایع و فقدان چشمانداز آینده هیچ حساسیتی نشان نمیدهند. بسیار خوبست که مردم خوبیها را بطلبند اما اگر ندانند و نخواهند بدانند که خوبی چیست و کجاست و چگونه به آن میتوان رسید چه بسا که هرگز حسن نیتشان راه به بهشت خوبیها نبرد.
کسی که میخواهد به جهان زیبای مهر و معرفت برسد باید ۱- اهل مهر و معرفت باشد، ۲- بداند که نه با قهر و خشونت بلکه با پاکی و راستی و مروت به مقصد صلح و سلامت میتوان رسید، ۳- هر راهی از جایی آغاز میشود و از هر جا به هر جای وهمی دیگر نمیتوان پرید، ۴- جهان توسعهنیافته جهان قبل از توسعه نیست. جهان در حسرت توسعه نشسته و به توسعه نرسیده است. پس برای اینکه در هر راه دیگری قرار گیرد باید از این وضع آزاد شود، ۵- اکنون همه جهان و اذهان جهانیان و حتی تفسیرهایی که از متون مقدس و از معرفت و حکمت قرون سلف میشود پر از اندیشهها و در آمیخته با قواعد و نظرهای پراکنده متعلق به تجدد است و تا این معنی درک و دانسته نشود هیچ گشایشی در کار نخواهد بود و بالاخره ۶- اگر تاریخ دیگری در زندگی آدمیان رقم خواهد خورد کسانی که مرزهای پایانی مدرنیته را میشناسند و زشت و زیبای آن را به جان آزمودهاند، بخت بیشتری برای قدم گذاشتن در آن دارند.
واماندگان راه توسعه و درماندگان معتاد به هوای مسموم توسعهنیافتگی نیز در وهله اول باید به بیرون شدن از حصار خود بیندیشند و مواظب باشند که به کینه و نفرتی تسلیم نشوند که ستم غالباً پوشیده در حجاب علم و آزادی در جانشان پدید آورده و نرسیدن به امکانها و برخورداریهای تجدد آن را مضاعف کرده است. عذر میخواهم که این نوشته به ترجیعبند شبیه شده است. من مدام تکرار کردهام که توسعه در شرایط کنونی یک ضرورت اخلاقی است و نه انتخاب. و از آن جهت ضرورت است که اگر نباشد زمینه برای پریشانی و فقر و بیماری و بیکاری و نومیدی و عصیان فراهم میشود و گسترش مییابد. اگر باز هم بگویند که چون توسعه غربی است، آن را نمیخواهیم، کاری نمیتوان کرد. مردم در اندیشه و خواست خود آزاد و مختارند. کاش بدانند و به همه بگویند که چه میخواهند و چگونه میتوانند به آن برسند.
دیدگاه تان را بنویسید