رنج کلانشهرها از بی انضباطی ساخت و ساز
| مشکلات ناشی از ساخت و ساز ساختمان¬های بلند در پایتخت و سایر کلانشهرها، این روزها بیش از پیش مورد توجه واقع شده است.
۵۵آنلاین :
مشکلات ناشی از ساخت و ساز ساختمانهای بلند در پایتخت و سایر کلانشهرها، این روزها بیش از پیش مورد توجه واقع شده است. گزارش اخیر مرکز آمار در خصوص سهم 5/93 درصدی ساختمانهای پنج طبقه و بالاتر شهر تهران هم، که در بهار 1395 پروانه ساخت گرفتهاند گواه افزایش این ساخت و سازهاست. اما این وضعیت چه تاثیری بر طرح آینده شهرها میگذارد؟ چرا این روزها میل به این نشست و سازها بیشتر از قبل شده است؟ معاون وزیر راه و شهرسازی در این مورد میگوید: «توقف ضوابط بلند مرتبه سازی یکی از دلایل شیفه به سمت این ساخت و سازهاست. یکی دیگر از دلایل افزایش ساخت ساختمانهای پنج طبقه و بالاتر، افزایش قیمت زمین در شهر است.» البته جمعیت بالای کشور ما نیز نیازمند ساخت و ساز ساختمانهای بلند قامت است. اما برای سازماندهی این وضعیت چه باید کرد؟ ساخت بلند مرتبهها در کلانشهرهایی مانند تهران تا چه میزان ضرورت دارد؟ پیروز حناچی معتقد است: «به طور عمومی یکی از ضروریات کلانشهرها، بلند مرتبه سازی است اما این تمام مساله نیست و باید به وجوه دیگر این مساله نیز توجه کرد.» دبیر شورای عالی شهرسازی و معماری ایران توجه به قرار گرفتن کشور روی گسلهای متعدد، بحران کم آبی، تاثیرات اجتماعی و تاثیرات ترافیک بلند مرتبه سازی و بحث ایمنی شهروندی را چهار موردی میداند که چارچوبهای ضوابط بلند مرتبه سازی را شکل خواهد داد.
- براساس گزارش اخیر مرکز آمار، 93 درصد پروانههای احداث ساختمانهای مسکونی در بهار امسال متعلق به ساختمانهای پنج طبقه و بیشتر است. سهم چهار طبقهها پنج درصد و مجموع سهم یک، دو و سه طبقهای به دو درصد میرسد. این وضعیت چه تاثیری بر چهره آینده شهرهای کشور میگذارد؟
افزایش میزان ساخت و ساز ساختمانهای پنج طبقه و بالاتر بعید به نظر نمیرسد، اما اینکه این حجم ساخت و ساز چه اثراتی بر جای میگذارد حائز اهمیت است. به طور کلی میتوان عنوان کرد که افزایش این ساخت و سازها به صلاح شهرمان نیست. از لحاظ شهرسازی، زمان زیادی که چهره شهر و نظم حاکم بر آن را برهم زدهایم. در گذشته (برای مثال در دهه 60) اگر ساختمانی 20 سانتی متر هم پیش آمدگی داشت، کاملاً مشخص بود. از زمانی که این شکست، به تدریج نظم شهر بر هم ریخت و نتیجه آن، چهره شهری است که اکنون از لحاظ شهرسازی کاملاً نامنظم است. در دنیا بحث ساخت و ساز به این صورت است که در مناطق خاص و مشخصی اقدام به بلند مرتبه سازی میکنند. بلند مرتبه سازی تنها در همان مناطق انجام میشود و تمهیدات خاصی را برای آن در نظر میگیرند اما اکنون ما تعداد زیادی برج ساختهایم که هیچ کدام در پهنه شناخته شده بلند مرتبه سازی در طرح جامع نیست. این نشان میدهد ما قاعدههای منطقی را که به دنبال نظم و انضباط شهری حاصل میشود، رعایت نکردهایم.
- چرا این روزها میل به این نوع ساخت و سازها بیشتر از قبل شده است؟
ما در سال 92 در واقع ترمز قطاری را که با سرعت بسیار زیاد کیلومتر بر ساعت در مسیر غلطی در حال حرکت بود کشیدیم. کشیدن ترمز در چند مرحله اتفاق افتاد. در مرحله اول گفتیم تا زمانی که قوانین بلند مرتبه سازی به تصویب نرسیده است پروانه بلند مرتبه سازی صادر نکنید. در آن زمان دوستان در شهرداری عنوان کردند که چندین پروژه را تعهد کردهایم و نمیتوان آن را متوقف کرد. ما به آن موارد اجازه بررسی دادیم که تعداد زیادی از آنها رد شد یعنی نتوانستند اجازه بلند مرتبه سازی (12 طبقه و بیشتر) را دریافت کنند، در نتیجه به تعدادی از آنها اجازه ساخت طبقات کمتر داده شد. این رویه همانند بادکنکی است که از سمت بالا فشار بیشتری را به آن وارد کنیم، یعنی زمانی که اجازه ساخت 12 طبقه و بالاتر داده نشود، فشار برای ساخت و ساز با تعداد طبقات کمتر یا به عبارتی بین پنج تا 12 طبقه وارد میشود. در واقع توقف ضوابط بلند مرتبه سازی یکی از دلایل تغییر جهت به سمت این ساخت و سازهاست. یکی دیگر از دلایل افزایش ساخت و ساز ساختمانهای پنج طبقه و بالاتر، افزایش قیمت زمین در شهر است. ساخت و ساز در واقع تابعی از اقتصاد است. قیمت تمام شده زمین به علاوه قیمت تمام شده ساخت، عامل اصلی تعیین کننده قیمت تمام شده یک پروژه است. در بسیاری از موارد ساخت ساختمانی پنج طبقه هزینههای سازنده را پوشش نمیدهد چرا که نحوه مدیریت به گونهای بوده که قیمت زمین در چند سال اخیر به شدت افزایش پیدا کرده و زمانی که قیمت زمین را با قیمت تمام شده ساخت جمع ببندیم، ساخت و ساز از حدی کمتر، صرفه اقتصادی ندارد. این موضوع در مناطق مختلف شهر تفاوت دارد، برای مثال در مناطق شمالی تهران قطعاً ساخت ساختمانی پنج طبقه به صرفه نیست، زیرا قیمت زمین در این مناطق بالاتر است و با توجه به کیفیت ساختمانها، هزینههای ساخت نیز بیشتر از سایر مناطق تمام میشود، در نتیجه سازندگان تلاش میکنند حداکثر تراکم را بگیرند.
- ساخت و سازهای انبوهی که در چند سال گذشته در منطقه 22 تهران انجام شده چه تبعاتی را به دنبال دارد؟
زمانی که ما در مورد ساخت و ساز منطقه 22 تهران صحبت کنیم، شهرداری دلایلی را برای این حجم ساختمان سازی مطرح میکند. اما اینکه در منطقه 22 تهران میتوانستیم چنین بارگذاری کنیم، از لحاظ شهرسازی به هیچ وجه قابل پذیرش نیست این تنها نظر من نیست، بلکه شورای عالی شهرسازی و معماری هم این موضوع را نمیپذیرند. دوستان شهرداری به مصوبه کمیسیون ماده 5 که در سال 78 تصویب شده است اشاره میکنند. این در حالی است که در سال 78 هیچ کدام از مواردی همچون مطالعه مجموعه شهری تهران، طرح جامع تهران و مصوبه هیات وزیران در مورد مجموعه شهری تهران که به کاهش تراکم سطوح مسکونی در منطقه 22 تاکید میکند نداشتیم. براساس هر سه اینها، متوسط جمعیت پذیری منطقه 22 در طرح جامع تهران، 230 هزار نفر است، نه 650 هزار نفر. اما منافع نظام مدیریت شهری در این بوده که مجوزهایی را بدهد و در ازای آنها کسب درآمد کند.
- به هر حال جمعیت بالای کشور ما نیازمند ساخت و ساز ساختمانهای بلند قامت است، اما در واقع این ساخت و سازها بیشتر از اینکه به این نیاز جامعه پاسخ دهند، مشکلاتی را به وجود آوردهاند. برای ساماندهی این وضعیت چه باید کرد؟
اگر صرفا براساس بازار اقتصاد مسکن و دامن زدن به آن، این ساخت و سازها صورت گیرد دودش به چشم همه به ویژه کسانی که نیازمند واقعی مسکن هستند میرود. در سالهای اخیر مسکنهای زیادی در شهرها و کلانشهرهایمان تولید کردهایم، حتی در برخی از مواقع تولید مسکنمان بیشتر از تقاضای بازار بوده است. برای مثال براساس صحبتهای شهردار تهران اکنون 450 هزار واحد مسکونی خالی در شهر تهران داریم، اما این تولیدات بیشتر از نیازهای واقعی، در حالی است که با تقاضاهای موثر پاسخ داده نشده است. زوج جوانی که به مسکن نیاز دارد با این وضعیت نمیتواند خانه دار شود، زیرا این بازار با توجه به اقتصاد مسکن میگردد، نه با توجه به برطرف کردن نیازهای گروه هدف.
- براساس همین گزارش مرکز آمار، ساخت و ساز ساختمانهای بالای پنج طبقه در کشور 2/19 درصد است. در حالی که سهم یک و دو طبقهها به ترتیب 2/29 و 8/26 درصد است. آیا این بدان معناست که در سایر کلانشهرها با مشکلاتی که در پی ساخت و ساز از ساختمانهای بالای پنج طبقه به وجود میآید مواجه نیستیم؟
ما در تمام کلانشهرهایمان از بی انضباطی در ساخت و ساز رنج میبریم. البته این بی انضباطی در هر شهر شدت و ضعفی دارد. در مشهد، تبریز، اصفهان، شیراز و ... با این مشکل مواجه هستیم ،البته این موضوع در برخی از کلانشهرها متعادلتر است. در بسیاری از شهرهای کوچکمان نیز با این عدم انضباط مواجه هستیم، اما این م شکل در کلانشهرها حادتر است، زیرا قیمت زمین در این شهرها بالاتر و تقاضا برای سرمایه گذار بیشتر است، همچنین ارزش افزوده و جذب سرمایه، طالب بیشتری دارد. اما حادترین وضعیت را در تهران داشتیم، هر چند که اکنون به دلایل مسائل اقتصادی کشور، بخش ساختمان جذابیت سابق را ندارد.
- همچنین گزارش اخیر مرکز آمار نشان از کاهش میزان ساخت و ساز در بهار 95 میدهد. مسلماً میزان ساخت و ساز زمانی رونق میگیرد که تقاضا برای مسکن زیاد باشد. آیا کاهش میزان ساخت و ساز در بهار 95 نشان از عدم تقاضا برای مسکن میدهد؟
لزوماً در این شرایط نمیتوان گفت که تقاضا برای خرید مسکن کم است. بلکه تقاضا برای سرمایه گذاری در بخش مسکن به روش سابق که صرفاً سازندگان منتفع میشدند کم شده است. به طور متوسط طی 10 سال آینده، باید هر سال بین 700 هزار تا یک میلیون واحد مسکونی در کشور ساخته شود تا به تقاضای متقاضیان مسکن پاسخ داده شود.
- حال میخواهیم به بحث بلند مرتبه سازی بپردازیم. ابتدا بفرمایید بلند مرتبه سازی چیست و وضعیت بلند مرتبه سازی در کشورمان را چگونه ارزیابی میکنید؟
در طرح جامع تهران قدیم ساختمانهای شش طبقه و بالاتر مشمول تعریف بلند مرتبهها میشدند اما در طرح جامع جدید شهر تهران، ساختمانهای 12 طبقه به بالا بلند مرتبه محسوب میشوند. در حال حاضر بلند مرتبه سازی را در تهران متوقف کردهایم و هرگونه اقدامی را به تصویب ضوابط بلند مرتبه سازی موکول کردهایم. دلیل اول آن است که از این ظرفیت بیش از اندازه استفاده شده و دوم اینکه هنوز بر سر ضوابط بلند مرتبه سازی توافقی با شهرداری تهران پیدا نکردهایم. در مشهد نیز وضعیت مشابه تهران است. در آنجا هم با بی انضباطیهای جدی مواجه هستیم. اما درصدد هستیم که در دبیرخانه شورای عالی شهرسازی و معماری ضوابطی را به تصویب برسانیم که این ضوابط فارغ از اینکه در کدام شهر اجرا میشود، چارچوبهایی را برای بحث بلند مرتبه سازی مصوب کند.
- با این اوصاف از نظر شما بلند مرتبهها در کلانشهرهایی مانند تهران تا چه میزان ضرورت دارد؟
به طور عمومی کی از ضروریات کلانشهرها، بلند مرتبه سازی است. اما این تمام مساله نیست و باید به وجوه دیگر این مساله نیز توجه کرد. ما کشوری هستیم که روی گسلهای متعدد زلزله قرار داریم و شهر تهران نیز زلزلههای متعددی را تجربه کرده است و این یکی از مسائلی است که باید مورد توجه قرار گیرد. بحران آب هم یکی از بحرانهای جدی است که شهر را تهدید میکند، خشکسالیها نیز به این موضوع دامن میزند و آن را حادتر میکند. همچنین سومین مسالهای که باید مورد توجه قرار گیرد، بحث تاثیرات اجتماعی و تاثیرات ترافیکی این پروژههاست که باید آنها را مورد توجه قرار دهیم. چهارمین مورد، بحث ایمنی شهروندان است. برای مثال اگر شما محدودههایی را بلند مرتبه سازی کنید، اما تجهیزاتی نداشته باشید که در مواقع خطر جان افرادی را که در این ساختمانهای زندگی میکنند نجات دهید، این امر بسیار مشکل ساز میشود. بنابراین برای بلند مرتبه سازی باید به این چهار مورد توجه شود. هیچ عقل سلیمی با بلند مرتبه سازی مخالف نیست، اما چارچوبهای آن باید رعایت شود. در صورت رعایت کردن این چارچوبها دیگر در هر جایی شاهد ساخت و ساز ساختمانهای بلند نخواهیم بود و دیگر در هر پلاک و با هر ابعادی نمیتوان ساختمانهای بلندمرتبه را ساخت. قاعدتاً باید منافع بلند مدت شهروندان و حقوق شهروندانمان را در بلند مرتبه سازیها رعایت کنیم. ما نمیتوانیم ساختمانهایی را بسازیم که تا ابد برای همسایگانمان مشکل ایجاد کند و چهار موردی که عنوان کردم چارچوبهایی است که ضوابط بلند مرتبه سازی را شکل خواهد داد.
- آیا زیر ساختهای لازم برای بلند مرتبه سازی در کشورمان وجود دارد؟
یکی از مولفههایی که اجازه میدهد در برخی از مکانهای بلند مرتبه سازی صورت گیرد و در برخی دیگر انجام نشود، همین بحث زیر ساختهاست. شبکه راهها و شبکه تاسیسات زیربنایی مانند آب، برق و گاز در بسیاری از مناطق شهری ما شکل پیدا کرده است. زمانی که شما تراکم عظیمی را به صورت انبوه به یک منطقه وارد میکنید، یا باید بخش دیگری از این زیر ساختها را آزاد کرده و به این مناطق اختصاص دهید، یا باید شبکههای زیر ساخت را تقویت کنید. وقتی تقویت شبکه زیر ساخت وجود نداشته باشد، در واقع یعنی اینکه ما در حال حرکت به سمت بحران هستیم. ما میدانیم که شبکه آب در برخی از مناطق شهر دارای محدودیت است یا شبه گاز را در برخی از بخشها نمیتوانیم در کوتاه مدت توسعه دهیم، در نتیجه ساخت و ساز نوبه در چنین مناطقی عقلانی به نظر نمیرسد. زیرا به هر حال باید زیر ساختها در واحدهای ساخته شده فراهم باشد، چرا که ما قصد این را نداریم که شهروندان را در واحدهایی ببریم که عذاب بکشند. یکی از مشکلاتی که اکنون در مسکن مهر وجود دارد نیز این است که در برخی از این واحدها برنامه ریزی برای استقرار جمعیت در نظر گرفته نشده و زیر ساختها فراهم نیست.
- حجم قابل توجهی از بودجه کلانشهرهای ما به صورت مستقیم و غیر مستقیم از محل ایجاد عارضه (گاه تراکم فروشی) اتفاق میافتد و به صورت مستقیم و غیر مستقیم به ساخت و ساز مربوط است. عواقب آن (تراکم فروشیهای غیرمجاز) چیست و تبعات آن دامنگیر چه حوزههایی است؟
عارضه یعنی چیزی که وجود ندارد و شما آن را به وجود میآوردید و از کسی که این عارضه را ایجاد کرده است، هزینهای را دریافت میکنید تا آن عارضه را جبران کنید. برای مثال این هزینه، هزینه افزایش تراکم بیشتر در سطوح منزل مسکونی و افزایش تراکم خانوار بیشتر است، زیرا شما ناچار هستید که شبکه ارتباطی و زیر ساختها را برای آنها فراهم کنید. هر عارضهای در شهر، استفاده کنندهای دارد و هر کسی که از آن استفاده بیشتری کند باید هزینه بیشتری را پرداخت کند. اما حالت ایده آن است که شما با کمترین عارضه بتوانید به بهترین وجه، شهر را مدیریت کنید.
- اما سوال اساسی این است که چگونه میتوان با کمترین عارضه و با کمترین ساخت و ساز شهر را به بهترین وجه مدیریت کرد؟
هر کسی که در این شهر از چیزی استفاده میکند، از سوخت و ساز گرفته تا جادهها و اشیایی که خریداری میکند، مانند همه جای دنیا باید بخشی از آن را برای اداره امور شهر کنار بگذارد. بخش عمدهای از عوارض محلی برای اداره امور شهر به نظام مدیریت شهری اختصاص داده میشود. در همه جای دنیا شهرداریها از محل عوارضی همچون بلیت اتوبوس، بلیت قطار، بلیت مترو، تاکسی، عوارض خودرو، عوارض سوخت، عوارض ساخت و ساز، اشیایی که در تیراژ بسیار بالا خرید و فروش میشود، مانند بلیت سینما و ... اداره میشوند و هر چقدر که شما منابعی را تعریف کنید که با حداقل عارضه ایجاد شوند، در واقع به شهر کمک کردهاید.
- اگر بخواهید به برخی از ویژگیهای مثبت بلند مرتبه سازی اشاره کنید، چه موضوعاتی مد نظر شما قرار میگیرد؟ از نظر شما بلند مرتبه سازی میتواند ابزاری برای بهبود شرایط شهری باشد؟
روزگاری در شهرسازی عنوان میکردند که زمین را آزاد کنیم و همان تعداد خانواری که در زمینهای گسترده تری هستند در برجهای متراکم به صورت متراکم تر زندگی کنند. اما اکنون به غیر از برجهای اداری، تجاری و هتلها، به صورت عمده در خصوص واحدهای مسکونی، تراکم متوسط توصیه میشود. تراکم متوسط یعنی ساختمانهای چهار، پنج و حداکثر شش طبقه که با فضای سبز اطراف خود و خدمات اطراف خود ترکیب میشود. یعنی نه خانههای ویلایی یک و دو طبقه و نه برجهای 25 و 30 طبقه، بلکه ترکیبی از فضای سبز و واحدهای مسکونی با تراکم متوسط که خدمات نیز در نزدیک ترین فاصله برای آنها قابل تامین باشد تاکید و توصیه میشود.
منبع : مجله ی تجارت فردا
دیدگاه تان را بنویسید